Skip to main content

Full text of "SabrEdenler"

See other formats


hjy^\ pj jj\ 



Ibnu Qeyyim 31-Cevziyya 



Sdbir Edanterin Azuqasi 
§ukdr Edanlarin Tadarilku 



Uddatus-Sabirin va Zaxiratu§-§8kirin 
Tahqiqat^i: 9bu Usama Salim bin id al-Hilali 



w ww .EhliTevhid . com 



Ssbr Edsnlarin Azuqssi $iikr Edanlarin Tadariiku www.ehlitevhid.com 



MUND9RICAT 

TOVHJP aHLININ ON SOZU 

MiioappiMa 

KITABIN YAZILMA SaB9BJ V9 aHaMJYYaTJ 

saBRiN LiiGavi mgnasl MaNsaYi 

S9BRiN MAHiYY9Ti Yd ALJMLaRJN BU MOVZUDA FJKJRLaRJ 

saBRiN aLAoaLaRi gzAFaLaRi) iLa yanasi onun adlarinin aqqlanmasi 

S9BiR ETM8K - SaBJR ETPJRMaK. SaBRJ QAZANMAQ Yd TOVSJYa ETM9K 
YERL9RiN9 GOR9 SaBRJN NOVL9Ri 

GiicLu va zaiF olmasina gor9 saBRiN NOVLaRi 

aLAOaLI OLPUGU MOVZULARA GORa SaBRJN NOVLaRi 
BAGLI OLPUGU BES HOKMa GOR8 SaBRJN NOVLaRi 

saBRiN DaRacaLaRiNJN FaROLaRi 
saBRiN TaRJFaLAYio va MazaMMaT olunan oisiMLaRi 
saRaFLi va pis KiMsaLaRiN saBiRLaRiNDaKi FaRO 
saBRa KOMaK EDaN saBaBLaR 

JNSANIN BUTUN HALLARPA SaBRa EHTJYACI OLMASI HAQQINPA 

SaBRJN JNSANLARA COX AGIR GaLMaSJ 

SaBJR HAQQINPA AYaLaR 

SaBJR HAQQINPA SUNNaPaN HaPJSLaR 

S8BRJN FaZJLaTJ HAQQINPA aSHABaNJN SOZLaRJ 

MLTSJBaTLaR QARSISINPA AGLAMAQ, F3RYAP ETMaK, PALTARI CIRMAQ, CAHJLJYYa SOZLaRJNJ 

PEMaK 

JMAN JKJ CURPUR: SaBJR Yd SUKUR 

saBiRLa siiKURPaN hansinin paha FaziLaTLi va ustun olmasi haqqinpa MiiBAHisa 
saBiR EPaNLaRLa sukur EPaNLaRiN hokm va FaRQi 

SUKUR EPaN ZaNGJNJN, YAXUP SaBJR EP3N YOXSULUN USTUN OLMASI BAR8P8 ALJMLaR 

ARASINPA FJKJR AYRILIGININ OLMASI Yd BUNLARPAN HANSININ POGRU OLMASI 

SaBJR EPaN YOXSULLARIN LTSTLTN OLMASINI JPPJA EPaNLaRJN QURAN, SUNNa, asaR Vd 

JBRaTAMJZ MJSALLARPAN PaLJLLaRJ 

PUNYANIN HaOJOaTiNJ ACIOLAYAN MJSALLAR 

SUKUR EPaN ZaNGJNLaRJN USTUN OLMASINI JPPJA EPaNLaRJN QURAN, SUNNa, asaR Yd 

JBRaTAMJZ MJSALLARPAN PaLJLLaRJ 

saBRa zjpp plan va onu pozan amjllbr 

SaBJR Va SUKRUN ALLAHIN SJFaTLaRJNa PAXJL OLMASI Yd ALLAHIN OZUNU aS-S8KUR V8 8S- 

saBUR api iLa aplanpirmasi 

SON SOZ 

B8Zi HaPJS TERMiNLaRJNJN iZAHLI LUGaTJ 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



TOVHID 9HLININ ON SOZU 

Goyleri diraksiz olaraq tutan, alamlara rahmat olaraq rasul va nabilar gondaran, ozundan basqa 
guc va qiivvat sahibi olmayan, yerda va goyde tak ilah olan Allaha hamd, gondardiyi son Nabi ve 
Rasul, gozlarimizin nuru Muhammada onun ahli-beytina salat va salam olsun. 

Bizlari mubarak dinina davat vazifasila saraflandiran, Nabisina varis qilan sani uca Allaha hamd 
ederak deyirik ki: "Olinizda olan bu kitab Ehlitevhid.com sayti sahiblari tarafindan "elektron kitab" 
formatma gevrilib. Allah subhanahu va taala diladiyini faydalandirsm! Amin" 

Kitabm miiallifi Ibn Qeyyimdir. Tarn adi beladir: Muhammad bin 9bi Bakr bin 9yyub bin Sad 9z 
Zari 3d Dimasqi, Abu Abdillah, Samsuddin (691-751 h/1292-1350 m). 

Olinizda olan bu kitab Salim bin Id 91 Hilalinin tehqiqiyla, Hicratin 1421-ci ilinda gap olunmus 
kitabm tarcumesidir. 

Kitab, guniimuzda an gox ehtiyac duyulan seylardan biri haqda genis bahsdan ibaratdir. Bu, qalb 
amallarindan farz olan "Sabr'dir! 

Insanlarm zahiri amallarla bazanib, qalb emellerini unutdugu zamanmuzda bu kitaba ehtiyac 
avvelki zamanlardan daha goxdur... 

^iinki alimlarin da bayan etdiyi kimi, miiselmanlara "Qalb amellarin"dan haram olanlan bilmek 
farz oldugu kimi, qalba vacib olanlan bilmakda farzdir! Qalba vacib olan seylarin an onamlilarindan 
biri isa sozsiiz ki, sabrdir. 

Dolayisiyla bu haqda malumat sahibi olmaq har miiselmana farzdir ki, belaca bu vacibi yerina 
yetirsin va sabrin va sabrsizliyin vasflarini bilsin va uzarina dusani etsin! 
Olinizdaki kitab bu movzuda yetarinca genis malumatlarla doludur. 

Uca Allah qalblarimizi islahda bu kitabi faydah qilsm, kitabm yazarma rahmat etsin. Amin! Hamd 
Alamlerin Rabbi olan Allaha maxsusdur. 



EhliTe vhid . com 
Hicretdan 1432 il sonra. 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



MUQeDDIMe 

Rdhmli vd mdrhdmdtli Allahin adi ildl 
Ondan komdk istdydrdk 

Hamd sabri tiikanmaz, siikiir edanlera 6z nemati ila avazini veran, an uca, an boyiik, har seyi 
haqqi ile esidan, har seyi kamali ila goran, har seyi layiqinca bilan va qiidrati sonsuz olan Allaha 
maxsusdur. Maxluqatmin biitiin islari Onun istayina baghdir, Allah-taala qiyamat giiniinda caginsmi 
qebirda olanlara esitdiracak. Butiin mexluqatm miiqaddaratmi va acalini oncadan miieyyenlasdirmis, 
ozlarindan sonra qoyduqlan izleri, emellari yazmis, onlar arasmda meisetlerini va mallanni bolmiis, 
onlardan hansmin daha gozal amal edacayini imtahan etmak iigiin oliimii va hayati yaratmisdir. O, 
giiclii va bagislayandir, miitlaq Qalibdir, an yax§i ara§diran, §ariksiz iistiin olan va Qiidrat sahibidir, 
har gatinlik Ona asandir. O dostdur, gox gozal dost va gox gozal yardimgidir. Goylerda va yerda na 
varsa, hamisi Onu alqislayir, pak va noqsansiz bilir. Miilk va Sahiblik Onundur. Butiin hamd Ona 
maxsusdur. O, har seya haqqi ila Qadirdir. Sizi yaradan Odur, bununla da kiminiz kafir, kiminiz 
mominsiniz. Allah na etsaniz Gorandir. Goylari va yeri haqq ila yaratmis, siza surat vermis, 
suratlariniza isa gozallik bexs etmisdir. Doniis ancaq Onadir. Allah gizlatdiyiniz va askar etdiyiniz har 
bir seyi bilir. Ciinki O, qalblarda olani bela bilendir. Man sahadat veriram ki, Allahdan basqa ibadete 
layiq haqq mabud yoxdur. Cv takdir. Onun ortagi va banzari yoxdur. O, ortaq va yardimciya mohtac 
olmayan qiisur va noqsansizdir. Maxluqata banzamakdan miinazzah 1 oldugu kimi miilhidlarin 2 
dediklerinden da munazzahdir. Ona banzar heg bir sey yoxdur. O, har seyi esidendir, har seyi 
gorandir! Man sahadat veriram ki, siibhasiz Mehemmed 3 Onun qulu va rasulu, mexluqatm xeyirlisi va 
secilmisi, vahyin etibar olundugu, Allah ila qullan arasmda elci, Allahi an yaxsi taniyan, Ondan an 
cox qorxan, iimmatina an yaxsi nasihat edan, Allahin hokmuna an gox sabir edan, Onun nematlarina 
an gox siikiir edan va Allaha an yaxin olandir. Ciinki Allah dargahmda an yiiksak va an boyiik 
meqami olan, an boyiik safaet sahibi odur. Allah-taala onu imana va Cannata davat etmak iigiin 
gondarmisdir. Allah rizasi ugiin galismis, yaxsihqlan amr etmis, pisliklardan gakindirmis, Rabbinin 
amr va qadagalarmi tablig etmis, Allahin amrini agiq-askar bildirmis, Allahin rizasi ugrunda heg 
kimin qatlanmayacagi meseqqatlera qatlanmis va Allahin rizasma gatmaq iigiin sabir va siikiir ila 
hazir olmus, sabir edanlardan hec kimin gatmayacagi "sabir maqammda" durmusdur. Biitiin siikiir 
edanlarin yetismediyi "siikiir daracasina" yiiksalmisdir. Allah-taala, melakler, peygambarlar va biitiin 
mominlar onu madh etmisdir. Bundan basqa, "Livaul-hdmd" ("Hamd bayragi") adh bayraq yalniz onun 
adina aid edilmisdir. Hezrati Adam 4 va digar biitiin peygambarlar onun bayragi altmda 
toplanacaqlar. Allah-taala "hamd"i peygembarimiza endirdiyi Qurani Karimin evvalinde qeyd 
etmisdir. Tovrat va Incilda da bu beladir. Peygambarimizin vasilasi ila hidayat olanlarm Cannatdaki 



1 qiisur va noqsanlardan uzaq. 

2 Ateistler. 

3 Sellallahu aleyhi ves-sellem (Ona Allahin salami va salavati olsun). Iralide yazilmayacaq, nezarda tutulacaq. 

4 - 31eyhis-selam (Ona salam olsun). Iralide yazilmayacaq, nezerda tutulacaq. 

4 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

son dualari da Allaha hemd etmek olacaqdir. 

Allah-taala Peygemberimizin iimmetini yaratmazdan once, onlara "hemd edenler" admi 
vermisdir. Ciinki onlar Allaha aggiinde ve agir giinlerinde hemd ederler. Onlar biitiin iimmetlerden 
once Connate girocoklor. Moxluqatm "Livaul-hdmd"-^ on yaxm olanlari, Allahi on cox homd vo zikr 
edonloridir. Belo ki, onlann moqam etibari ilo on yiikseyi, on gox sobir edon vo siikiir edonloridir. 
Allah-taala, Onun moloklori, peygomborlori vo butiin mominlor ona xeyir-dua edirlor. Ciinki mobud 
kimi Allahi teklesdiren, Onu tanidan vo Ona dovot edon odur. 

Bu girisdon sonra bil ki, Allah-taala sobri budremeyen bir at, kutlesmeyen bir qilmc, 
moglubedilmoz bir ordu, yixilmayan, hotta dolik belo acilmayan mohkom bir qala etmisdir. Sobir ilo 
zofor iki dogma qardasdir. 

Zofor calmaq sobirlo, foroh vo sevinc iizimtii ilo, gotinlik vo sixmti iso rahathqla yanasidir. Sobir, 
sahibino silahsiz vo hazirhqsiz bir ordudan daha cox yardimcidir. Sobrin zofordoki yeri, basin 
bodondoki yeri kimidir. 

Allah-taala kitabmda sobir edonloro ovozsiz miikafat verocoyini vod etmis vo ayolorin birindo: 
«Sobir edin, ciinki Allah sobir edonlorlodir!» (dl-dnfal, 46) buyurmusdur. Yoni ey iman gotironlor! 
Sobir edin, ciinki Allahm hidayoti, yardimi, aydm zofori sobir edonlorlo borabordir. Oslinde, bu 
boraborlik sayosindo sobir edonlor, Allahm gizli vo aciq nemotlorini, diinya vo axirot xeyrini 
qazanirlar. 

Allah-taala dini istordo imam (rohbor) olmagi, sobro vo yoqinliyo baglamis vo buyurmusdur: 
«(Cotinlikloro) sobir etdiklari vo ayalarimiza iirakdan inandiqlan uciin Biz onlardan amrimizla 
(insanlara) haqq yolu gostaran rahbarlar tayin etmi§dik» (ds-Sdcdd, 24). Allah-taala, sebir edanlar 
iigiin en xeyirli keyfiyyetin sebir olduguna andla tekid ederek: «...9gar sabir etsaniz, bu, sabir 
edanlar iiciin daha xeyirlidir» - buyurmusdur (dn-Ndhl, 126). 

Allah-taala sebir ve teqva sahibino diismen hiylesinin no qeder giiclu ve qiivvetli olursa olsun, 
zerer vere bilmeyeceyini belo xeber vermisdir: «9gar sabir edib ozuniizii qorusaniz (Allahdan 
qorxsaniz), onlann hiylasi siza hec bir zarar yetirmaz. §iibhasiz ki, Allah onlann na etdiyini 
bilandir» (Ali-imran, 120). Allah-taala Yusifden xeber vererken bele buyurur: «Kim Allahdan qorxub 
pis amallardan cakinsa va sabir etsa, (bilin ki) Allah yax§i i§lar goranlarin miikafatini asla zay 
etmaz!» (Yusif, 90). Yusif bu ayede sebir ve teqvanin onu yiiksek meqama gatdirdigmi ve qurtulusun 
sebir ve teqva ile bagli oldugunu xeber verir. Mominlor do bu ayeni qurtulusun sebir etmekle ve 
Allahm emrini tutub yasaqlarmdan cekinmekle miimkun oldugunu anlamislar. Meselen, Allah-taala: 
«Ey iman gatiranlar! (Dinde vacib olan hokmleri yerine yetirmeyin zehmetine, diicar oldugunuz 
belalara) sabir edin, dozun, hazir olun va Allahdan qorxun ki, balka, nicat tapasmiz» (Ali-imran, 
200). 

Allah-taala sebir edenleri sevdiyini xeber vererek demisdir: «... Allah sabir edanlari sevar» (Ali- 
imran, 146). Bu ayede Allahm sevgisini arzu edenler uciin sebir etmeye boyiik bir tesviq vardir. Allah- 
taala sebir edenleri iic aye ile mujdeledi ki, bunlardan her biri diinya ehlinin bir-biri ile gekiserek, 
ugrunda qan tokdiikleri diinya ve diinya malmdan daha xeyirlidir: «91batta, Biz sizi bir az qorxu, bir 
az acliq, bir az da mal, can (ovlad) va mahsul qitligi ila imtahan edarik. (Bele imtahanlara) sabir 
edan §axslara miijda ver! O kaslar ki, ba§lanna bir miisibat galdiyi zaman: "Biz Allahmiq (Allahm 
bendeleriyik) va (olenden sonra) Ona taraf (onun dergahma) qayidacagiq!"- deyirlar. Onlan Rabbi 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

tarafindan bagi§lamaq va rahmat (Cannat) gozlayir. Onlar dogru yolda olanlardir» (dl-Bdqdrd, 155- 
157). 

Allah-taala qullarma din va dunya mesalalarinda ba§larma bir miisibet galdiyi zaman sabir va 
dua ila yardim dilemalerini tovsiya edarak buyurur: «(Musibet vaxtmda) sabir etmak va namaz 
qilmaqla (Allahdan) komak dilayin! Bu, agir is, olsa da, (Allaha) itaat edanlar iiciin agir deyildir» 
(dl-Bdqdrd, 45). 

Allah-taala Cannati qazanan va Cahannamdan qurtulanlann ancaq sabir edanlar olacaqlanni 
beyan edarak: «Haqiqatan, Man sabir etdiklarina gora onlari mukafatlandirdim. Onlar nicat 
tapanlardir (ugura yetanlardir)!» (dl-Muminun, 111) - buyurur. 

Allah-taala diinyadan va nematindan uz cevirib, savabi arzulayanlarm, ancaq sabirli mominlar 
oldugunu xabar verarek buyurur: «Axirat barasinda elm verilmi§ kaslar isa bela dedilar: "Vay 
halmiza! (Ay yaziqlar!) Iman gatirib yax§i amal edan kimsa iiciin Allahm mukafati (tamannasmda 
oldugunuz var-dovlatdan, dabda-badan) daha yax§idir. Buna (bu nemata) yalniz sabir edanlar 
(Allaha itaat va ibadat etmayi fani dunya mahndan iistiin tutanlar, hayatm catinliklarina dozanlar) 
qovu§arlar!» (dl-QdSds, 80). 

Allah-taala pisliya yax§ihqla cavab verilanda, pislik edenin yaxm bir dost ola bilacayini xabar 
vermi§dir: «Yax§iliqla pislik eyni ola bilmaz! (Ey momin kimsa!) san pisliyi yax§iliqla daf et! 
(Qazaba sabirla, cahalata elmla, xasisliya comardlikla, cazaya bagi§lamaqla cavab ver!) Bela olduqda 
aramzda du§mancilik olan §axsi, sanki yaxm bir dost gorarsan!» (Fussiht, 34). Mahz bu rutbaya 
ancaq sabir edanlar qovu§durulur. 

Allah-taala andla takid edarak buyurur: «And olsun axsam cagma. Insan ziyan icindadir. 
Yalniz iman gatirib yax§i amallar edan, bir-birina haqqi tovsiya edan va sabri tovsiya edanlardan 
ba§qa!» (dl-dsr, 1-3). Insanlar sag va sol taraf sahiblari olmaq uzra iki qisimdir. Sabir va marhemeti 
tovsiya edanlar, Allahm ayalerina iman edanlar, sabir edanlar va §ukur edanlar sag taraf sahiblaridir. 
Bu vasflarila sag taraf sahiblari, sol taraf sahiblarindan ayrilir. Mominlarin vasflarindan an boyuklari 
sabir va s/iikurdur. Bela ki, Allah-taala Qurani Karimin dord yerinda: «Haqiqatan, bunda (gatinliklara) 
sabir, (nematlara) §ukiir edan har bir kas iiciin ibratlar vardir!» (Ibrahim, 5; Logman, 31; Sdba, 19; d§- 
Sura, 33) buyurmu§dur. Allah-taalanm magfiret va mukafati yax§i amal ila sabra baglanmi§dir. Bela ki, 
Allah-taala: «Sabir edanlar va yax§i i§lar goranlar miistasnadir. Mahz onlari (giinahlardan) 
bagi§lanma va boyiik bir miikafat gozlayir» (Hud, 11) - deya buyurmu§dur. 

Allah-taala sabir etmanin va giinahlan bagi§lamarun zarar vermeyacak bir ticarat sahiblarinin 
say gostaraceyi i§lardan oldugunu xabar verir: «91batta, Har kas (pisliya) sabir edib (qisasi) 
bagi§lasa, (onun bu harakati) cox bayanilan amallardandir!» (d§-Sura, 43). 

Allah-taala hokmuna sabir etmasini peygambarina amr etmi§, peygambarin sabrinin, ancaq 
Allahm yardimiyla olacagmi va belaca butiin musibetlerin asanla§acagmi xabar verarek bela demi§dir: 
«San 6z Rabbinin hokmuna sabir et! §ubhasiz ki, san Bizim gozumuzun qabagmdasan, 
(himayamiz altmdasan)...» (dl-Tur, 48); 

«Sabir et. Sanin sabir etmayin ancaq Allahm komayiladir. (Davatini qabul etmadiklarina, 
iman gatirmediklerina gora) onlardan (mu§riklarden) otrii kadarlanma va qurduqlari hiylaya gora 
da iirayini qisma! Haqiqatan, Allah Ondan qorxub pis amallardan cakinanlar va yax§i i§lar 
goranlarladir!» (dn-Ndhl, 127-128). 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Sabir mominin baglanmis, oldugu va ondan qopmasi mumkun olmayan bir ipdir, imanm 
soykandiyi tamaldir, sabri olmayanm imam yoxdur, olsa da cox zaifdir. Bela bir iman sahibi Allah- 
taalaya bir tarafli ibadat edanlardandir. 9gar ozuna bir xeyir yeti§arsa, ona konlu yatar, agar bir bela 
galirsa, geriya donar (miirted olar), dunyada da axiratda da zarara ugrayar va zarardan ba§qa bir §ey 
qazanmaz. Xosjbaxt va baxtiyar insanlar sabirlari sayasinda an gozal ya§ayi§i alda etmisdar, s/iikurlari 
sayasinda an yiiksak maqamlara yuksalmi§lar. Sabir ila s/iikriin qanadlan arasmda Nairn Cannatlarina 
qovu§mu§lar. Bu Allahm lutfudur, onu diladiyina verir. Allah boyiik fezilat sahibidir. 



KITABIN YAZILMA S9BaBI V9 aHeMIYYaTI 

Iman iki sinifdir, bir sinfi sabir, diger sinfi ise §ukurdur. Buna gora nasihati qabul edan, 
qurtulu§u arzu edan va saadata catmaq istayan har kas, sabir va s/iikra etinasizhq etmemali, bu iki 
yoldan ayrilmamah, qiyamat guniinda Allah-taalamn onu iki firqadan (biri Cannatlik, digari 
Cahannamlik) xeyirli olani ila barabar etmesi ugiin bu ikisi ila Allaha dogru getmelidir. 

Bu kitab sabirla §ukrii agiqlamaq iigun yazilmi§dir. ^iinki dunya va axiratin saadati bunlara 
baghdir. Odur ki, har musalman bu kitaba mohkam sanlmah va takrar oxumahdir. ^iinki bu kitab 
oxucunu faydalandinr, uzuntiinii tasalli edir, tenballari harakata, gah§qanlan daha da qeyratlandirir. 

Bu kitab esas movzusu olan sabir va §ukurdan ba§qa, Qurani Karimin tafsirindan an gozal 
bendleri, sanadlari ila hadisi §arifleri, salaf-salihin asarlarini, delilleriyla agiqlanmi§ gozal fiqh 
masalalarini, dogru yolda diqqatla getmayi da ahata etmi§dir. Bunlar agil va fikir sahiblarina gizli 
deyildir. 

Kitabda sabrin qisimleri, §ukriin sabab va novlari qeyd edilmi§, §ukur edan varh ila sabir edan 
kasibm hansimn daha fazilatli va ustun oldugu da gostarilmi§dir. Kitabda dunyanm haqiqati, Allah- 
taalamn, elcisinin va salafin misallarla bu dunyani anlatmalan, bu misallarm gergaya uygun olmasi, 
Allaha yaxmla§diran va uzaqla§diran bu diinya sababiyla kimin neca badbaxt, kimin da neca xosjbaxt 
oldugu qeyd edilmi§ va hec bir kitabda olmayan bir cox faydali maselalar aydmla§dinlmi§dir. Bu, 
Allah-taalamn quluna ehsan va bax§i§larindan biridir. 

Bu kitab hokmdar va amirlarin, varh va yoxsullarm, sufi va §ariat alimlarinin istifada edacayi 
bir kitabdir. 

Bu kitab yolcuya yolda§ olur, gah§am meqsedina gatdirir, iflas edana giic verir. (Miiellif 
tavazokarliq gostararak deyir ki, — tare.) har na qadar oziim xasta olsam da, bu kitabda insanlan 
xastalikdan qorumaga gah§dim, oziim istifada etmesam da alacini gostardim. Man saxavatlilarin 
saxavatlisi, rahmlilarin rahmlisi olan Allahdan momin qullarma nasihat etmek sababi ila giinahlarimi 
afv etmesini umuram. Bu kitabdaki dogru olanlar bir olan, yardim istanilen Allahdandir. Xatalar isa 
mandan va §eytandandir. Bu kitabm faydasi oxueusuna, zarari isa manedir. 

9ziz oxucu, kitabda sana tamiz dii§uncalar teqdim edilir. 9gar bu dii§uncalarin dogrulugunu 
dark etsan xo§baxt olarsan, agar bunlann dogrulugunu dark etmasan, istifada eda bilmazsan. 

Kitabi iyirmi alti bolma va son sozla bitirdim. 

Miidllif 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



1-ci bolme 
SeBRIN LUGaVI M9NASI, MeN§9Yi 

"Sebir" lugetde cekindirmek ve hebs etmek menasmdadir. Sebir insanm oziinii feryad 
etmekdan, dilini sikayet etmekden, ellerini iiziine, dizine vurmaqdan va paltarmi cirmaqdan 
cekindirmesidir. 

"Sebir" kelmesi "sabera", "yasbiru", "sabran" kimi gekilir. Meselen, "sabera nafsahu" - oziinu 
(nafsini) qorudu. Allah-taala buyurur: «Sahar-ax§am Rabbinin rizasmi dilayarak Ona ibadat 
edanlarla birlikda oziinu sabirli apar (nafsini qoru)» (dl-Kdhf, 28). 

Bir kimsani habs edarkan "sabartu fulanan" (filankasi habs etdim) va kimisa sabir etmeye 
heveslandirarkan "sabbartuhu" (onu sabra heveslendirdim) deyilir. Iki nafer bir sexsi yaxalamis, biri 
tutaraq digari oldiirmiisdiir. Bu zaman Allahm elcisi: "Qatil oldtirtiltir, tutan hdbs edilir" - demisdir 5 . 
Oldiiriilmesi iiciin birini tutduqda "sabartu ar-racula" (adami tutdum) va and igmesi iigiin habs 
etdikde "asbartuhu" (onu habs etdim) deyilir. Hedislarin birinda buyurulur: "Kim miisdlmanin mahni 
qopararaq hdbs etmdk (almaq) tigtin (yalan yerd) and igdrsd, qiyamdt giinii Allahla gorii§d gdldikdd, Allahin 
ondan uz gevirdiyini gordr" 6 . And icmakla bagh digar hadisda da: " Ba§qalarinin and igmdbri tigtin hdbs 
edildikbri yerdd onu hdbs etmd!" - deya buyurulur. 

And icilen seya "masbura" deyilir. Hadislarin birinda "masbura", yani qoyun, toyuq kimi 
heyvanlarm olmalari iigiin baglanaraq habs edilmelari qadagan edilmisdir. 7 

"Sabir" kalmasi kecmis zamanda "iistiin", gox zaman sabartu, asbiru faslindan olarsa "zamin" 
manasmda isladilir. Zamin olan kasa "sabir" deyilmakla, sanki ozii - oziinii bore odamak iigiin habs 
etmesi dusuniiliir. Orablarin "asbirni" (mani zamin gostar) sozii da beladir. "Sabir" kalmesinin eslinda 
"siddet" va "qiivvat" menasi da vardir, bundan basqa miialice iigiin istifade olunan mashur bir 
darmana gox aci oldugu iigiin "sabir" adi verilmisdir. 

Alim 9smai kimse siddatli bir balaya maruz qaldiqda "laqiyaha bi asbaraha" (siddatli bir balaya 
ugradi) demisdir. Azad (sarbast) qadma siddatli va qiivvatli oldugu iigiin "ummi sabbara" deyirlar. 
Orabler bir qovm siddatli sixmtiya diisdiikde "vaqaa al - qaumu fi amrin sabburin", hamcinin qis gox 
siddatli olduqda "sabarratu as-sita" deyirlar. 

Bazilari " "sabir"- toplamaq, qatmaq, birlasdirmak manalanni verir"- demislar. Ciinki sabir 
eden, oziinii faryad va sikayat etmekdan qoruyar. Elaca da arpa, bugda kimi yeyilacak qidalarm 
yigimma "subratu at-taam" va das yigmaga isa "subaratu al-hicara" deyilir. 

Natica olaraq sabir an cox iic manada isladilir: gakindirmak, siddat va toplamaq. 

Kimsa sabir etdiyi zaman "sabara", oziinii sabra macbur etdikda "tasabbara", sabri qazandigi 
zaman "istabara", oziinii va basqasmi sabra tesviq etdiyi zaman "sabbara nafsahu va geyrahu" deyilir. 

"Sebir etmek" felini icra edenler (fail) bunlardir: "sabirun", "sabbarun", "saburun", "musabirun" 
ve "mustabirun". "Sabbarun" ve "saburun", "darrabun" ve "darabun" kimi ucluyiin ("sulasi": bax ereb 
dili qramatikasma - terc.) miibalige veznlerindendir. 



5 sahihdir: Abdurrazzaq, "sl-Musannef, 17896; sd-Daraqutni, 3/140; al-Beyheqi, 8/50. 

6 el-Buxari, 6676; Muslim, 138, 220. Lefz Miislimindir. 

7 sl-Buxari, 5513; Muslim, 1956. Bnesm hadisinden bir hissa. 

8 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



2-ci bolme 

S9BRIN MAHIYYaTi V9 ALIMLeRIN 

BU MOVZUDA FIKIRLeRi 

Sebrin lugetdeki menalan yuxanda bildirildi. Dogru sebir insanm ustiin exlaqlarmdan biridir. 
Insan onunla gozel ve xo§ olmayan i§leri gormekden gekinir. Sebir insanm qiivvetlerinden biridir. 
Insanm hah ve i§leri ancaq onunla diizelir ve yoluna dii§iir. 

Cuneyd bin Mehemmedden sebir haqqmda soru§duqda: "Sebir insanm iizunii tur§utmadan 
acilari udmasidir"- deye cavab vermi§dir. 8 

Zunnun iso: "Sebir insanm yasaqlardan uzaq qalmasi, bolanm acilarmi udarken sukunotini 
qorumasi, kasib vaxtmda da varh gorunmosidir" - demi§dir. 9 

Bozilori da "sabir" - bala galdiyi vaxt adab va ciddiyyati qorumaqdan, digarlari isa §ikayat 
etmamakdan ibaratdir"- demi§lar. 10 

9bu Osman: "Sabirli §axs ozunii pisliklara hiicum etmaye ah§diran kasdir" - demi§dir. n 

Bazilari da "sabir sahhati yax§i va saglam darken neca durursa, bela zamani da elece 
durmasidir"- demi§ler. Yeni Allah-taalanm qulu iizerinde hem saglam, hem de bela zamanmda 
olarken haqqi vardir. Buna gore de bendenin saglam olarken s/iikur etmesi, belaya ducar olanda ise 
sebir etmesi lazimdir. 

9mr bin Osman el-Mekki demi§dir: "Sebir Allahla beraber sebat etmek, belalan rahathq ve 
siikunetle qar§ilamaqdir" 12 . Yeni belani darhq, qezeb ve §ikayetle deyil, geni§ qelble qar§ilamaqdir. 

Xevvas: "Sebir Kitabm ve Sunnenin hokmleri iizerinde sebat etmekdir"- demi§dir. 13 

Riiveym: "Sebir §ikayeti terk etmekdir"- demi§dir. Bezileri "sebir Allahdan yardim istemekdir"- 
demi§dir. 14 

9bu 91i: "Sebir adi kimidir»- demi§dir. 15 

91i bin 9bu Talib: "Sebir biidremeyen minikdir"- demi§dir. 16 

9bu Mehemmed el-Ceriri: "Sebir bolluq ve qithq hallarmm her ikisinde xetir ve konliin xo§ 
olmasidir" - demi§dir. 17 

Men deyirem ki, bu bendenin ede bileceyi is, deyil, elece de emr bele emr olunmayib. Ciinki 
Allah- taala tebietleri bu iki hala gore miixtelif ciir yaradib. Bendenin ede bileceyi i§ oziinii 
§ikayetlenmekden gekindirmesidir, eksine, onun iigiin her iki halm eyni olmasi deyildir. Saglamhq 
bende iigiin sebirden daha geni§dir. Bele ki, Allahm elcisi me§hur duasmda: "Ilahi, dgdr mdnd qar§i 



8 "9r-risaletul-qu§eyriyye", seh. 183. 

9 "9r-risaletul-qu§eyriyye", seh. 184. 

seh. 184. 



"9r-risaletul-quseyriyye 
"9r-risaletul-quseyriyye 
"9r-risaletul-quseyriyye 
"9r-risaletul-quseyriyye 
"9r-risaletul-quseyriyye 
"9r-risaletul-quseyriyye 
"9r-risatetul-quseyriyye 



seh. 184. 

seh. 184. 

seh. 184. 

seh. 184; "§uabul-iman", 10078. 

seh. 185. 

seh. 185. 



7 "9r-risaletul-quseyriyye", seh. 185 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

qdzdbli deyilsdnsd, mdn gdkdiyim md§dqqdt vd bdlalara heg dhdmiyydt vermirdm. Qunki Sdnin saglamhq vd liitfun 
bunlardan gox geni§dir"- demi§dir 18 . Bu a§agidaki hadisa zidd deyildir: 

"Sdbirddn daha xeyirli, sdbirddn daha boyuk nemdt heg kimd verilmdmi§dir" 19 . Qiinki bu hadis qulun 
ba§ma bir bala galdikdan sonra onun iiciin sabirdan daha xeyirli nemat olmadigmi, birinci hadis isa 
bala galmami§dan avval, saglamhqdan daha xeyirli bir nematin olmadigmi gostarir. 

9bu 91i Daqqaq deyir: "Sabir qadara etiraz etmamakdir. Sikayat etmekle balani aciqlamaq 
sabra zidd deyil. Allah-taala Eyyub peygambarin: «...Mana bala iiz verdi...» (dl-dnbiya, 83) dediyi 
halda: «...Biz onu sabir edan gorduk...» (Sad, 44)- buyurmu§dur" 20 . 

9bu 91i Daqqaqm "§ikayat etmakla" soziina galdikda, §ikayat iki novdiir. Birinci novii Allaha 
§ikayat etmakdir ki, sabra zidd deyil. Bela ki, Yaqub: «...Mana gozal sabir garakdir...» (Yusif, 18) 
demasina baxmayaraq «...Man dard-sarimi yalniz Allaha arz ediram...» (Yusif, 86) demi§dir. Va 
Allah-taala Eyyubu sabirli kimi vesf etdiyi halda, Eyyub: «...Mana bala iiz verdi...»- demi§dir. 

Hamcinin Allahm elgisi: "Ilahil Qiivvdtimin zdiflddiyini, gardsiz qaldigimi ancaq Sdnd arz edirdm" - 
demi§dir 21 . 

Musa: "ilahil Hdmd ancaq Sdnd mdxsusdur. Bdlalar ancaq Sdnd drz olunur, yardim yalniz sdnddn 
istdnilir, darda qalanlar yalniz Sdnd dua eddrbr, yalniz Sdnd tdvdkkid olunur, giic vd qiivvdt ancaq sdnindir" - 
demi§dir. 

Ikinci novii balaya ugrayan kimsanin sozla §ikayatidir. Bu §ikayat sabri pozur, onunla bir araya 
sigmir. Sozla insanlara edilan §ikayat Allaha edilan §ikayetdan farqlanir. Bu meseleya in§aallah 
§ikayat ila sabrin ox§ar va farqli cahatlarini oyrananda qayidacagiq. 

Deyildi ki, sabir nafsin qahramanhgidir. Buna asasan, bir saat sabir etmak qahramanhqdir. 

Deyildi ki, sabir falakat zamani qalbin sabit olmasidir. Sabir ila sizlamaq bir-birina zidd olub 
biri digarina qar§i gixir. Bela ki, Allah-taala cahannam ahli haqqmda: «...Indi aglayib sizlasaq da, 
sabir etsak da, farq etmaz. Bizim iiciin hec bir sigmacaq yoxdur!» (Ibrahim, 21) buyurmu§dur. 
Sizlamaq acizliyin yolda§i va qarda§idir, sabir isa aglm yolda§i va mahsuludur. Sizlamaqdan "atan" 
kimdir - deya soru§duqda, "sabirdir" - deye cavab vermi§dir. 

Nafs qulun miniyi olub, onunla Cennet va ya Cahannema gedar. Sabir isa bu miniyin yiiyani va 
cilovu kimidir, bunlarsiz 6zba§ma har tarefa geda biler. 

Haccacm moizalarinda qeyd edilmi§dir: "Nafslarinizi gakindirin, giinki nafslar butiin pisliklari 
arzu edar. Allah-taala nafsina yiiyan va cilov taxib, onu yiiyani ila Allahm itaatina cakan va cilovuyla 
giinahlardan gakindiran kimseya rahmet elesin. Qiinki Allahm haram etdiklarina sabir etmak, azabma 
sabir etmakdan daha asandir. Man deyiram ki, insanda iki qiivva vardir. Biri can atma, digari 
gakindirme qiivvasidir. Dogru sabir can atma qiivvasini faydali §eya sarf etdirar, gakindirma qiivvasi 
ila zararli §eydan uzaqla§dirar." 

Bezi §axslarda oziina faydali olanlara sabir etmasi zararli olanlara sabir etmesindan qiivvatlidir. 
Belalari ibadat va itaatin ma§eqqatine sabir edar, faqat yasaq olanlara sabir etmaz. 

Bazilarinin qadagalara sabir etmasi ibadat va itaatin ma§aqqatina sabir etmasindan daha 

18 hadis zaifdir: st-Taberani, "el-Kabir", 13/73/181; al-Heysemi, "Mecmua ez-Zsvaid" (6/35) kitabmda demisdir: "Hadisi st- 
Tabarani ravayat edib, ravayat^ilarindan Ibn Ishaq miidallisdir". 

19 al-Buxari, 1469; Muslim, 1053. Bbu Said al-Xudrinin ravayat etdiyi hadisin bir hissasidir. 

20 "9r-risalatul-qusayriyya", sah. 188. 

21 hadis zaifdir: Yuxanda zaifliyi bayan olunmusdur. 

10 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

qiivvetlidir. 

Bezilerinde bunlarin hec biri yoxdur. Insanlarin an iistiin ve feziletlisi ham ibadat va itaatin 
me§eqqetlerine, ham da qadagalara sabir edanidir. 

Bir goxlari isti va ya soyuq gecaleri ibadat etme, giinduzleri oruc tutma me§eqqetine sabir 
ederler, lakin harama baxmamaga sabir etmazlar. Bazisi da haramlara baxmaga sabir edar, lakin 
yax§ihgi etmaya, pisliklardan cekinmeye, kafir va miinafiqlerle d6yii§e sabir etmazlar. Insanlarin coxu 
bunlarin hec birina sabir etmaz. Bunlarin hamisma sabir edanlar isa lap azdir. 

Deyildi ki, sabir istak va §ehvet quvvasinin qar§ismda agil va din quvvasini hakim etmekdir. 
Yani tabiatan insan sevdiyi §eyleri alda etmaya cah§ir, agil va din qiivvesi isa buna qar§i gixir, bunlar 
arasmda savas, davam edir. Bu sava§m meydani qulun qelbi, sabri, s/iicaeti va sabatidir. 



3-cii bolme 

saBRiN eLAQeLaRi (izAFaLaRi) iLe yana§i onun 

ADLARININ AgiQLANMASI 

Ixtiyari va maqbul olan sabir pis arzu va istaklara sabir etmekdir. Bu sabir alaqali oldugu 
yerlara gora muxtalif adlar ahr. Bela sabir haram olan tanasul orqanrnm §ahvatina goradirsa, buna 
"namusluluq", aksina isa "zina" deyilir. Bu sabir meda §ehvatina, yemaya tacili ba§lamamaga, xo§ 
olmayanlari yememeya qar§idirsa, buna "toxgozluliik" aksina isa "acgozluluk" deyilir. Bu sabir 
aciqlanmayan, soylanmayan sozlara goradirsa, buna "sirr saxlama", aksina isa "soz yayma" va "if§a 
etma" deyilir. Bu sabir dunya mahndan kifayat edacayindan artigmi qazanmamaga gora olarsa, buna 
"zahidlik", aksina isa "ehtiras" deyilir. Bu sabir diinya mahnin kifayat miqdan ila alaqalidirsa, buna 
"halalla kifayatlanmak", aksina isa "harislik" deyilir. Bu sabir asabla§maya qalib galmak ugiindursa, 
buna "yum§aqhq", aksina isa "tez asabla§mak" deyilir. Bu sabir talasmaya qar§i olarsa, buna "ciddilik" 
va ya "sabat", aksina isa "halimlik" va ya "qeyri ciddilik" deyilir. Bu sabir doyii§dan qagmamaga 
goradirsa, buna "qahramanhq", aksina isa "qorxaqhq" deyilir. Bu sabir intiqam almamaq uciindursa, 
buna "afv" va "bagi§lamaq", aksina isa "qisas almaq" va "cazalandirmaq" deyilir. Bu sabir muayyan 
vaxtda yemamaya va icmamaya goradirsa, buna oruc tutmaq deyilir. Bu sabir acizliya va tanballiya 
qar§idirsa, buna "bacanq" va "gah§qan" deyilir. Bu sabir insanlara yiik olmamaq va onlarm yiikunu 
gekmek ugundursa, buna "insanhq" va "mardlik" deyilir. 

Sabir tark edilan va ya yerina yetirilan i§in aidiyyatma gora muxtalif adlar ahr. Lakin bu adlarm 
hamisi "sabir" sozunda umumila§ir. Buna gora dini maqamlann hamisi sabirla alaqalidir. Bu sabir iki 
nafar arasmda eyni hokm vermakla alaqali olursa, buna "adalat", aksina isa "ziilm" va "haqsizhq" 
deyilir. Riza va istakla vacib va mustahab olan bir vazifani yerina yetirmakla alaqali olarsa, buna 
"comerdlik" ve ya "sexavet" deyilir. Dinin biitiin mertebeleri buna baghdir. 



11 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



4-cii bolme 

S9BiR ETM9K - SeBIR ETDIRMeK. 

SeBRI QAZANMAQ V9 TOVSIYa ETM9K 

Sabrin adlari arasmdaki farq insanm 6z vaziyyatina va ba§qalarma nisbatan vaziyyatina 
goradir. Bir kimse oziinii va nafsini yax§i va xos, olmayanlardan asanhqla gakindirarsa, buna "sdbir" 
deyilir. Ogar oziinii gatinlikla va acilan udaraq gakindirirsa, buna "tasabbur" macburi sabir deyilir. 
(^iinki bela sozlar bir §eyi gatinlikla alda edarkan istifada olunur. Masalan, "tahallum" macburi 
yum§almaq, "tdCdssii" macburi qahraman, "tdkdrrum" macburi comardlik, "tahammul" macburi 
yiiklenme kimi. Kim oziinii sabir etmaya macbur edar va bunda israrh olarsa, sabir onun iigiin bir 
xiisusiyyat olar. Bela ki, peygember hedislerin birinda: "Hdr Mm sdbir etm.dk istdrsd, Allah ona sdbri bdx§ 
eddr"- buyurmu§dur 22 . Kim ismatli olmaga gah§arsa, ismat onun iigiin bir xiisusiyyat olur. Digar 
axlaqlarda da beladir. 

"9xlaq gah§maqla qazanihr, yoxsa cali§maga ehtiyac yoxdur"- suahna gora alimlar ixtilaf 
etmi§lar. Bazilari dedilar ki, axlaq gah§maqla asla qazanilmaz. Neca ki, bir §air demi§dir: "Qelbdan sizi 
unutmagi istanildi, lakin qalblar dayi§ikliyi qabul etmaz". Digar §air isa demi§dir: "Ey 6z 
xiisusiyyatinda olmayan §eyla siislanmak istayan kimsa, qazanilmasi istanilan axlaqm oniina 
yaradih§daki axlaq gixar". Yani sonradan axlaq qazanilmaz. Qiinki Allah-taala maxluqati, axlaqi, acal 
va ruzini azaldan taqdir etmi§dir. 

Bazilari da dedilar ki, aglm, yum§aqligm, comardliyin, §ahvatin va qahramanhgin qazanildigi 
kimi axlaqm da qazanilmasi mumkundur. Bela ki, bunlar harakat va amallarda goruniir. 

Onlar deyir ki, gah§maq va ma§gul olmaq maharatla naticalanir. Yani kimsa bir §eyla ma§gul 
olursa, o i§inda davam edarak buna adat edarsa, o §ey onun iiciin maharat, xasiyyat va xiisusiyyat 
olar. Insan avvalca gatinlikla sabir etmaya cah§ir, amma sonda sabir onun iigiin bir xasiyyat olur. Bela 
ki, har kas halim, tamkinli, viiqarh, intizamh va matin olmaq iigiin cahd gostarirsa, naticada bunlar 
onun iigiin yaradih§mdaki tabii axlaqi keyfiyyatlari kimi olur. 

Onlar deyir ki, Allah-taala insanda qabul etma va oyranma bacangi va istedadi yaratmi§dir. O 
halda xasiyyatlari dayi§mak mumkundur. Ola bilar ki, bazan bu dayi§iklik zaif olduqda kigik bir 
tasirla insan 6z tabii halrna qayidir, bazan da qayitmir, amma tasir giiclii olduqda qayidir. Bu 
dayi§iklik bazan o qadar saglam olur ki, insan kohna xasiyyatina donmiir. 

"Istibar" kelmesi "tdsabbur" kelmesindan daha miibaligalidir. "Tdsabbur" "istibar"m 
basdangicidir. "Tdsabbur" sabir etmaya ba§layib davam etmakdir. "Istibar" isa sabrin xasiyyat hahna 
gevrilmasidir. "Musabdrd" kelmasi "mufaab" noviindandir. Bu nov fellarin aksariyyati iki nafar 
arasmda carayan edir. {"Musatimd" - soyu§ma, "mudardbd" - d6yii§ma kimi). Bela ki, Allah-taala: «Ey 
iman gatiranlar! (Dinda vacib olan hokmleri yerina yetirmeyin zahmatina, diigar oldugunuz belalara) 
sabir edin, (Allahm dii§manlarina qalaba galmaq ugrundaki miihariba va doyii§larda siza iiz veran 
miisibat va gatinliklara) doziin, (sarhad boyu novbada durub cihada) hazir olun va Allahdan qorxun 
ki, balka, nicat tapasimz!» (Ali-Imran, 200) buyuraraq onca sabri amr etmi§dir. ^liinki bu sabir insanm 
6z nafsina qar§i olan sabirdir. Sonra dii§manlera qar§i olan sabri- "musabdrd"ni, axirda isa 

22 Bbu Seid al-Xudrinin revayet etdiyi hsdisin bir hissssidir. Bax: 14-rii sehife, 19-cu qeyd. 

12 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

"murabata"m, - yeni sebir ve "musabdrd"dd sebat etmeyi, davam etmeyi ve bunlardan ayrilmamagi amr 
etmi§dir. 

Insan bazan 6z nafsina qar§i sabir edir, lakin du§mene qar§i sabir etmir. Bazan da dii§mene 
qar§i da sabir edir, faqat bu sabri davam etdirmir. Bazan da bu sabri du§mena qar§i davam da etdirir, 
lakin taqva sahibi ola bilmir. Halbuki, Allah-taala bunlarin hamisma taqvah olanm malik va sahib 
oldugunu, qurtulu§un da taqvaya bagh oldugunu xabar verarak ayanin axinnda: «...Allahdan qorxun 
ki, balka, nicat tapasmiz!» buyurmu§dur. 

"Murabata" vatan sarhadlarini goriinen dii§menlerin hucumlarmdan daim qorumaq oldugu 
kimi, qelbin sarhadlarini da goriinmeyen heyvanm va §eytanrn girmasindan daim qorumaqdir. 9ks 
taqdirda §eytan sarhaddan girib qalbi mamlakatindan cixarar. 

5-ci holme 
YERLaRINe GORe SaBRIN NOVLGRi 

Sabir iki qisimdir: biri badanin, digari nafsin sabri. Bunlar da har biri ixtiyari va macburi 
olmaqla iki novdiir. Buna gore sabrin dord novii var: 

1. Bdddnin ixtiyari sdbri. Bu insanm 6z irada va ixtiyari ila badanina yiiklami§ oldugu agir i§lara 
olan sabri dir. 

2. Bdddnin mdcburi sdbri. Bu ba§qasmm etdiklarina olan sebridir. Insanm doyiilma, xestelik, 
yaralar, soyuq, isti va ox§ar §eylarin acilarma, sizintilanna olan sabridir. 

3. Ndfsin ixtiyari sdbri. Bu §ariat va agilla gozal olmayanlan etmemaya olan sabirdir. 

4. Ndfsin mdcburi sdbri. Bu da sevgilisina qovu§masi miimkun olmadiqda nafsin ona sabri 
kimidir. 

Sabrin bu dord novii insana maxsusdur. Faqat badanin va nafsin macburi sabrinda heyvanlar 
da buna ortaqdir. Ustalik heyvanlarm bir qismi bu sabirda insanlardan daha qiivvatlidir. Insanlar 
heyvanlardan ancaq sabrin ixtiyari qisimlarinda farqlanirlar. Insanlardan bir goxlari heyvanlarla ortaq 
olan sabrin qisimlarinda asanhqla sabir edar, amma yalniz insanlara maxsus olan sabrin qisimlerine 
isa sabir etmazlar. 

"Sabirda cinlar da insanlarla eynidirmi" suahna cavab olaraq demak olar ki, eynidirlar. Ciinki 
sabir, amr va nahylardan (qadagalardan) ibarat dini vazifalarin yerina yetirilmasinin 
vacibatlarmdandir. Yani biz mukallef oldugumuz kimi, cinlar da amrlari yerina yetirmaya, 
qadagalardan gakinmaya mukellafdirlar. "Cinlar da bizim kimi mukellafdirler yoxsa ba§qa ciir?"- deye 
soru§ularsa, demak olar ki, sevma, iman, tasdiq, dostluq va du§mangilik kimi nefsi vacibatlarda onlar 
da bizimla eynidirlar. Faqat ciinubluqdan yuyunma, dastamazda azalan yuma, taharat etma, sunnat 
olma, heyzdan yuyunma kimi badanlarin vacibatlarmda bizim kimi mukallef olmalan lazim deyil. 
Onlar 6z yaradih§larma va ya§ayi§larma uygun bir terzde mukellef dirler. 

"Sebrin novlerinden her hansi birinde melekler de bize ortaqdirmi?" suahna cavab olaraq 
demek olar ki, melekler agillan ve dinlerine zidd olan heves ve istekleri ile ve nefsle imtahan 
edilmirler. Ibadet ve itaet onlar uciin bizim nefes almagimiz kimidir. Heves ve §ehvet gucii qar§ismda 
din ve agil gucunii hakim etmekden ibaret olan gercek sebir onlara aid deyil. Lakin onlara da layiq bir 
sebir var ki, o da ozlerine qar§i gixacaq istek, §ehvet ve xususiyyetlerine regmen yaradilmi§ olduqlan 

13 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

fitrat iizra davam va sabat etmalaridir. 

Insanm saviyyasi, onun sabri istak va §ahvat giiciina iistiin galirsa malaklarin, aksina istak va 
§ehvat giicii sabrina iistiin galirsa §eytanlarm, yamek, icmek va cinsi miinasibat kimi xasiyyatlarinin 
giicii sabra iistiin galirsa, heyvanlarm saviyyasi ila eynila§ir. 

Qatada 23 demi§dir: "Allah-taala malaklari §ahvatsiz va agilli, heyvanlan agilsiz va §ahvatli, 
insanlan isa ham §ahvatli, ham da agilli olaraq yaratmi§dir. Buna gora kimin agh §ahvatina iistiin 
galirsa, o maleklerla, aksina §ehvati aghna iistiin galirsa o heyvanlarla barabardir." 

Insanda doguldugu zaman yalniz o an iiciin mohtac oldugu yema va igma arzusu vardir. Bu 
haldaki sabri heyvanlarm sabri kimidir. Yax§i va pisi farqlandira bilma ya§mdan avval insan iigiin 
ixtiyari sabir yoxdur. Sonra oyun arzusu yaranir. Bununla zaif da olsa ixtiyari sabir inki§afa ba§layir, 
sonra cinsi arzu harakata galir va ixtiyari sabir inki§af etmis, va giiclanmis, olur. Daha sonra aghn 
sultani harakata gelmakle giiclanir va sabir ordusundan yardim istayir. Faqat bu agil sultanrnin 
ordusu, istak sultanrnin ordusuna qar§i dura bilmir. Sonra yax§i va pisi ayird edacak ya§da hidayat 
nurunun i§iltilan qirpi§maga ba§layir, tadrican inki§af edir va yetkinlik cagmda takmilla§ir. Bu eyni 
ila dan yerinin sokiilarak, aydmligin tarn artmasi kimidir. Sabir, agil va hidayat i§iltilari axiratin fayda 
va zararlarini anlamaga kifayat etmasa da, diinyanm bazi fayda va zararlarini qavramaga komak edir. 

Bundan sonra insan iizarina peygambarlik va risalat giina§i dogur. Onun aydmligmda diinya 
va axiratin tafsilati ila fayda va zararlarini va naticalarini goriir, miibariza iigiin zirehini geyinir, 
novbanov silahlan ahr, sonra xasiyyat va istak qiivvalari ila agil va hidayat qiivvelari arasmda siiran 
sava§a qatihr. Allah-taalanm yardim etdiyi taraf zafar galir, yardim etmadiyi taraf isa maglub olur. 
Insan bu iki tarafdan birinda 6z yerini almadiqca silahlar yera qoyulmur. O, bu diinya ila axiratdan 
hansi iiciin yaradilmi§sa orada yerini ahr. 

6-ci bolme 

guclu va zeiF olmasina gorg seBRiN NOVLaRi 

Istak va dini qiivvalar iic, ciir miinasibatda ola bilar: 

Birinci halda dini giic istak ordusuna qalib galir. Bu da dini giiciin istak ordusunu maglub 
edarak tamizlari azad etmesidir. Bunu ancaq sabirla alda etmak olar. Bu martabaya ancaq diinya va 
axirat zafarini qazananlar gatirlar. Bunlar: Ǥubhasiz: "Rabbimiz Allahdir!" - deyan, sonra da duz 
olan kaslara malaklar nazil olub: "Qorxmaym va kadarlanmayin! Siza vad olunan Cannatla 
sevinin! Biz dunyada da, axiratda da sizin dostlanniziq"» (Fussiht, 30-31)- dediklari kimsalardir. 
Bunlar: « Allah sdbir eddnbrbdir» va « Allah yolunda laziminca cihad eddnbrdir» §arafina nail olub tarn 
manasi ila hidayata yeti§anlardir. 

Ikinci hal istak giiciiniin dini giica qalib galmasidir. Bu birinci halm aksina olaraq istak 
giiciiniin qalib gelmasi va dini giiciin tamami ila savas, meydanmdan silinmasidir. Bu §araitda giiclii 
va qalib galan istak insani §eytana va onun ordusuna taslim edir. Onlar da onu istadiklari yera 
siiriiklayir. O insan bu zaman iki vaziyyatdan birinda ola bilar. Birincisi, hamin §axsin onlarin 
ordusundan va onlara uyanlardan olmasidir ki, bu vaziyyat aciz va zaif kimsanin vaziyyatidir. 
Ikincisi, §eytarun o insanm ordusundan olmasidir ki, bu vaziyyat giiclii, hokmii altma alan, bidete 



23 - radiyallahu anhu (Allah ondan razi olsun). Irelida yazilmayacaq, nezarde tutulacaq. 

14 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

davat edan, ozundan razi, haram va giinaha dalan fasiq kimsanin vaziyyatidir. Bela ki, bu dastadan 
olanlardan biri bela demisdir: "Man seytanm ordusunda bir nafar idim. O qadar yiiksaldim ki, seytan 
menim ordumda bir nafar oldu." 

§eytan va onun ordusu belelarinin komekcilarindan, onlara tabe olanlardan olurlar. Bunlar 
sahvatlari ozlarina iistiin galdiklarindan axirati verib, diinya hayatmi satin alan badbaxtlardir. Bunlar 
bu hala sabirdan iflas etdiklari iiciin diismiislar. Bu hal insanm na qatlana va na da daf etmaya qiidrati 
kifayet etmayan giiclii va meseqqatli bir haldir. Bu hal insanm olana qadar agirliq va catinliklar icinda 
qivranib qalmasi hahdir. Bu hal insanm iradesina gora Allahm azali hokmiiniin tazahuriidur. Bu, 
insanda dusmanin sevinciyla ortaya cixan uzuntii va kadaridir ki, vicdanda meydana galan uzimtiilii 
azablarm an siddatlisidir. Bu hal sahibinin ordusu hiyla, aldatma, bos arzu va istakler, seytan, xeyir 
islara yer vermamek, hirs, tamah va diinyam axiratdan ustiin tutmaqdir. Bu hal sahibi haqqmda 
Allahm elcisi bela buyurmusdur: "Adz, ndfsinin arzulanna uyaraq Allaha umidbr baglayan kdsdir" 24 . 

Bu hal sahiblari ciirbaciirdiir. Kimi Allah va rasulu ila miihariba edarak peygambarin 
gatirdiklarini manasiz saydiqlan kimi, Allahm yolunu da ayri yol kimi gostararak insanlan ondan 
aralayirlar. 

Kimi Allahm elcisinin gatirdiklarindan iiz cevirarak diinyaya yonalir. Kimi ham kafir, ham da 
miisalman kimi goriinarak miinafiq olur. Kimisi zarafat, aylenca va oyunla omrunii basa vurur. 
Kimisina da nasihat verdikda: "Ah, birca tovba eda bilsaydim, amma bu manim iigiin gox gatindir, 
artiq mana iimid yoxdur"- deyer. Kimi: "Allah-taalanm manim namazima, orucuma ehtiyaci yoxdur, 
man amalimla qurtula bilmerem, Allah bagislayandir, rahmlidir"- deyar. Kimi: "Giinahi tark etmek, 
Allahm afvini va bagislamasmi kigik tutmaqdir"- deyir. Belalarindan biri demisdir: "Onsuz da Karim 
olan Allahm hiizuruna gedacayik, na qadar istayirsan giinah et". Kimi danizda bogularkan barmagmi 
qurtarmaq ona fayda vermediyi kimi: "Mana da giinahlarimm yanmda ibadat va itaatim fayda 
vermaz"- deyarak, Allahm rahmatinden iimidini kasir. Kimi: "Oliim mana yaxmlasanda tovba ederem, 
tovbam qebul olunar"- deyir. Belalikla, bu kimi agillan sahvatlarinin alinda asiri olan aldanmis dasta, 
sahvani istaklarina gatmaq iicim agillarmi hiyla yollarmi arasdirmaga sarf edirlar. Belalarinin agh, 
kafirin alindeki miisalman esir kimi seytanm asiri olmusdur. Kafir o miisalman asiri donuz otarmada, 
sarab islerinde va xac gazdirmade istifade etdiyi kimi, seytan da onun aglmi pis islerda istifada etdirir. 
Aglmi maglub etdirarak diismana taslim olan kasin Allah dargahmda yeri miisalmani yaxalayib 
diismana satan va taslim edanin yeri kimidir. 

F9SIL 

Burada inca bir maqam vardir ki, bunun yaxsica diisiinularak anlasilmasi iigiin qalbin 
saflasdinlmasi lazimdir. O da bu aldanmis kimsanin oziinim sanini, sarafini, qadrini yiiksaldarak 
biitiin maxluqatdan iistiin tutan va Tanrmm sultan olaraq yaratdigi agli en boyiik diismani olan 
seytana taslim edarak, onun qahari, idara va hokmiina asir etmesidir. Bu sababdan Allah-taala da 
aslinda haqqi iimidsizlik olan seytani aldanmis kimsaya hakim etmis va onun hokmranligma 
mahkum etmisdir. §eytan onu istadiyi yera apanr, onunla ham ozii, ham da ordusu va tarafdarlan 
risxand edirlar. Bu adam oziina min bir iskenca veran an boyiik diismanina nafsini taslim etdiran 
kimidir. Halbuki, bu kimsanin diismanini maglub edarak, asir alib ondan intiqam almasi lazim 



24 hadis zaifdir: et-Tirmizi, 2459; Ibn Mace, 4260; 9hmed, 4/124; al-Hakim, 1/57. 

15 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

oldugu halda ona qar§i sava§i buraxib taslim oldugundan Allah-taala caza olaraq §eytani ona 
yonaltmi§dir. Bela ki, Allah-taala: «Quran oxumaq istadiyin zaman malun §eytandan Allaha sigm! 
Haqiqatan, iman gatirib yalniz oz Rabbina tavakkiil edanlarin iizarinda §eytanm hec bir hokmii 
yoxdur. §eytamn hokmii yalniz ona itaat edib Allaha §arik qo§anlar iizarindadir» (dn-Ndhl, 98-100)- 
buyurmu§dur. Allah-taala burada §eytanm 6z dostlan iizarinda hakimiyyatinin oldugunu isbat etdiyi 
halda a§agidaki ayalarda bunun aksini bildirir: 

«I§ bitdikda (cannatliklar Cannata, cahannamliklar da Cahennema daxil olduqda) §eytan (onu 
mezammet eden kafirlara) bela deyacak: Allah siza (pis amelleriniza gora Cahannama dii§acayiniz 
barada) dogru vad vermi§di. Man da siza (komak edacayim haqda) vad vermi§dim, amma sonra 
vadima xilaf cixdim. Gslinda manim sizin iizarinizda hec bir hokmiim (sizi oziima tabe edacak heg 
bir qiidratim) yox idi. Lakin man sizi (gunah i§lemeya, Allaha asi olmaga) gagirdim, siz da mana 
uydunuz. Indi mani yox, oziiniizii qmaym. Na man sizin dadmiza gata bilaram, na da siz manim 
dadima...» (Ibrahim, 22); 

«Iblisin onlar haqqindaki zanni diiz qixdi. (igarilarindan) bir dasta momin istisna olmaqla, 
hamisi ona uydu. Gslinda (iblisin) onlar iizarinda hec, bir hokmii yoxdur. Lakin Biz axirata inananla 
ona §akk edani ayird edib bilmak ii^iin (iblise bu imkam verdik)» (Sdba, 20-21). 

§eytanm onlar iizarinda hakimiyyatinin olmasi ve olmamasi iki istiqamatlidir. Birinci 
istiqamata gora insanlar §eytana itaat etmakla va onu dost etmakla ona hakimiyyat imkani va fiirsati 
vermi§ler. O da bunun sayasinda onlara hakim olaraq, onlarla istadiyi kimi oynama va istadiyi yera 
suriikleme imkani va fiirsati tapmi§dir. O halda tasdiqlanan hakimiyyat insanlann ona itaat etmalari 
ila va onu dost etmalari ila ona verdiklari imkan va fiirsatdir. Olmayan hakimiyyat isa sanad va dalil 
hakimiyyatidir. Yani Iblisin insanlar iizarinda hakimiyyat qurmasi iigiin sanadi va dalili yoxdur. 
Amma o, onlan sanad va dalilsiz cagirmasma ragman, onlar buna baxmadan bu cagin§i qabul 
etmi§lar. 

Ikinci istiqamat Allah-taalanm ba§langicda §eytana qati olaraq hakimiyyat vermamasidir. Lakin 
insanlar ona itaat etmakla, onun ordusuna va firqasina qo§ulmaqla onu ozlarina hakim etmi§lar. O, 
oz-oziina 6z giicii ila onlara hakim ola bilmir. Ona gora o hiylagardir. Onun hakimiyyati insanlann 
irada va ixtiyan iladir. 

U^iincii hal dini giicla istak giiciiniin novbala§masidir. Yani bu iki giic arasmdaki sava§ 
bunlardan har birinin bazan lehina, bazan da aleyhina olur. Heg biri digarini tamamile maglub eda 
bilmir. Bu hal yax§i emeli ila pis emeli qan§diran aksar mominlarin hahdir. 

Qiyamat giiniinde da insanlann hallan bu diinyadaki bu iic hala uygun olacaqdir. Insanlardan 
kimi Cahannama girmadan Cannata giracakdir, kimi Cahannama girib Cannata girmayacakdir. Kimi 
da Cahannama girib sonra Cannata giracakdir. 

Insanlann saglam va xesta olmalan da bu iig hal iizradir. Kiminin qiivvati xestaliyina 
miiqavimet gostararak onu maglub edir, iistiinliik qiivvetin olur. Kiminin isa xastaliyi qiivvatini 
maglub edar, bu dafa iistiinliik xastaliyin olar. Kiminin da xastaliyi va qiivvati arasmdaki savas, 
novbala§arak siirar. Bela adam bazan yax§i, bazan da xasta olur. 



16 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



F9SIL 

insanlardan bezisi cetinlikle sebir edir. Bu hal bir kimsenin giichi bir kesle giile§ib onu 
getinlikle yixmasma benzeyir. Kimi da asanliqla sebir eder. Bunun hah zaif bir §exsle gule§ib onu 
asanhqla yixmaga benzeyir. 

er-Rehmanin (Allahrn- tdrc) ordusu ile §eytanm ordusu arasmdaki gules, da beladir. Har kim 
§eytanm ordusunu yixarsa Seytam yixmi§ olur. 

Ibn Mesud demi§dir: "Insanlardan biri cinlardan biriyla qar§ila§arken giile§mi§ler. Insan cini 
yixmi§dir. Bu zaman o adam cina: "Sani zaif goriirem"- demi§dir. O da: "Amma man cinlar arasmda 
qiivvatliyam"- demi§dir". 

Sahabaler: "O, Omar bin Xattabdirmi?" - deya soru§duqda, Ibn Masud da: "Omerden ba§qa kim 
ola bilar"- deya cavab vermi§dir 25 . 

Sahabalardan bazilari bela demi§dir: "Safara gixmaqla davanizi zaiflatmaniz, giicdan salmaniz 
kimi §iibhasiz, momin da §eytanmi zaifladir". 

Saleh salaflerdan Ibn 9bi ad-Dunya bela naql edir: "Iki §eytan goru§erkan biri digarina: "Sani 
cox zaif va gucsuz goriiram"- deyir. O da: "Hec soru§ma. Ela bir adama rast galmi§am ki, yemaya 
ba§layarkan "bismilbh" deyir, man yeya bilmiram. Su icarkan "bismilbh" deyir, man ica bilmiram. 
Evina girarkan "bismilbh" deyir, manbayirda gecalayiram". 

Sonra birinci §eytan bela deyir: "Men isa ela bir adamlayam ki, yemaya ba§layarkan "bismilbh" 
demez, men onunla yeyirem. Su icerken "bismilbh" demez, men onunla icirem. Evine girerken 
"bismilbh" demez, men onunla eve girirem. Qadmi ile cinsi elaqede olarken "bismilbh" demez, bir 
yerde olanq" 26 . 

Sebre adet eden kimseden du§meni qorxar. Sebir etmek kime cetin gelerse, du§meni onu 6z 
ba§ma qoymayib meqsedine catar. 

7-ci bolme 

eLAQ9Li OLDUGU MOVZULARA GOR9 

SaBRIN NOVLeRI 

Olaqeli oldugu movzulara gore sebrin ug novii var: 

1. Omrleri, ibadet ve itaetleri yerine yetirmeye edilen sebir. 

2. Qadagan ve §eriete uygun olmayanlan etmemeye olan sebir. 

3. Qeza ve qedere edilen sebir. 

Seyx Abdulqadir «Futuhul-qeyb» adh eserinde sebrin bu uc novii haqqmda bele demi§dir: 
"Insan iigiin yerine yetireceyi bir emr, gekineceyi bir qadagan ve sebir edeceyi bir qeder miitleq 
lazimdir". Bu movzunun agiqlanmasi Allah-taala ve insan kimi iki terefle elaqelidir. 

Allah-taala ile elaqeli terefine baxaq. 

Allahrn qullari iizerinde iki hokmii vardir. Biri §eri ve dini, digeri ise yaradih§la (kainatla) bagh 
ve qederidir. Seri hokm Allahrn emriyle elaqelidir. Yaradih§la bagh ve qederi hokm ise Allahrn 



25 hadis sahihdir: Ibn 3bi ad-Dunya, "Mekaid eg-§eytan", 63. 

26 sanadi zaifdir: Abdurrazzaq, "al-Musennef, 19560. 

17 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

yaratmasiyla alaqelidir. Ciinki yaratmaq ve emr etmek yalniz Allaha mexsusdur. 

Allah-taalanin dini hokmii teleb olunan (istenilen) §eye gore iki novdur. Birincisi talab edilan 
§ey sevimli oldugundan icrasi istenilendir. Bu ya vacib, ya da miisteheb olur. Bunlarm icrasi ancaq 
sebirla tamamlarur. Ikincisi ise talab edilan §ey sevilmadiyi iigiin icrasi istanilmayandir. Bu ya haram, 
ya da makruh olur. Bunlarrn da icrasi sabira baghdir. Belalikla, bunlar Allahm §eri va dini 
hokmleridir. 

Allah-taalanm kainatla bagh va qaderi hokmiine geldikda isa bu insanm har hansi bir tasiri 
olmadan Allahm 6z qulu iizerine qaza va onceden miieyyenle§dirdiyi miisibetlerdir. Qulun bu 
miisibetlere sabir etmasi farzdir. Bas bu miisibetlere razi olmaq vacibdirmi? Bu masalada alimlarin iki 
fikri var. Bu fikirlar imam Ohmedin mazhabinda iki yonliidiir. On dogru olan fikra gore razihq 
miistehebdir. 

Dinin tamali bu lie. asasdan ibaretdir: amr edilanlarin icrasi, qadagalarm tark olunmasi, teqdir 
olunmu§lara sabir etmak. 

Indi isa insanla alaqali tarafina baxaq . 

Qui mukellef oldugu miiddetde yuxandaki iic asasdan aynla bilmez va miikellef oldugu 
tap§inqdan azad olmadiqca bu tig asas ona aiddir. Bugdanm sunbiilii govda iizerinde yiikseldiyi kimi, 
amrlardan, nahylardan va qadardan ibarat olan vazifalar da yalniz sabir tamali iizarinda yiiksalir. 

Istar Allahm amriyla olan ibadat va itaatlar, istar Allahm yaratmasiyla olan qezavii-qadar, 
istarse da Allahm etdiyi qadagalar, hamisi sabra baghdir. 

Ibn Teymiyya daim bu uc asas iizarinda duraraq bele deyirdi: "Ey oglum! 9mr edilanlari yerina 
yetir, haramlardan va qadagalardan qag va qadarina sabir et". Bela ki, hazrati Logman da ogluna bu 
ciir nasihat etmi§dir: «Oglum! Namaz qil, (insanlara) yax§i i§lar gormayi amr et, pis i§lari qadagan 
ela. (Bu yolda) sana tiz veracak musibatlara doz. Haqiqatan, bu (dediklarim) vacib amallardandir!» 
(Logman, 17). Logmanm ogluna "yax§i i§leri amr et, pis i§lari qadagan ela" ifadesi oglunun yax§ihgi 
ham oziiniin etmasi, ham da ba§qalarma amr etmasini va pisliklardan ham oziiniin gakinmasi, ham da 
ba§qalarmi gakindirmasini bildirir. ^iinki amr edan va gakindiran bir kasin amr etdiyini ozii 
etmedikce, qadagalardan ozii gakinmadikce bu dogru olmaz. Bele ki, Allah-taala bu uc asasi ayada 
aydmla§dinr: «Rabbindan sana nazil edilanin haqq oldugunu bilan kimsa korla eyni ola bilarmi? 
Yalniz agil sahiblari oyiid-nasihat qabul edarlar! O kaslar ki, Allaha verdiklari vadi yerina yetirar 
va ahdi pozmurlar. O kaslar ki, Allahm birla§dirilmasini amr etdiyi §eylari birla§dirir, Rabbindan 
va pis haqq-hesabdan qorxurlar. Va o kaslar ki, Rabbinin razihgmi qazanmaq uctin sabir edir, 
namazi layiqinca qilir, onlara verdiyimiz ruzidan gizli va a§kar xarclayir, pisliyin qar§ismi yax§iliq 
etmakla alirlar...» (dr-Rdd, 19-22). Ayada edilan vasflarde islam va iman masalalari toplandigmdan 
Allah-taala onlari verdiklari ahdi yerina yetirmalariyla 6ymu§diir. (Jiinki bu ahdda ham dinin zahiri, 
hem batini, ham Allahm haqqi, hem de mexluqatm haqqi ehate olunmu§dur. Onlar ozleriyle tek ve 
§eriki olmayan Rebbleri arasmdaki vezifelerine riayet ederek ibadet ve itaetlerini lazimmca yerine 
yetirmeye cah§irlar. Allaha yonelib ona tevekkiil ederler. Onu severler, Ondan qorxarlar, Onun 
rehmetini umaraq tovbe ederler. Ona boyun eyerek miiti olarlar. Onun nemetlerini etiraf ederek 
§ukiir ederler, xata ve giinahlarmi qebul ve tesdiq ederek bagi§lanma dileyerler. Biitiin bunlar Allah- 
taala ile qullari arasmdaki baglandir. Allah-taala ozii ile qullari arasmdaki baglarm davam etmesi 
iigiin yuxandakilarm yerine yetirilmesini emr etmi§dir. 

18 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Allah-taala bizimla elcisi arasmda daimi baglann olmasmi da amr etmisdir. O da Allahin 
elcisine iman edarak onu tasdiq etmayimiz, har seyda onu hakim tayin edib hokmiina razi olaraq 
teslim olmagimiz, ona olan mahabbati ozumiiza, ovladimiza, valideynlerimiza va butiin insanlara 
olan mahabbatdan iistiin tutmagimizdir. Demali, Allahin va elcisinin haqqmi layiqinca yerina 
yetirmak bu ahda daxildir. 

Allah-taala biza valideynlarimiz va qohum-aqrabamiza yaxsihq etmayi va onlarla aramizdaki 
elaqalari qorumagimizi emr etmisdir. Belelikle, bunlar da Allahin ayada yerina yetiracayimiz 
emrlarindandir. 

Allah biza qadmlanmizm haqqmi gozlayarak, onlarla yaxsi davranmagi amr etmisdir. 

Hamcinin, Allah-taala bizimla tabeciliyimizda olanlar arasinda yediyimizdan onlan yedirarak, 
geydiklarimizdan onlan da geydirarak, etmayaceyimiz islari onlara tapsirmayaraq baglanti yaratmagi 
amr etmisdir. 

Hamcinin, Allah-taala bizimla yaxm va uzaq aqrabalanmizm arasinda oziimuzii, ailamizi, 
mallanmizi miihafiza etdiyimiz kimi, onlan da, ailalarini da, mallarmi da miihafiza edib, haqlanna 
riayat edarak baglanti yaratmagi amr etmisdir. 

Eyni ila safarda olarkan yoldaslanmizm haqlanna riayat etmayi, aramizda baglanti yaratmagi 
amr etmisdir. 

Allah-taala bizimla biitiin insanlar arasinda da onlarm biza neca miinasibatda olmalanni arzu 
edirikse, bizim da onlarla eyni miinasibet da olmagimizla baglanti yaratmagi emr etmisdir. 

Bizimla insanlann etdiklarini yazan maleklar arasinda da, yanmda tazim va hormet edecek bir 
kas olarkan ondan utanib giinah islamayan kas kimi, malaklardan da utanaraq giinah islatmakdan 
gakinmakla baglanti yaratmagi amr etmisdir. Belalikla, bunlann hamisi Allahin yerina yetiracayimiz 
amrlarindandir. 

Allah-taala sadaladiqlanmiz baglantilari yerina yetirmeya sovq edanin Qiyamet guniindeki 
hesabm siddatindan Allah qorxusu ila qorxmalan oldugunu agiqlamisdir. Allahin amr etdiyi bu 
baglantilari ancaq Allahdan qorxanlar edarlar. Bir insanm qalbindan Allah qorxusu gixarsa, bu 
baglantilar da qirilar. 

Allah-taala baglantilarm da, Allah qorxusu ila qiyamat giinundaki hesabm siddatindan 
qorxmanm da sabirla alaqali oldugunu agiqlayaraq: «...Va o kaslar ki, Rabbinin raziligmi qazanmaq 
ticiin sabir edir...» (dr-Rdd, 22)- buyurmusdur. Allah-taala sabrin yalniz Oz rizasi iigiin edildiyini 
bildirdikdan sonra, insanlann sabir etmalarina an boyiik yardimgmm namaz oldugunu qeyd edarak: 
«...namazi layiqinca qihr...» (dr-Rdd, 22)- buyurmusdur. 

Diinya va axirat islarinda an boyiik yardimgmm namaz ila sabir oldugunu Allah-taala ayalarda 
bayan etmisdir: «Sabir etmak va namaz qilmaqla (Allahdan) komak dilayin! Bu, agir i§ olsa da 
(Allaha) itaat edanlar ugiin agir deyildir» (dl-Bdqdrd, 45); 

«Ey iman gatiranlar! Sabir va dua ila (namazla Allahdan) komak dilayin. £unki Allah sabir 
edanlarladir» (dl-Bdqdrd, 153). 

Allahin ahdini yerina yetiranlar bela olurlar: 

- onlar ozlerina sabir va namazla yaxsihq edarlar; 

- basqalarma da mallarmi verarak yaxsihq edarlar; 

- avamlar onlara pislik etdikda pislikle deyil, aksina yaxsihqla cavab verarlar. 

19 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Cunki uca Allah: «...pisliyin qar§ismi yax§iliq etmakla alirlar...» (dr-Rdd, 22)- buyurmu§dur. 
Ayadaki "yddraund" kalmasini "onlar bir gunah isdadikda, o saat ardmca yax§i amal edarak gunahlarmi 
afv etdirmaye cah§arlar" kimi tafsir etmi§lar. Bela ki, Allah-taala: «...Haqiqatan, yax§i amallar pis 
i§lari yuyub aparir...» (Hud, 114)- buyurmu§dur. Peygembar hadislerin birinde demi§dir: "Bir pisliyin 
ardmca bir yax§ihq et ki, pisliyi (giinahi) yusun " 27 . 

Natica olaraq demak olar ki, ayanin movzusu iki ciirdiir. Birinci Allahm ahdini yerina 
yetiranlar ozlarina bir pislik edildiyinde pisliyi yax§ihqla avaz edarlar. Ikinci isa bir gunah 
i§latdiklerinda onu afv etdirmak ugiin o saat ardmca bir yax§i emel edarlar. 

Bu ayalar amr edilanlarin yerina yetirilmasina, haram va qadagalarm tark edilmasina, qazavii- 
qadare sabir edilmasina §amil oldugu ugiin islam va iman masalalarinin hamismi ahata edir. Allah- 
taala bu uc asasi a§agidaki ayalarde qeyd etmi§dir: 

«Bali, agar sabir edib (Allahdan) qorxsaniz, onlar qazabla ustiinuza galdiklari zaman 
Rabbiniz artiq be§ min ni§an qoyulmus, malakla siza yardim edar» (Ali-lmran, 125); 

«... Kim Allahdan qorxub pis amallardan cakinsa va sabir etsa, (bilsin ki) Allah yax§i i§lar 
goranlarin mukafatmi asla zay etmaz!...» (Yusif, 90); 

«Ey iman gatiranlar! (Dinda vacib olan hokmlari yerina yetirmeyin zehmatina, diicar 
oldugunuz balalara) sabir edin, (Allahm du§manlarina qelaba galmaq ugrundaki muhariba va 
doyu§larda siza uz veran miisibat va catinliklara) doziin, (sarhad boyu novbada durub cihada) hazir 
olun va Allahdan qorxun ki, balka, nicat tapasmiz!» (Ali-imran, 200). 

Harada "taqva" kalmesi "sabir" kalmesi ila baraber qeyd edilirsa, bu amr edilanlarin yerina 
yetirilmasina, haram va qadagalarm tark edilmasina, qazavu-qadara sabir edilmasina da §amil olur. 
Cunki taqvali olmagm mahiyyati amr edilanlarin yerina yetirilmasi ila haram va qadagalarm tark 
edilmesindan ibaratdir. 

8-ci bolma 
BAGLI OLDUGU BE§ HOKM9 GORO SeBRIN NOVLeRI 

Sabrin vacib, mandub (maslahat goriilan), haram, makruh va miibah kimi bes novii var. 
Vacib sabir da tie novdiir: 

1. Haram va qadagalara qar§i edilan sabir; 

2. Farz va vaciblarin yerina yetirilmasina edilan sabir; 

3. Xastalik va kasibliq kimi insamn iradasindan asili olmayan miisibatlara qar§i edilan sabir. 
Mdtidub sabir makruhlara qar§i edilan va mustahablarin yerina yetirilmasina edilan sabirdir. 

Ozuna ba§qasi tarafindan edilan zararin mislini edib, artigmi etmamak bela sabirdir. 

Haram olan sabrin bir nece novii vardir. Yemayib, igmayib olana qader edilan sabirdir. 

Imam Tavus va imam 9hmad demi§lar ki: "Har kim achqdan carasiz qahb, olmus, heyvan atini 
va qanmi yemayib olursa cahannama girar". 9gar "dilanmakdan ba§qa carasi olmayan kimsanin 
dilanmayib sabir etmasinin hokmii nadir»- deya sorus/ularsa, iki ciir cavab vermak olar. Birinci gorii§a 
gora bela sabir haram, ikinciya gora mubahdir. Manca, daha dogru olani dilanmayib, sabir etmesi 



27 hadis sahihdir: et-Tirmizi, 1987; 3hmad, 5/228, 236; Ibn 3bi §eybe, "el-Musermef", 8/516-517; et-Taberani, "al-Bvsat", 
3779; 9bu Nairn, "el-Hilye", 4/376; Vaki'i, "ez-Zuhd", 1073. 

20 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

caizdir. 

9hmed bin Henbelden: "Birden dilenmese olerse qorxuludurmu?" - sorus/uldugu teqdirde o: 
"Olmez, olmez, Allah onun ruzisini verer. Allah-taala onun ehtiyacmi ve dilanmayi terk etmesindeki 
semimiyyeti goriib ruzisini bexs, eder"- cavabmi vermi§dir. 9hmed bin Hanbala gore dilenmek 
qadagan bir i§dir. Ancaq 9hmed bin Hanbal va imam §afiinin mazhabindan olanlann bir coxunun 
rayina gora o kimsanin dilanmasi vacibdir. Dilanmasa olerse giinahkar olar. Qiinki dilanmak onu 
oliimden qurtanr. 



F9SIL 

Bir insanm iizerine yirtici heyvanm, ilanm va ya yangmin, da§qinin va ya bir kafirin onu 
oldurmek uciin galdiyini gordiiyii halda, qagmayib sebir etmasi haramdir. Lakin miiselmanlar 
arasmda bir fitna va sava§ olarkan taslim olub sabir etmasi miibah, hatta mustahabdir. 

Allahm elgisindan bu masala barada soru§ulduqda demi§dir: "Addmin iki oglundan xeyirlisi kimi 
ol" 28 . 

Ba§qa ravayatda deyilir: "Allahin dldiirulmu§ qulu kimi ol, oldilrdn qulu kimi olma!" 29 . 

Digar bir ravayatda deyilir: "Bur ax onu, oz gunahim vd sdnin gunahini da da§isin!" 30 . 

Ba§qa bir ravayatda isa deyilir: "Qihncin panldamasi sdni qorxudursa, sdni oldiirdnd qdddr dlinb 
uzunu ort! " 31 . 

Allah-taala Adamin ogullarmdan taslim olanm xeyirli oldugunu agiqlami§ va bununla onu 
madh etmi§dir. 

Ancaq kafir musalmani oldiirmak istadikda musalmanm oziinii miidafia etmasi vacibdir. 
(^iinki cihaddan meqsed bir musalmanm ozunii va digar musalmani miidafia etmesidir. Amma bir 
kimsa mahni va canini miidafia etmek iigiin ogrularla gaki§meya girmasi ixtilafhdir. Faqat, giinahsiz 
olan kimsanin miidafia edilmasinin vacibliyinda alimler eyni fikirdadirlar. 

Bir kimsa ba§qasma va ya onun qadmrna tacaviiz etdikda, o §axsin buna qar§i sabir etmasi caiz 
deyildir. 

Mdkruh olan sabrin bir cox novlari var. 

Birincisi, bir kimsanin 6z badanina zarar veracak §akilda yemayi, igmayi, geyinmayi va 
qadmiyla cinsi miinasibati tark edarak sabir etmasi makruhdur. Ikincisi, qadmin cinsi miinasibata 
ehtiyaci oldugu halda onunla birla§mayarak sabir etmasi makruhdur. Ugunciisii, makruh olanlan 
etmemaya sabir etmek makruhdur. 

Bir i§la miikallaf olanin onu etmasi va ya etmamasinda sarbast oldugu bir i§i etmaya va ya 
etmamaya sabir etmasi miibahdir. 

Netica etibarila, vacibi etmaya sabir etmek vacibdir, Vacibi etmemeye sebir etmek haramdir. 
Harama qar§i sebir etmek vacibdir. Harami etmeye sebir etmek de vacibdir. Miistehebi etmeye sebir 
etmek miistehebdir. Miistehebi etmemeye sebir etmek mekruhdur. 

28 hadis sahihdir: 9bu Davud, 4257; 8hmed, 1/185 

29 hadis hasandir: ahmed, 295; al-Hakim, 3/281. 

30 Bbu Bakrin ravayat etdiyi hadisin bir hissasidir. Muslim, 2887. 

31 hadis sahihdir: 9bu Davud, 4261; ibn Mace, 3958; ahmed, 5/163; al-Hakim, 4/423, 424; al-Beyhaqi, 8/191; el-Hakim 
demisdir ki, el-Buxari ve Muslimin sertlerine gore sehihdir ve ez-Zehebi bununla razilasmisdir. 

21 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Makruhu tark etmaya sabir etmak mustahabdir. Makruhu etmaya sabir etmak makruhdur. 
Miibahi etmemaya sabir etmak miibahdir. 
Daha yaxsismi Allah bilir. 



9-cu bolma 

saBRiN DaReceLaRiNiN FeRQLeRi 

Sabir yuxanda deyildiyi kimi ixtiyari va macburi olmaqla iki novdiir. 

Ixtiyari sabir macburi sabirdan ustiindur. Qiinki macburi sabra butiin insanlar ortaq olduqlan 
kimi, ixtiyari sebri olmayan heyvanlar da buna ortaqdir. Buna gora Yusifin 9zizin qadinrn istadiyini 
etmemasina gora habs olmasi kimi basma gelen falakatlare sabir etmasi, qardaslarmm onu quyuya 
atmalan, atasmdan ayirmaqlan va kola olaraq satmalan kimi basma galan musibatlara sabir 
etmasindan daha boyukdiir. Allah-taalanm yer uziinda Yusifin sanmi va sarafini yuksaldarak ona 
verdiyi miilk va saltanata sabir etmasi macburi sabir novundandir. 

Ibrahim Xalilullahm, Musa Kalimullahm, Nuh Naciyullahm, Isa Ruhullahm va peygembarlarin 
sonuncusu Mahammadin sabri da beladir. Bunlar insanlan Allaha davat edarkan va Allah 
diismanleriyle savasarken butiin sixmtilara sabir edanlardir. Buna gora Allah-taala onlann azm 
sahiblari olduqlarmi bildirmis va elcisine da onlann sabir etdiklari kimi sabir etmasini amr edarek: 
«Peygambarlardan azm sahiblari olanlarm sabir etdiyi kimi, san da sabir et,..» (al-dhqaf, 35)- 
buyurmusdur. 

Uca Allah azm sahibi olan peygambarlarini asagidaki ayalarda bela xatirlatmisdir: 

«Allah: "Dini dogru tutun, onda aynhga dii§mayin!" - deya Nuha tovsiya etdiyini, sana da 
vahy buyurdugunu, ibrahima, Musaya va isaya tovsiya etdiyini dinda sizin uctin da qanuni etdi...» 
(d§-Sura, 13); 

«Xatirla ki, Biz bir zaman peygambarlardan ahd almi§diq: sandan da, Nuhdan da, 
ibrahimdan da, Musadan da, Maryam oglu isadan da!...» (dl-dhzab, 7). 

Ibn Abbas va digar salaf alimlar azm sahibi peygembarlarin bu ayalarda adlan cakilanlar 
oldugunu soylayirlar. 

Allah-taala elgisini azm sahibi peygambarlarin sabir etdiklari kimi, sabir etmayan bahq sahibina 
(Yunusa) banzamakden gakindirarak: «San Oz Rabbinin hokmuna sabir et va bahq sahibi (Yunus 
peygamber) kimi olma. O zaman o, (bahgm qarnmda) qam-kadar icinda bogularaq dua etmi§di» 
(Nuh, 48)- demisdir. 

Burada (arab dili ila bagli - tare.) faydah sual oluna bilar ki, ayada istifada olunan "iznddd" 
zarfinin amili nadir? "Ldtdkun " ola bilmaz, giinki bu kalma amil oldugu taqdirda ayenin manasi bela 
dayiserdi: «Yunus kimi dua etma». Bu mena nezerda tutulmur. ^iinki Allah-taala onu bu duasmda 
oyiib, bu duasi ila nicat tapdigrni xabar verarak: «Ziin-Nunu (bahq sahibi Yunusu) da xatirla! Bir 
zaman o (kufr etmekda haddi asmis ummatina qarsi) qazablanarak cixib getmi§ va (Biza xos 
gelmayan bu sabirsizliyina gora) onu mohnata du^ar etmayaciyimizi giiman etmi§di. Amma sonra 
qaranhqlar icinda (bahgm qarnmda; gecanin, yaxud danizin zulmatinda): "Sandan ba§qa hec bir 
tann yoxdur. San pak va miiqaddassan! Man isa, haqiqatan, zalimlardan olmu§am", - deyib dua 

22 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

etmi§di. Biz onun duasim qabul buyurduq va onu qamdan qurtardiq. Biz mominlara bela nicat 
veririk!» (dl-dnbiya, 87-88)- buyurmusdur. 

at-Tirmizinin ve digerlerin hedis kitablarmda Peygemberden revayet olunan hadisda deyilir: 
"Qarda§im bahq sahihi xani bahgin qarninda: "Sdnddn ba§qa heg bir ilah yoxdur. Sdn noqsansizsan. Mdn 
hdqiqdtdn, zalimbrddn oldum" — deyd dua etmi§di. Odur ki, kdddrli bir kds bu cur dua eddrsd, miitbq Allah- 
taala onun kdddrini yox eddr" 32 . 

Bu duada Yunus peygembere banzamayin nahyi mumkun deyil. Ovezinde qovmiine 
qazablanarek geden, bahgm qarninda qalmagma gore cox sixilib kadarle dolu oldugu halda Rebbina 
dua edan Yunus peygembere benzemek nahy olunmusdur. Bela ki, bu aya buna dalalat edir: «San 6z 
Rabbinin hokmiina sabir et...». Bundan sonra «...baliq sahibi (Yunus peygember) kimi olma...» - 
deye nahy edilmisdir. Buradan goriinur ki, amr edilen ve nahy edilan hallar basqadir. Bu ayaya 
"muqadderata sabir etmekla, amr edilen yerda sabir edilir, miiqeddarata davam getirmakda sabir 
etmayib, kadarla dolu oldugu halda bundan ozunii qurtarmasi uciin Allaha dua edan Yunus 
peygambara banzamamali" manasmi vermakdan sani cakindiran nadir? - sorusularsa, cavab veriram 
ki, bela mena vermakdan meni cakindiran, Allah-taalanm Yunusu va digar peygambarlari baslarma 
galan musibatlarin yox edilmesini istayarak etdikleri dualara gora tariflamasidir. Bela ki, ayada 
bildirildiyi kimi Allah-taala Yunusu etdiyi duaya gora tariflamisdir. Odur ki, tariflandiyi bir yerda ona 
banzamakdan nahy olunmaz. 

Allah-taala 9yyubu «...Mana bala iiz verdi. San rahmlilarin an rahmlisisan!» (dl-dnbiya, 83)- 
demasina gora, Yaqubu «...Man dard-sarimi yalniz Allaha arz ediram...»- (Yusif, 86) demesina gora, 
Musani da: «Ey Rabbim! Man Sanin mana nazil edacayin xeyra mohtacam!» (dl-QdSds, 24)- demasina 
gora tariflamisdir. 

Hazrati Peygambar: "tlah.il Quvvdtimin zdiflddiyini, gardsiz qaldigimi ancaq Sdnd drz editdm" - 
deyerek sikayet etmisdir. Buna gora, Allaha edilan sikayat haqiqi sabra zidd deyildir. Ciinki bu 
sikayat qulun 6z dardini yalniz Allaha arz etmasindan ibaratdir. Sikayatin yalniz Allaha arz olunmasi 
isa sabrin oziidur. 

Allah-taala sikayatini, yalvarmasmi va duasim dinlamak iigiin quluna dard va bela verir. Bela 
ki, Allah-taala musibet ve bela zamanmda Ona boyun eyerek yalvarmayanlan mezemmet ederek: 
«Biz, haqiqatan, onlan azabla yaxaladiq, lakin onlar yena 6z Rabbina itaat etmadilar, (Ona) 
yalvanb-yaxarmadilar» (dl-Muminun, 76) - buyurmusdur. 

Qui Allaha qarsi igidlik gostarmek iigiin cox zeifdir. Allah-taala qulunun Ona qarsi ozunii igid 
kimi gostermesini deyil, eksine, boyun eyerek yalvanb-yaxarmasmi isteyir. Uca Allah qulunun 6z 
derdine gore insanlara sikayet etmesine qezeblenerek, Oziine sikayet etmesini isteyir. 

Salehlerin birinden: "Oziine heg bir seyin gizli qalmadigi Allah-taalaya neden sikayet 
edirsen?»- deye sorusulduqda o: "Rebbim, qulun Ona bas eymesinden xoslanir" - deye cavab 
vermis dir. 

Netice olaraq, Allah-taala peygemberimiz Mehemmede ezm sahibi peygemberlerin Onun 
hokmiine ixtiyari sebirle sebir etdikleri kimi sebir etmesini emr etmisdir. Ciinki bu sebir, sebirlerin en 
miikemmelidir. Bundan basqa, Qiyamet giiniinde ezm sahibi peygemberlere sefaet etmeleri iigiin 
miiraciet etdikleri zaman insanlan ozlerinin en feziletlisi, en xeyirlisi ve Allahm hokmiine en sebirlisi 



32 hadis sahihdir: et-Tirmizi, 3572; el-Hakim, 1/505. el-Hakim hedise sehihdir demig ve ez-Zehebi bununla razila§mi§dir. 

23 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

olan Mehemmede gonderecekler. 

Dedilar: Miikellefiyyatlar serietle yerine yetirilmasi amr olunan va qadagan olunan amallardir. 

"Miikellefiyyetleremi yoxsa miiqedderatami sebir etmek daha kamildir?"- deye sorusularsa, 
demek olar ki, amr edilenlere ve qadagalara sebir etmek miiqedderata sebir etmekden daha iistiindiir. 
(^iinki miiqedderata yaxsi adam da, pis adam da, momin da, kafir da sabir edar. Diizdiir, sabri ixtiyari 
va macburi olan har bir insanm miiqedderata sabir etmasi garakdir. Amma amr edilanlari yerina 
yetirerkan gekilen sixmtilara, yasaqlardan gekinmelere edilan sabir isa ancaq peygemberlere tabe 
olanlann sabri dir. Har bir sabir yerina gore faziletlidir. 

Dedilar: Yasaqlara qarsi sabir, yoxsa amr edilanlara sabir Allaha daha sevimlidir? Bu barada 
ixtilaf vardir. Bir qisim alimlar: "Qadagalara qarsi sabir etmak daha fazilatlidir. (^iinki bu sabir daha 
getin, daha giicliidiir. Ona gore ki, yaxsi emelleri hem yaxsi, hem de pis adamlar ede biler. Yasaqlan 
etmemeye sebir etmek ise ancaq siddiqlerin isidir"- deye delilleri sadaladilar. 

Haramlara qarsi sebir etmek, nefsin arzusuna qarsi sebir etmekdir. Bu sebir getin ve daha 
feziletlidir. Ciinki bu, nefslerin 6z sevimlisini Allah iigiin terk eden kimsenin Allahi 6z nefsinden ve 
nefsinin arzularmdan daha gox sevdiyinin delilidir. Lakin sevimlisinin sevdiyini etmek Allahi 
sevmenin delili ola bilmez. Insanhq (miiriivvet) ve merdlik (futuvvet) bunlarm hamisi sebre baglidir. 

9hmed bin Henbel dedi ki: "Merdlik arzu edilen bir seyin Allahdan qorxdugu uciin terk 
edilmesidir. Qulun miiriivvet ve futuvveti sebrine goredir" 33 . 

9mr edilenleri yerine yetirmeye sebir etmek teecciiblii deyil. ^liinki onlarm hamisi edalet, 
ehsan, yaxsiliq kimi feziletli ve temiz nefslerin xisletidir. 9ksine, teecciiblii birinin nefsleri aldadici 
olan yasaqlara qarsi sebir edendir. Ona gore ki, bu kimse diinyada sevdiklerini axiretdekilere gore 
terk edir. (^iinki nefs nagd olani sever. Nefsin nagd olanlara qarsi sebir etmesi onun xiisusiyyetine 
ziddir. 

Insani yasaqlara siiriikleyen dord faktor var: insanm nefsi, seytani, pug istek ve arzular, 
diinyasi. Insan bu dord diismenle miibarize aparmadiqca yasaqlan terk ede bilmez. Odur ki, bu dord 
diismenle miibarize aparmaq nefs iiciin gox agir ve cox acidir. ^iinki yasaqlar nefslerin pug arzu ve 
lezzetlerden gekindirilmesinden ibaretdir. O halda bu dord qiivvetli diismen insani pug arzu ve 
lezzetlere gagirdigi halda onlara qarsi gixmaq, getin ve en agir olanlardandir. Buna gore yasaqlara 
yaxmlasma qapilanrun hamisi baglanmalidir. 

9mr edilenlerde ise insan giicii gatan qeder miikellefdir. Bele ki, hedislerin birinde Peygember 
buyurmusdur: "Sizd bir §eyi dmr etdiyim zaman guciiniiz gatan gdddr onu yerind yetirin. Sizd myi qadagan 
etsdm, ondan gdkinin" 34 . 

Bu hedis emr edilmislerin qapismdan yasaq olunmuslarm qapismin daha dar olduguna, acizlik 
ve iiziire gore emr edilenlerin bezisinin terk edilmesine riisxet ve izin verildiyine, yasaqlardan heg 
birinin icrasma riisxet ve izin verilmediyine delalet edir. Buna gore serietin miieyyen etdiyi ceza 
tedbirleri ve diger cezalar yasaqlar islendikde tetbiq edilir. Lakin emr edilenler terk edildikde onlara 
gore miieyyen ceza yoxdur. Hetta, emr edilenlerin en boyiiyii namaz olmasma baxmayaraq, onu terk 
eden iigiin cezanm olmasina gore yekdil rey yoxdur. Bu meselede alimler ixtilaf etmisler. Belelikle, 
bunlar yasaqlara qarsi sebir etmenin daha feziletli oldugunu ireli siiren alimlerin delillerindendir. 



33 "3r-risaletul-qu§eyriyya", seh. 227. 

34 el-Buxari. 7288; Muslim, 1337. 3bu Hureyrenin revayetinin bir hissssidir. 

24 



Sebr Edenlerin Azuqesi $iikr Edenlerin Tedariikii www.ehlitevhid.com 

Diger bir qisim alimler ise: "9mr edilenleri icra etmeye sebir etmek, yasaqlan etmemeye sebir 
etmekden daha feziletlidir"- deyirler. 

Allah dergahmda emr edilenleri yerine yetirmek, yasaqlan etmemekden daha sevimlidir. Iki 
§eyden sevilene sebir etmek bir cox baximdan daha iistiindiir. Bunu bir nece cehetden izah etmek 
olar: 

1. Allahi taniyib Onun tekliyini qebul ederek, yalniz Onun qulu olmaq, Ona yonelmek, Ona 
tevekkiil etmek, ibadet ve itaatlari ixlasla Onun iiciin etmek, Onu sevmak, Onun hokmlerine razi 
olmaq, Ona xidmet etmek ve s. §eyler esl meqsedler oldugu kimi emr edilenler do esl meqsedlerdir. 
Allah-taala bunlari emr etmi§, insanlan bu meqsodler iigiin yaratmi§dir. O halda bunlarm yerine 
yetirilmoleri istenilir. Yasaqlar isa amr edilanlarin icrasma mane olduqlan, yasaqlarla ma§gul olarkan 
amr edilanlara etinasizhq gosterildiyi ve yaxud emr edilenlerin heyata kecirilmesine mane olduqlari 
iigun qadagan edilmisderdir. Buna gore yasaqlar ba§qalanndan dolayi qadagan edilmi§dir. 9mr 
edilenlerin ise ozlerinin yerine yetirilmesi istenilir. Oger igki, qumar, Allahi zikr etmekden, namaz 
qilmaqdan, Allahm qullari arasinda olan mehebbetden ayirmasaydi ve qui ile Allahin tarunmasina, 
Allaha ibadet edilmesine, hemd edilmesine, tezim edilmesine, namaz qilmmasma, secde edilmesine 
sebeb olan agil arasinda perde olmasaydi haram edilmezdi. Diger haramlar da Allahin sevdiklerinden 
ve razi olduqlarmdan ayirdigi uciin ve qui ile onun heyata kecmesi arasinda perde olduqlari uciin 
haram edilmi§dir. 

2. 9mr edilenler Allahi bilmekle, Onun tekliyini qebul ederek ibadet etmekle, zikr etmekle, 
§iikiir etmekle, sevmekle, tevekkul etmekle ve yonelmekle elaqelidir. Bunlar Allahin Zati, ad ve 
sifetleri ile elaqelidir. Yasaqlar ise yasaq edilenlerin ozleri ile elaqelidir. Odur ki, ikisi arasmdaki ferq 
du§unulmeyecek derecede boyiikdur. 

3. Insanin emr edilenleri etmeye zeruret ve ehtiyaci yasaqlan terk etmeye olan zeruretinden 
daha boyiikdiir. (^iinki insanin Allahi tanimaga, Onun tekliyini qebul ederek ixlasla emel etmeye, 
yalniz Onu sevib Onun itaetinde olmaga mohtac oldugu qeder hec bir §eye mohtac deyildir. Insanin 
bunlara ehtiyaci 6z nefsine olan ehtiyacmdan daha boyiikdiir. ^iinki qulun emr edilenlere olan 
ehtiyaci, bedeni iigiin zeruri olan qidaya ehtiyacmdan daha boyiikdiir. Qida bedenin ehtiyacidir, emr 
edilenler ise qelbin ve ruhun qidasidir. Qui bedeni ve qelbi ile insan deyil, ancaq qelbi ve ruhu ile 
insandir. Bele ki, deyibler: "Ey bedenine qulluq eden kimse ona xidmet etmekle bedbextliyinde ne 
vaxta qeder davam edeceksen? Senbedeninle deyil, ancaq qelbinle insansan". 

Yasaqlann terk edilmesi emr edilenlerin icrasi iigiindiir. 

4. Yasaqlan terk etmek pehriz noviindendir. 9mr edilenleri yerine yetirmek ise giic ve qidani 
miihafize etmek noviindendir. Onlar olmadan bedenin fealiyyet gostermesi miimkiin deyil. Ona gore 
ki, heyat ancaq onlarla davam edir. 

Insan pehrizi terk etdikde xesteliyi artsa da ya§aya biler. Lakin bedeni ayaqda saxlayan giic ve 
qida olmazsa ya§aya bilmez. Mehz bunlar emr edilenlerle yasaq edilenlerin misallaridir. 

5. Giinahlarm hamisi iki esasa dayanir: emr edilenleri terk edib yasaqlan etmek. Bir kimse 
omriiniin evvelinden sonuna qeder biitiin qadagalan etse, sonunda emr edilmis, olan imanin zerresi 
onda olsa, bu qeder imanla Cehennemde ebedi qalmaqdan qurtulur. Lakin yasaqlardan hec bir §ey 
etmediyi halda emr edilenlerden olan imam yerine yetirmezse, yeni iman getirmezse, ebedi 
Cehennemde qalar. 

25 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Netice olaraq, daglar qeder giinahi olan kimsenin zarra qadar imam olsa, Cahannamda abadi 
qalmayacaqdir. Lakin hec bir giinahi olmadigi halda zarra qadar imam olmazsa, Cahannamda abadi 
qalacaqdir. Ela isa amr edilanlar hara, yasaqlar hara! 

6. Bir kimsa omriiniin avvalindan sonuna qadar butiin yasaqlari etse, sonunda amr edilmis olan 
tovbeni etsa biitiin giinahlan afv edilir. Allaha serik qosmaqdan va ya kafir olaraq olmekden basqa 
hec bir giinah, amr edilanlari (ibadat va itaatlari) yox etmaz. Har giinahm tovbe ila afv edilacayina 
gore alimlar arasmda ixtilaf yoxdur. Lakin alimlar "giinah etmekle ibadat va itaat yox olurmu va ya 
olmazmi?" meselesinda miibahise etmisler. Bu meseleya gora miibahise va tafsilat vardir, lakin bura 
yeri deyil. 

7. Adamin giinahi yasaq olani etmasi oldu. Sonu isa Rabbinin onu secmesi, onun tovbesini 
qabul etmasi va onu dogru yola yoneltmesi oldu. Seytanm giinahi amr edilmis olani tark etmasi oldu. 
Sonu isa Allah-taalanm bayan etdiyi kimi kafir oldu. Uca Allah seytani qiyamete qadar Adamin 
ziirriyati iiciin ibrat etdi. 

8. Siibhesiz ki, amr edilanlar Allah dargahrnda sevilenler, yasaqlar isa sevilmayanlardir. Allahm 
yasaqlari onceden miiayyen etmasi va hokm etmesinin hikmeti onlarm Allahm sevdiyi seylerin qullari 
tarafindan va Ozii tarafindan meydana galmasina sabab olmasidir. 

Qullarmm tovba etmalari, bagislanma dilamalari, ibadat va itaatda olmalan, boyun aymaklari 
Uca Allahm sevdiyi seylardir. 

Allah-taalanm Oziiniin yerina yetirdiklarindan sevdiyi seylar bunlardir: tovba edanlarin 
tovbasini qabul etmak, bagislanma dilayanlarin giinahlarmi bagislamaq, afv dileyanlari afv etmek. 

Uca Allahin sevmadiyi seylari, sevdiyi seylara vasila olsun deya oncadan miiayyan etmasi goz 
qabagmda olsa da asas maqsadin sevilan seylar olmasi askardir. O halda Allah-taala sevdiyi seylarin 
yerina yetirilmamasina, sevmadiyi seylarin yerina yetirilmasindan daha gox qazablanar. Bela ki, 
yasaqlar va mekruhlar amr edilenlarin haqqidir. Ciinki asas meqsed va qaya sevilan seylar 
oldugundan Allah insanlan va cinlari sevilan va amr edilanlar iiciin yaratmisdir. Sevilan va amr 
edilanlar isa Allahin varligmi va takliyini qabul edarak yalniz Ona ibadat etmekdir. Bela ki, Allah- 
taala buyurmusdur: «Man cinlari va insanlan yalniz Mana ibadat etmak iiciin yaratdim!» (dz- 
Zariyat, 56). 

Uca Allah yasaqlari yaratdigi insanlar va cinlarin amr edilanlari tamamlamalan iigiin oncadan 
miiayyan etmisdir. Yasaqlar oncadan miiayyan edilmasaydi, amr edilanlardan bir goxlari yerina 
yetirilmazdi. 

Cihad - Allaha gore sevmak, Allaha gora qazablanmek Allah dargahrnda an sevilan 
amallardandir. Allah bunlari sevmasaydi, bunlarm yerina yetirilmasina sabab olanlan oncadan 
miiayyan etmazdi. 

9. Siibha yoxdur ki, yasaqlarm tark edilmasi amr edilenlarin yerina yetirilmesine yaxm olmasca, 
itaet ve Allaha yaxmhq ola bilmez. 9ger bir kimse biitiin yasaqlari terk etse, emr edilmis iman bu terk 
edilmeye yaxm olmadiqca, yeni yasaqlari terk ederken iman olmazsa, Allah ona yasaqlari terk 
etmesine gore savab vermez. 

Bir momin yasaqlari terk ederken Allaha gore terk etdiyini niyyet etmezse savab qazanmaz. 
Buna gore yasaqlarm terk edilmesi itaet ve Allaha yaxmhq olub, savabla neticelenen emr edilenlerin 
icrasma baglidir. Lakin emr edilenlerin icrasmin Allaha yaxmhq ve itaet olmasi yasaqlarm terk 

26 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

edilmesine bagh deyildir. "9ger emr edilenlerin Allaha yaxmliq ve itaet olmasi yasaqlarm terk 
edilmesine bagh olsaydi, Allah giinah edenin itaatini qabul etmazdi"- demak batil bir sozdiir. 

10. Yasaqlarm edilmemasi, emr edilenlarin ise icrasi istanilir. Ikisi da edilse ve ya ikisi da 
edilmesa, edilmeleri edilmemelerinden daha xeyirlidir. O halda emr edilenler icra olunmazsa, 
yasaqlarm terk edilmesi fayda vermez. Lakin emr edilenlerin icrasi ile yasaqlarm aradan 
qaldinlmasma ve ya giinahlarm aradan qaldinlmasrna yardim istanilir. Giiciin va xastaliyin olmasi, 
hayatm va xastaliyin olmamasmdan daha xeyirlidir. 

11. 3mr edilanlardan bir yax§ihq icra edilanda, bir yax§ihga on va ya yeddi yiiz va daha artiq 
savab verilir. Yasaqlardan bir pislik i§lenildiyinde yalniz bir giinah yazilir. Pisliklar va giinahlar tovbe 
ila, istigfarla, yax§i amallarla, kaffara olan miisibatlarla, malaklarin mominlere istigfan ile, mominlerin 
bir-birina istigfan ila efv olunur. Mahz bunlar amr edilenlarin icrasmm, yasaqlarm tark edilmesindan 
Allah dargahmda daha sevimli olmasma dalalat edir. 

12. Allah-taala edilan qadagalarm giinahlarmi qulun oziiniin va ba§qalarmm Onun namina 
etdiklari bir cox yax§ihqlan ila afv edar. Insan hayatda ikan alti §eyle pisliklari va giinahlan afv 
olunur: bir daha pozmamaq §erti ila edilan tovba, bagisdanma dilama, yax§i amallar, kaffara olan 
miisibetlar, malaklarin bagi§lanma dilemalan va mominlarin duasi ile. 

Insan diinyadan ayrilarkan giinahlan bunlarla efv olunur: oliimiin ona gonderilmesi ile, 
oliimiin §iddeti ve oliimiin sixmtisi ile. 

Qebirde giinahlar bunlarla efv olunur: qebre girme qorxusu ile, meleklerin vereceyi suallarm 
qorxusu ile, qebrin dansqalhgi ile. 

Qiyamet giinimde giinahlar bunlarla efv olunur: qiyamet guniinim §iddeti ile, orada 
durmaqdan yorulmaqla (intizar ezabi-terc), orada getinlik gekmekle, orada §efaetgilerin §efaeti ile, 
rehmlilerin en rehmlisi olan Allahm rehmeti ile. 

9ger bunlar qulun giinahlarmm efv olunmasma kifayet etmezse, Cehenneme girer, 
giinahlarmdan, pisliklerinden ve girkinliklerinden temizleninceye qeder orada qalar. Buna gore qulda 
necaset, pislik ve girk olduqca koriik vezifesini oynayan Cehennemde bunlardan temizleninceye 
qeder qalacaqdir. 

Edilen yasaqlarm giinahlan bir gox sebeblerle efv edilir. 9mr edilenleri ise Allaha §erik 
qo§maqdan ba§qa heg bir §ey legv ede bilmir. 

13. Gmr edilenlerin miikafati bex§i§, fezilet ve rehmet noviinden olan savabdir. Yasaqlarm 
qar§ihgi ise qezeb ve edalet noviinden olan ceza ve ezabdir. Allahm rehmeti qezebmdan ustiindiir. 
Allah dergahmda rehmet ve fezilet ile elaqeli olanm yerine yetirilmesi, qezeb ve edaletle elaqeli olanm 
yerine yetirilmesinden daha sevimlidir. Allah dergahmda rehmetle elaqeli olanm yerine 
yetirilmemesi, qezeble elaqeli olanin yerine yetirilmesinden daha pisdir. 

14. 9mr edilenlerden birinin yerine yetirilmesi ile edilmis, qadagalarm minlerle giinahmi yox 
edir. Lakin minlerle giinah ise emr edilenlerin bir denesinin savabmi yox ede bilmez. 

15. 9mr edilenlerin elaqeli oldugu yer feldir (etmekdir). Etmek ise kamillik sifetidir. Insanm 
kamilliyi etdiyi i§e baghdir. Insan is, gordiikce tekmille§ir. Yasaqlarm elaqeli oldugu yer ise terk 
etmekdir. Terk etmek ise yoxluqdur. Yalniz yoxluq ise hec zaman kamil ola bilmez. Ancaq yoxluq 
kamilliyin sebebi olan bir i§in icrasmi zeruri etdiyi teqdirde kamil olur. Meselen, bir kimse biite secde 
etmeyi terk etse, Allaha secde etmedikce biite secdeni terk etmek kamillik deyildir. Allaha secde 

27 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

etdiyi teqdirde biite secdeni terk etmasi kamillik olur. Allaha da, biite da sacdani tark etsa yena 
kamillik deyildir. Meselen, bir nafar Peygemberi tasdiq edib, onu sevib, onu dost edib, ona itaat 
etmezsa, onu takzib etmayi va ona diismen olmagi tark etsa, bununla momin olmaz. Bu izahlardan 
basa diisiiliir ki, kamilliyin hamisi emr edilenlerledir. Yasaqlann tark edilmasina amr edilanlarin icrasi 
alava olunmadiqca bu kamillik olmadigi kimi, hec bir sey da ifada etmaz. 

Biri Peygembere: "Man sani takzib etmiram, amma tasdiq da etmiram, sana dost deyilem, 
amma saninla miiharibe da etmeram va saninla miiharibe edanlara da qosulmaram"- desa, kafir olur. 
Yuxarida bildirildiyi kimi o kimsa Peygambari tasdiq etmek va onun itaatinde olmaq kimi amr 
edilanlari icra etmedikce, onu takzib etmayi, ona dusman olmagi va onunla muhariba etmayi tark 
etmekle momin olmaz. 

16. Insan ona amr olunanlari yerina yetirdikda qadagalan tark etmasi labiiddiir. Ciinki asas 
meqsed amr edilanlarin icrasidir. Ona gore ki, amr edilanlar icra olunduqda yasaqlann 
islenilmesinden cekinilir. Haqiqatan, yasaqlann icrasi amr edilanlarin zayma sabab olur. Ciinki insan 
adalatli va iffatli olmaq kimi amr edilanlara amal edib, ziilmdan va pis islerden gekinende adalatli 
olmaqla ziilmii, iffatli olmaqla pis isleri tark edir. Buna gora yasaqlann tark edilmesi amr edilanlarin 
icrasma qeyri-askar sekilde daxildir. Amma yasaqlann tark edilmasi amr edilanlarin icrasmi ahata 
etmir. Bu aciqlamalardan aydm olur ki, asas maqsad amr edilanlari layiqinca yerina yetirmakdir. Bu 
halda yasaqlann islenmesi miimkiin deyil. Amma yasaqlann tark edilmasi amr edilanlarin yerina 
yetirilmesini vacib etmaz. 

17. Allah-taala qullarma bazi amalleri yasaqlamis, bazilarini amr etmisdir. Bir kimsa bunlarm 
har ikisini edarsa, Allahi ham sevindirar, ham da qazablandirar. Faqat Allah dargahmda sevilanin 
icrasi qazaba sabab olacagm tark edilmasindan daha iistiin olduguna gora, sevilan amalin icrasi 
zamani, qazaba sabab amalin sari def edilir. Uca Allah qulunun etdiyi cinayati, onun itaati sababi ila 
bagisladigi kimi bir gox giinahlarmi da izzatli fazilati ila afv edar. Masalan, kimsa bir hokmdarm 
olduriilmasini istayan diismeni oldiirarsa, eyni zamanda hokmdarm qadagan etdiyi igkini da igarsa, 
hokmdar sevilani etdiyi (diismeni oldiirmesi) va buna nisbatan igki igilmasinin kicik olduguna gora, o 
kimsanin bu giinahmi va digar giinahlarmi da bagislar. Amma o kimsa hokmdarm ham sevdiyini, 
ham da qazablandiyini tark etsa, qazaba sabab olani tark etmasi hec vaxt sevdiyinin yerina 
yetirilmasinin yerini vermaz. Hokmdar diismaninin olduriilmasini kolasina amr etdiyi halda ickini da 
yasaqlasa, kola giicii gatdigi halda o diismani oldiirmadiyi kimi, igkini tark etsa, ickini tark etmasina 
avaz olaraq amri tark etma giinahmi bagislamaz. Allah-taala qullann bu fitrat iizra yaratmisdir. 
Agalar kolalariyla, atalar usaqlanyla, hokmdarlar ordulanyla, arlar qadmlanyla bu ciirdiir. Yani 
bunlardan amr edilanlari va yasaq olanlan tark edanlar, amr edilanlari va yasaq olanlan icra edanlar 
kimi deyildir. 

18. Allahm sevdiklerini edan kimsanin biitiin yasaqlan etmasi miimkiin deyil. Ciinki o, 
sevilanlardan etdiyi qader yasaqlan etmemisdir. Hem sevilanleri, hem de qezebe sebeb olanlan eden 
bir kimsenin de biitiin giinahlan islemesi miimkiin deyil. 

Netice olaraq hem emr edilenleri, hem de yasaqlan eden bir kimseni Allah-taala bir cehetden 
sevir, bir cehetden sevmir. 9mr edilenleri tamamile terk eden kes Allahm sevdiklerini etmemis olur. 

Yuxarida deyildiyi kimi yasaqlann terk edilmesi itaet ola bilmez. Ancaq emr edilenlere yaxm 
olmaqla Allaha yaxrnhq ve itaet olur. Yeni yasaqlar terk edilerken emr edilmis olan iman olmazsa, bu 

28 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

yasaqlann terk edilmesi Allaha yaxmliq ve itaet ola bilmez, iman olarsa, olar. Buna gore sirf yasaqlari 
tark edan kimsani Allah sevmez, amr edilanlari etmadiyina gore har cahatdan ona qazablanar. 

19. Allah-taala mahabbatini hec bir yerda yasaqlann tark edilmesine baglamami§dir, aksina 
istar vacib, istarsa da miisteheb olan emrlerin yerina yetirilmasina baglami§dir. §ubha yoxdur ki, 
Allah tovbe edanlari, temizlenenleri, yax§ihq edenleri, s/iikur edenleri, sabir edenleri, Onun yolunda 
bir-birina monolit bir bina kimi saflar baglayaraq carpi§anlan, taqva sahiblarini, zikr edanlari va 
sadaqa verenlari sevar. Uca Allah sevgisini ve mahabbatini amrlarin yerina yetirilmasina baglayib. 
(^iinki insan va cinlardan da bu istenilir. Bu barada Allah-taala buyurmu§dur: «Man cinlari va 
insanlan yalniz Mana ibadat etmak iiciin yaratdim!» (dz-Zariyat, 56). Allah-taala insanlan va cinlari 
amr edilanlari etsinler, amr edilanlardan yaymdiran yasaqlardan vaz kecsinler deya yaratmi§dir. 

20. Yasaqlar, amr edilanlari yerina yetirmakdan yaymdirmasaydi va onlarm icrasma mane 
olmasaydi, qadagalarm hec bir manasi, qiymati olmazdi. Yasaqlar, amr edilanlarin icrasma mane 
olduqlan iigiin yasaq edilmi§dir. Yasaqlar amr edilanlari kamille§dirmek va tamamlamaq 
noviindendir. Buna gora yasaqlar suyun maneasiz axa bilmasi iigiin yatagmin tamizlanmasi 
misahndadir. 9mr edilenlar isa insanlarm va butun canlilarm hayatlarmi tamin edan su kimidir. 
Yasaqlar giicu muhafiza edan va onu xastelikden qoruyan pahriz kimidir. 

9mr edilanlarin icrasinin yasaqlari tark etmekdan daha fazilatli oldugu halda, amr edilanlari 
yerina yetirarkan gakilan ma§aqqatlara sabir etmak, sabrin an ustuniidur. O halda amr edilanlari 
yerina yetirarkan cakilan me§eqqetlara sabir edan kimsanin yasaqlari tark etmeye sabir etmesi ve 
miiqeddarata sabir etmasi asan olur. Qiinki yiiksak daracada olan sabir, oziindan a§agi daracada olan 
sabri ahata edir. Amma aksi bela deyil. 

Aciqlamalardan bela aydm olur ki, bu uc nov sabir, yani amr edilanlara, yasaqlara va 
miiqeddarata sabir bir-birinden ayrilmazdir. Bunlardan her biri diger ikisine komekcidir. Insanlardan 
bir qisminin miiqedderata sebri qiivvetli, emr edilenlere ve yasaqlara sebri zeifdir. Bir qisim 
insanlarm sebri bunun eksinedir. Insanlardan bir qisminin sebri emr edilenlere sebri qiivvetlidir. 
Lakin diger novlere sebri zeifdir. Kiminin de sebri bunun eksinedir. 

Her §eyi en yax§i bilen Allahdir. 

10-cu bolme 

saBRiN TaRiFeLAYiQ ve 
MazaMMeT olunan QisiMLaRi 

Sebir iki qisimdir: bir qismi mezemmet olunan, diger qismi terifelayiqdir. Allahdan Onun 
iradesinden, Onun mehebbetinden ve qelbin Ondan uzaqla§masma sebir etmek mezemmetlenen 
sebirdir. Bu sebir insanm tamami ile kamillikden dayandinlmasmi ve yaradilmi§ oldugu qayeden 
uzaqla§masmi ehate edir. Bu sebir sebirlerin en cirkinidir. (^iinki onsuz ya§amayacagi sevgilisinden 
uzaqla§maga sebir eden kimsenin sebrinden daha artiq ve daha cirkin bir sebir yoxdur. Allah-taala 
dostlan iigiin hec bir goziin gormediyi, heg bir qulagm e§itmediyi ve hec bir be§erin qelbine girmediyi 
nemetler hazirlami§dir. Bu nemetlere nail olmaq uciin diinyani terk edib, oziinu ibadet ve itaete hesr 
eden zahidden daha boyiik bir zahid yoxdur. 

Bele ki, bir kimse zahidlerden birinin terki-diinyaligma heyret ederek: "Senden daha zahid hec 

29 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

kimi gormadim"- dedi. Hamin adam da: "San mandan daha zahidsan. Man abadi olmayan va vafasiz 
olan diinyadan uzaqlasdim, san isa axiratdan uzaqlasdm. Hansimiz daha zahidik?"- dedi. 

Yahya bin Muaz ar-Razi dedi: "Sevanlarin sabri, zahidlarin sabrindan daha cox heyrat 
edilacakdir. Qox taacciibliidur, nece sabir edirlar?" 

Bu xiisusda deyirlar ki, sabir har yerda tariflanir. Ancaq sevgilidan uzaqlasma movzusundaki 
sabir tariflanmaz. 

Bir nafar Siblidan sorusdu: "Hansi sabir sabir edenlara an agir olanidir?" Sibli bela cavab verdi: 
"Allaha gora sevmada va Allaha gora qazablanmede sabir". 

Hamin adam: "Xeyr" - dedi. 

Sibli: "Har seyda Allaha gora uygun sabir etmak" - dedi. 

Adam: "Xeyr" - dedi. 

Sibli: "Allahla barabar sabir" - dedi. 

Adam yena razi olmadigrni bildirdiyi iiciin Sibli sorusdu: "Bas hansi sabirdir?" O da bela cavab 
verdi: "Allahdan uzaqlasmaga sabir". Bunu esidan Sibli ela faryad qopardi ki, sanki ruhu cixacaqdi 35 . 

Biri deyir ki, Allahla barabar sabir, vafadir. Allahdan uzaqlasmaya sabir isa cafadir. "Sevgilidan 
uzaqlasmaga sabir etmak tariflanmaz" rayi hamiliqla qebul olunub. Insanm kamillesmesi va qurtulusu 
Allahi sevmek oldugu halda Ondan uzaqlasmaga neca sabir edilir? Sevilenlar sevanlarin onlardan 
uzaqlasmalarma sabir etmalarini ayib bilirlar. Har seyda sabir tariflanir, ancaq sevilandan 
uzaqlasmaga sabir mazammet olunur. 

Basqa biri da sevgilidan uzaqlasmaga sabir haqqmda: "Kisilar har seya qalib galdiyi halda, 
sevginin da onlara qalib galdiyini gorarsan. Onun sevgisi mana ela tasir etdi ki, sol tarafla sag taraf 
eyni oldu. Ondan uzaqlasmaga neca sabir edilir?" 36 

Biri sevgilisina onun sevgisinden cakdiyi azaba gora sikayat edanda sevgilisi demisdir: "9gar 
san sevginda semimi olsaydm mandan uzaqlasmaga sabir eda bilmazdin". 

Dahilardan biri demisdir: "Sevgiya sikayat etdim". O da: "Yalan soylayirsan. Asiqin masuqdan 
uzaqlasmaga sabir eda bilmediyini gormursan?" -dedi. 

FasiL 

Tarifalayiq sabir iki novdiir: Allah uciin sabir va Allah ila sabr. 

Allah-taala buyurmusdur: 

«Sabir et. Sanin sabir etmayin yalniz Allahm komayi iladir» (dn-Ndhl, 127); 

«San 6z Rabbinin hokmiina sabir et! §ubhasiz ki, san Bizim gozumuziin qabagmdasan 

(himayamiz altmdasan)» (dt-Tur, 48). 

Alimlar arasmda bu iki sabirdan hansinm daha mukammel olmasi barada fikir ayrihgi vardir. 

Bir qisim alimlar: "Allah ugiin olan sabir daha mukemmeldir. ^iinki Allah ugiin olan sey Allah 
ila olan seydan daha mukemmaldir. Ona gora ki, Allah uciin olan sey qayadir. Allah ila olan sey isa 
vasiladir. Qayalar vasilalardan saraflidir. Buna gora Allaha yaxrnlasmaq iiciin edilan nazirlarin icrasi 
vacibdir. Bu nazir Allah iigiin edilmisdir. Nazir and yerinda olursa, onun icrasi vacib deyildir. Ciinki 
bu nazir Allaha anddir. Allah iiciin olan sey iiluhiyyatla elaqelidir. Allah ila olan sey isa riibubiyyatla 



35 "9r-risaletul-qu§eyriyye", seh. 185. 

36 "9r-risaletul-qu§eyriyye", seh. 186. 



30 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

elaqelidir. Uluhiyyetle elaqeli olan ise riibubiyyetle elaqeli olandan daha sereflidir. 

Buna gore iiluhiyyetinin tekliyini qebul eden kas Allaha serik qosmaqdan qurtulur. Lakin 
riibubiyyetinin takliyini qebul eden kas Allaha serik qosmaqdan qurtulmur. Ciinki biitlere tapmanlar 
har seyi yalniz Allahm yaratdigmi, har seyin Rabbi oldugunu, her seye malik oldugunu tasdiq va 
qabul edirdilar. Amma Allahm takliyini qabul etmirdiler. Onun takliyini qabul etmek, yalniz Ona 
ibadat etmak va Onun seriki olmadigmi tasdiq etmakdir. Bunu etmadiklari iigiin rububiyyatinin 
takliyini qebul etmeleri onlara fayda vermedi" - demisler. 

Diger bir qisim alimler bele demisler: "Allah ile olan sebir daha mukemmeldir. Hetta Allah 
iigiin olan sebir, ancaq Allah ile olan sebirle miimkiindiir. Bele ki, Allah- taala "sdbir et" buyurmusdur, 
yeni Allah Oz elgisine sebir etmesini emr etmisdir. Burada emr edilmis olan sebir Allah ugiin olan 
sebirdir. Sonra Allah-taala: «...Sanin sabir etmayin yalniz Allahm komayi iladir» (dn-Ndhl, 127)- 
buyurmusdur. Bu son aye xeber ciimlesidir. Ovvelki aye ise emr cumlesidir. Uca Allah xeber 
ciimlesinde sebrin ancaq Allah ile mumkun oldugunu bildirmisdir. Bu xeber ciimlesi iki menani ifade 
edir. Biri Allahdan yardim istemekdir. Digeri ise "vasbir vd md sabrukd Hid billdhi..." (dn-Ndhl, 127) 
ayesindeki "hi" on qosmasi birgelik ucun olub, xiisusi beraberliye delalet edir. Bele ki, hedislerin 
birinde: "Mdnimld e§idir, mdnimld gortir, mdnimld ahb-verir, mdnimld yeriyir " - buyurulmusdur 37 . 

Ayedeki "bd" on qosmasi ile istiane (yardim istemek) qesd edilmemisdir. Ciinki yardim 
istemek itaet etmekle iisyan etmek arasmda miisterek isdir. Allah ile olmayan hec bir sey movcud ola 
bilmez. Ona gore ki, her seyi yaradan Odur. Ayedeki "bd" on qosmasi asagidaki ayede gosterildiyi 
kimi birgelik ucimdiir: «...Haqiqetan Allah sabir edanlarladir» (dl-dnfal, 46). Bu birgelik qulun nafile 
ibadetleri ile Allaha yaxm olmasindan meydana gelmisdir. Hetta o qui Allahm dostu olub Onunla 
esidir, Onunla goriir, Onunla sebir edir, hereketde olarken, oturarken ve dusuniib anlarken Allah 
onunla beraberdir. Kim bele olarsa, ona Allah ucun sebir asan olur ve Allah ugiin biitiin agir yiiklere 
qatlamr. 

Bir hedisde: "Hdr §eyd qatlananlar, mdnim ugiin qatlanirlar "-buyurulmusdur 38 . 

«...Sanin sabir etmayin yalniz Allahm komayi iladir» (dn-Ndhl, 127) ayesi Allah-taalanm bir 
kimse ile beraber olmazsa, onun sebir etmesinin mumkun olmayacagma delalet edir. Onda Allahm 
yardimi bir kesle beraber olmazsa, o kimse emr edilenleri yerine yetirmeye ve teblig etmeye sebir ede 
bilmediyi kimi miiqedderata da sebir etmez. 

Sebri Allah ile olmayan kes sebrin sonundaki gozel dereceye gata bilmez. Esitmesi, gormesi, 
alib-vermesi, yerimesi Allah ile olmayan kes de sevilen ve Allaha yaxmlasdiran dereceye gata bilmez. 

"Mdn qulumun e§iddn qulagi, gordn gozil, ahb-verdn dli, yeriydn ayagi oluram" sozii ile Allah- 
taalanm Oz qulu ile beraber olmasi bildirilir. Bununla heg de bezilerinin dediyi kimi Allah-taalanm 
hemin qulun eza ve qiivvetleri olmasi qesd edilmemisdir. Onlar qulun zati ile Allahm zatmin bir 
oldugunu iddia edirler. Allah-taala xristianlarm qardaslan olan belelerinin iddialarmdan 
miinezzihdir, qiisur ve noqsanlardan uzaqdir. Oger onlarm zenn etdikleri kimi olsaydi, onda Allaha 
yaxm olan qui ve yaxin olmayan qui arasmda ferq olmadigi kimi, nafile ibadetlerle Allaha yaxm 
olanla, iisyani ile Allahi qezeblendiren arasmda ferq olmazdi. Hetta yaxmlasan ile yaxmliq edilen, qui 
ile mebud, seven ile sevilen de lazim olmazdi. 



37 al-Buxari, 6502. Bbu Hureyrenin revayet etdiyi hadisin bir hissesidir. 

38 "3r-risaletul-qu§eyriyye", seh. 186. 

31 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Yuxandaki hadis yax§i dus/iinulsa, bunlann batil iddialannm bir cox baximdan yalanligi 
gorimiir. 

"Mdn qulumun e§iddn qulagi, gbrdn gozii, ahb-verdn dli, yeriydn ayagi oluram" hadisi, "Mdnimb 
e§idir, mdnimld gortir, mdtiimld ahb-verir, mdnimld yeriyir" hadisi ila tafsir edilmi§dir. 

Hadisda Allah-taalaya Onun sevdiyi §eylarla yaxm olmaq, barabar olmaqla ifada edilmi§dir. 
Hatta Allah quluna o qadar yaxmla§ir ki, onun qulagi, gozii, ali va ayagrnin yerina olur. Bela ki, 
hadislerin birinda: "Qara da§ yer iiziindd Allahin sagidir, kim onu dlind alib sixaraq opdrsd, sanki Allah ild dlld 
goru§ub Onun sagini opmu§dur" - buyurulmu§dur 39 . Burada da yuxandaki hadisda oldugu kimi Allah- 
taalanm Qara da§a yaxm olmasi ifada edilmi§dir. 

Bir kimsa oziinii yaxm yoldas, rnin yerina qoyaraq bela ifada i§latmesi mumkiindur. Hatta kimsa 
sevdiyi birina "san manim canimsan, qulagimsan, goziimsan" deya bilar. Bu soziin iki manasi var. Biri 
"san manim canim, qalbim, qulagim va goziim yerindasan" manasi, digari "sanin sevgin va 
mababbatin manim qalbimi va ruhumu ox§amaqla, ortmekla san manimla bir olub manim yolda§im 
oldun" menasidir. 

Bela ki, bir qiidsi hadisda Allah-taala buyurur: "Mdn zikr eddnin yolda§iyam" 40 . 

Digar qiidsi hadisda ise bela buyurulur: "Qulum Mdni zikr edib, dodaqlari Mdnimb hdtdkdt etdikcd 
Mdn onunla bdrabdrdm" 41 . 

Yena ba§qa qiidsi hadisda buyurulur: "Qulumu bir ddfd sevdimmi, artiq onun qulagi, gozii, dli vd 
ddstdkldydni oluram" i2 . 

Qulun qelbini va ruhunu Allah sevgisi ortdiikca, Allah ona o qadar yaxm olur ki, bu yaxmliq 
ancaq bela ifadalarla anladilar. 

Bu aciqlamalar Allah ila olan sabri anlatmaq iicundiir. Ona gora ki, qulun sabri Allahin onunla 
barabar olmasma goradir. Allah onunla barabar olduqda ba§qalarmm sabir elmayacaklari §eylara sabir 
eder. 

9bu 91i Sina demi§dir: "Sabir edanlar diinya va axirat saadatini alda edib, Allah ila barabar 
olma §arafina nail olanlardir. Neca ki, Uca Allah: «...Haqiqatan Allah sabir edanlarladir» (dl-dnfal, 
46) buyurmu§dur" 43 . 

Burada gox inca bir sirr vardir. O da har kim Allahin sifatlerindan birina sanlarsa o sifatin onu 
Allaha yaxmla§diracagidir. Allah- taalanin sifatlarindan biri da "ds-sahur" - cox sabirli olandir. Hatta 
qullarmdan gordiiyii aziyyata Onun qadar sabir edan yoxdur. 

Deyilana gora Allah-taala Davuda: "Manim axlaqimla tarbiyalan, ctinki cox sabirli olmaq 
Manim axlaqimdandir" deya vahy etmi§dir 44 . Allah-taala ad va sifatlarini sevdiyi kimi, bunlann 
alamatlarinin qullannda goriinmasini da sevir. ^iinki Allah gozaldir, gozel olmagi sevir. Allah afv 
edandir, afv edanlari sevir. Allah saxavatlidir, comard olanlan sevir. Allah har §eyi haqqiyla bilandir, 
elm ahlini sevir. Allah takdir, taklari sevir. Allah gox qiivvetlidir va Allah dargahmda qiivvatli momin 



39 hadis batildir: ibn al-Cauzi, "al-ilel sl-Mutanehiye", 2/575; ibn al-Arabi, "Feyd al-Qadir", 3/409; 

40 marfu olaraq asli yoxdur: sl-Gazali, "Bidsyatu al-hidaya", sah. 115; el-Beyhaqi, "§uabul-iman", 680. 

41 sahihdir: al-Buxari,13/417; ibn Maca, 3792; 8hmad, 2/540; ibn Hibban, 815; ibn Mubarak, "az-Zuhd", 956; al-Bagavi, "§arh 
as-Siinnat" 1242 va bagqalan. 3bu Hureyranin ravayati. 

42 al-Buxari, 6502. Bbu Hureyranin ravayat etdiyi hadisin bir hissasidir. 

43 "3r-risalatul-qu§ayriyya", sah. 186. 

44 "9r-risalatul-qu§ayriyya", sah. 185. 

32 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

zaif momindan sevimlidir. Allah cox sabirlidir, sabir edanlari sevir. Allah "d§-§dkur" - cox sukur 
edandir, siikur edanlari sevir. 

Uca Allah Oz sifatlarinin alametleri ila vasf olunanlan sevdiyina gora, qullarmrn da bu 
sifatlarla vasf olunduqlan qadar Allah onlarla barabardir. Allah-taala mahz bu xiisusi barabarliyi: 
"Mdn qulumun qulagi, gozti, dli vd onu ddstdkldydni oluram " - buyuraraq aciqlamisdir. 

Bazi alimlar sabrin novlarina ucuncii bir novii da alava etmislar ki, bu da Allahla barabar olan 
sabirdir. Bu sabri sabirlarin an yuksayi sayib buna "dl-vdfa " admi vermislar. Ogar Allahla barabar olan 
sabrin mahiyyeti sorusularsa, bunun yuxanda bildirilen iic nov sabirdan, yani muqadderata, emr 
edilanlara va yasaqlara edilan sabirdan basqasiyla agiqlanmasi mumkiin deyildir. 

Bu alimlar: "Allahla barabar olan sabrin manasi qulun Allahm hokmlarina sabat edib heg bir 
zaman onlardan aynlmayaraq 6z nafsiyla deyil, daima Allahla barabar, yani Onu sevmak ve Ondan 
gelan har seya razi olmaqdir" - dedilar. Bu mana dogrudur ve yuxanda gostarilmis iig nov sabira 
aiddir. Eyni alimlarin: "Allahla barabar olan sabir, sabrin butiin novlarini birlasdirandir"- iddialan da 
dogrudur. Lakin bu sabri sabrin novlarindan biri etmak dogru deyildir. 

Allahla barabar sabrin mahiyyati qalbin dogruluqda Allahla barabar sabat edib Allaha 
baglanmasidir. 

Bazi alimlar sabra daha bir nov alava edib buna "Allah ugrunda sabir" adrni vermislar. Faqat bu 
sabir yuxanda gostarilanlardan basqasi deyil. Yani "Allah ugrunda sabrin" manasi, Allah ugiin sabrin 
manasmdan basqa bir sey deyil 45 . Bu barada Allah-taala buyurmusdur: 

«Bizim ugrumuzda cihad edanlari Oz yollanmiza qovu§duracagiq...» (dl-dnkdbut, 69); 

«Allah yolunda layiqinca cihad edin...» (dl-Hdcc, 78). 

Cabirin ravayat etdiyi hadisde deyilir: "§iibha yoxdur ki, Allah-taala Cabirin atasmi diriltdikda 
ona: "Na istayirsan dila" - buyurdu. O da: "Ey Rabbim, mani diinyaya takrar gondar. Sanin ugrunda 
ikinci defe olmami dilayiram" - dedi" 46 . 

Allahm elgisi demisdir: "And olsun ki, Allah ugrunda mdnd edibn dziyx/dtbr heg kimd 
edilmdmi§dir" 47 . 

"Allah ugrunda sabrin" iki manasi var: 

Birincisi Allahm rizasmda, itaatinda va yolunda sabir menasidir ki, bu insanm oz ixtiyan ila 
etdiyi islardaki sabridir. Hadislarin birinda da bela deyilir: "Sdnin yolunda elm oyrdndim " 48 . 

Ikincisi Allahdan galan miisibatlara sabir manasmdadir ki, qulun oziindan asili olmayaraq 
basma galanlera sabridir. ^!ox vaxt "Allah ugrunda sabir" ila ikinci mana nazarda tutulur. Bela ki, 
Allahm elcisinin: "And olsun ki, Allah ugrunda mdnd edibn dziyydtbr heg kimd edilmdmisdir" - sozii va 
Abdullah bin Hazamm: "Sanin ugrunda oldurulaydim"- sozii va Uca Allahin: «Bizim ugrumuzda 
cihad edanlari ...» (dl-dnkdbut, 69) ayasi ila "Allah ugrunda sabir" manasi qasd edilmisdir. Yani 
bunlann basma galan aziyyat va miisibatlar Allah tarafindendir. 

Azarbaycan dilindaki "da", "da" sakilgilarinin verdiyi manani ifada edan arabca "fi" on qosmasi 
"Allah ugrunda sabir" ifadasinda zarf manasmda olmadigi kimi sirf sabab manasmda da deyildir. 

45 sl-Buxari, 3045, 4086, 7402; "al-isaba", 1/418; "asadul-Gaba", 1/597; "Hilyatul-Ovliya"', 1/112. 

46 sahihdir: at-Tirmizi, 3010; Ibn Mace, 190, 2800; ahmsd, 3/321,286; 

47 sahihdir: at-Tirmizi, 2472; Ibn Mace, 151; 9hmed, 120, 286; 8bu Yela, 3423; Ibn Hibban, 6560; Ibn 8bi §eyba, 11/464, 
14/300. Miislimin gertins gore sahihdir. 

48 Muslim, 1905. 

33 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

"Mominin caninin qan bahasi yiiz ddvddir" 49 - hedisindeki "fi" on qosmasi ile "bir qadin oz iiziinddn 
Cdhdnndmd girdi" 50 - hedisindeki "fi" on qosmasinda sabab zarfinin menasmdan alava bir mana da 
verir. "Fi" on qosmasi biitiin menalarda yer va zaman zarfliyini ifade etmek iigiin deyildir. 

"Bu isi Sanin rizan ugrunda etdim" ifadasinin menasi "bu isi Sanin rizan iigiin etdim" ifadasinin 
manasmdan daha genisdir. "Allah ugrunda mana aziyyat edildi" ifadasinin yerini, "mana "Allah iigiin 
aziyyat edildi" ifadasi va "Allaha gore aziyyat edildi" ifadasi tutmaz. 

Netica olaraq Allah ugrunda sabir ifadasi ile Allah tarafindan galan miisibetlere sabir manasi 
nazerda tutulursa, bu dogrudur. Lakin miiqedderata sabir, amr edilanlara sabir va yasaqlara sabirdan 
basqa bir sabir nazarda tutulursa, bu dogru deyildir. Allah ugrunda sabir edan Allah ugrunda cihad 
edan kimidir. Ugur Allahdandir. 

Bazilari demisler ki, Allah iigiin sabir zanginlikdir, Allah ila sabir sabatdir, Allah ugrunda sabir 
"bdla", Allahla berabar sabir "vafa", Allahdan uzaqlasmaga sabir isa "cafa"dir 51 . Bu alimlarin sozleri 
qabul edilmaz. Ciinki onlar agillanna galanlari va diisiindiiklerini soyleyenlerdir. Bu ifadalar ancaq 
masum olan peygemberimizden soylenilse, qabul edilir. Buna baxmayaraq bunlann manalarmi 
agiqlayaq. 

"Allah tigtin sdbir zdnginlikdir" ifadasinin manasi: nafsin arzu va istaklarini etmayib, Allah- 
taalanm istaklarini etmakdir. Bu, nafsa an agir va an getin olandir. ^iinki Allahla nafs arasmdaki 
masafani qat etmak nafsa an catin galandir. Ciineydin dediyi kimi: "Diinyadan axirata getmak momin 
uciin asandir. Haqqm yanmda olub xalqi buraxmaq catindir. Nafsi buraxib Allaha taraf getmak gox 
gatindir. Allahla barabar sabir isa gox catindir" 52 . 

"Allah ild sdbir sdbatdir" ifadasinin manasi: qui Allah ila olduqda ona har sey asan galir, 
yiiklandiyi yiiklarin agirligmi hiss etmir. Qiinki bu qui, insanlar ila va 6z nafsi ila olmayib Allah ila 
olduqda qalbi va ruhu uciin basqa bir viicud meydana galir ki, insanlar va 6z nafsi ila olsaydi, bu hal 
onda olmazdi. Bu qui bele hal ile sabrin giiciinii va aciligmi duymaz. §ariatla amr edilanlarin va yasaq 
edilanlarin masaqqatlari, onun iigiin nemata va goz babayina gevrilir. Zahidlardan biri demisdir: "Bir il 
geca namaza qalxmaq iigiin zahmat gakdim, sonra iyirmi il seva-seva qalxdim. Bir kimsanin goziiniin 
aydmhgi namazda olarsa, namazm agirligmi duymaz". 

"Allahda sdbir bdladir" ifadasinin manasi: bala, gatinlik va maseqqetlarin iistiindadir. Balaya sabir 
Allah ugrunda cihad yerindadir. Balaya sabir Allah iigiin olan cihaddan daha agirdir. Allah ugrunda 
har cihad edan, Allah iigiin cihad etmakdadir. Allah ugrunda har sabir edan, Allah iigiin sabir 
etmekdadir. 9ksi isa bele deyil. Buna gore bir kes bezen cihad edir, bezen sebir edir. Belesine "Allah 
iigiin cihad edir", "Allah iigiin sebir edir"- deyilir. Feqet "Allah ugrunda cihad edir", "Allah ugrunda 
sebir edir"- deyilmez. Ancaq cihada ve sebre dalib Cennete girene: "Allah ugrunda cihad edir" ve 
"Allah ugrunda sebir edir"- deyilir. 

"Allahla bdrabdr sdbir vdfadir" ifadesinin menasi: Allahm hokmlerine qulun sebat etmesi, qelbinin 
Ona yonelmesinden ve ezalarmin Onun itaetinden sapmamasidir. Bele olan kes Allahla beraber 
olmanm haqqmi tarn ifa etmis olur. Bele ki, Allah-taala buyurmusdur: «Va (ehde) gox vafali olan 

49 sahihdir: Malik, 2/849; an-Nesai, 8/60. 

50 al-Buxari, 3318; Muslim, 2242; Abdullah bin Omarin ravayati. 

51 "9r-risalatul-qusayriyya", sah. 186. 

52 "3r-risalatul-qusayriyya", sah. 183. 

34 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

(Allah qar§ismdaki borcunu layiqince odeyen) Ibrahimin...» (dn-Ndcm, 37). 

"Allahdan uzaqla§maga sdbir cdfadir" ifadesinin menasi: bir kimsenin mebudu, ilahi, movlasi olan 
(ki, Ondan ba§qa movlasi yoxdur) heyati, diinya ve axiret seadeti ancaq Onu sevmeye, Ona yaxm 
olmaga ve Onun rizasim her §eyden iistiin tutmaga bagh olan Uca Allahdan uzaqla§maga sebir 
etmekden daha boyiik cefa varmi? 

Bir §air demi§dir: 

Sandan sonra sabiri va aglamagi cagirdim. 

Aglamaq cavab verdi, lakin sabir cavab vermedi. 

Deyirlar ki, Yaqubun: "Manim edacayim i§ gozel sabirdir"- demasindan sonra ozundan kececek 
qadar ilahi bir e§q onu Yusifin hasratina sovq edarak: "Vay Yusifin ba§ma galanlar"- demasi da 
aglamanm ona cavab verib, sabrin cavab vermamasina dalalat edir. Feqet Yaqubun Yusife sabir ede 
bilmemasi, "manim edacayim is, gozal sabirdir" demesina zidd deyildir. Qiinki gozal sabir ozunde 
§ikayet olmayan sabirdir. Allaha edilan §ikayet isa gozal sabra zidd deyildir. Ciinki Yaqub: «...Man 
dard-sarimi yalniz Allaha arz ediram...» (Yusif, 86) demi§di. 

Allah-taala Peygembere gozal sabri amr etmi§, o da: "ilahi! Qiivvdtimin zdiflddiyini, gardsiz 
qaldigimi ancaq Sdnd drz edirdm " 53 - demi§dir. 

Bazi alimlarin fikrinca insanlar arasmda miisibet sahibinin kim oldugu bilinmezse, bela kasin 
sabri gozal sabirdir 54 . Bu vasfi itiran adam gozal sabri itirmi§ olur. Faqat musibatin izinin, alamatinin 
insanda gorunmasini daf etmak mumkun deyildir. Ugur Allahdandir. 

Bezilari sabrin novlerine bir nov da alava edarak buna "sdbtd sdbir" admi vermi§dir. Bu sabrin 
sabra giic galmasi va sabrin sabirdan aciz olmasidir. Sabrin bu novii digar novlerden kanarda deyildir. 
Ancaq bu sabir sabra baglanmaqdan va sabir uzra sabat etmekdan ibaratdir. 

Har §eyi Allah daha yax§i bilir. 

11-cibolme 

saRaFLi ve pis KiMsaLeRiN saBiRLeRiNDeid fgrq 

Har insanm xo§una galmayen bazi §eylere istar-istamaz sabir etmasi lazim galir. Faqat §erefli 
kimsa sabrin sonunun gozal oldugunu bildiyi uciin koniil xosjugu ila sabir edar. Ciinki sabir edan 
tariflanir sizlayan isa aksina. Serefli kimsa bilir ki, sabir etmadiyi taqdirda sizlanmasi itirdiyini geri 
qaytarmaz, ba§ma galan miisibet va falakati yox etmaz. Qaderi, yazilan daf etmanin, yazilmayani aide 
etmanin caresi yoxdur. Sizlanmanm zarari faydasmdan daha coxdur. 

Aqillardan biri demi§dir: "Axmaq bir ay aglayib sizlandiqdan sonra sabir edar. Agilli isa 
musibat ba§ma galdiyi anda sabir edar". Bir i§in sonda varacagi yer ba§langicdaki yeridir. Buna gore 
bir i§in sonu sabir olduqda, axmagm sonda edacayini agillmin avvalde etmasi na qadar gozeldir. 

Aqillardan biri demi§dir: "Sarefli keslerin sebri kimi sebir etmeyen, heyvan kimi baginr. Serefli 
kes miisibete baxar, eger sizlama miisibeti apararsa, bu sizlama faydahdir, eger miisibeti fayda 
vermezse, onu iki qat artirmi§ olur". 



53 hadis zaifdir; at-Tabarani, "al-Kabir". 13/73/181; al-Heysami, "Mecmua az-Zavaid" (6/35) kitabmda demigdir: "Hadisi at- 
Taberani ravayat edib, ravayat^ilarindan Ibn Ishaq mudallisdir'". 

54 "3r-risalatul-qu§ayriyya", sah. 187. 

35 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Pis insan giicla sabir edar, sizlayar, ah-uf edar, bunlann oziina heg bir fayda vermadiyini gorar, 
sonra doyiilmak iigiin baglanan adam kimi sabir edar. 

Sarafli insan Allah itaatina sabir edar. Pis insan ise seytan itaatina sabir edar. Pis insanlar pug 
arzu va istaklarinin itaatinda insanlann an sebirlilaridir, lakin Rabblarina itaatlarinda isa insanlarm an 
sabirsizlaridir. 

Pis insan seytana itaatinda malrni sarf etmaya an gox sabir gostarar, lakin Allaha itaatinda 
mahni sarf etmaya az da olsa sabir etmaz. 

Nafsinin arzusu va diismeninin rizasi iigiin biitiin masaqqatlera qatlanmaga sabir edar. Feqet 
Allah rizasi iigiin an kigik masaqqata sabir etmaz. O, giinah islarkan oziina edilan aziyyat va cafalara 
sabir edar, feqat Allah ugrunda ona edilan aziyyat va cafalara sabir etmaz. Hetta ona aziyyat va cafa 
edilacayi qorxusundan yaxsihgi emr edib, pislikdan gakindirmekden qagar. 

Nafsini va pug arzularmi doyurmaq ugiin namusunu bela qorumaz. Nafsinin arzu va istaklari 
ugiin oziinii va maqammi fada etmaya sabir edar. Lakin Allah rizasi va Allaha itaatinda heg bir seyini 
sarf etmaz. Seytana itaatda va nafsinin arzu va istaklari iigiin har seyini sarf etmaya gox sabirlidir. 
Allah ugrunda mahni sarf etmaya en kigik bir sabri olmaz. Mehz belalari an pis kimsalardir. Belalari 
Allah dargahmda sarafsizlardir. Sarafli kimselar Qiyamat giiniinda sahidler gaginldiqda pis 
kimsalardan aynlacaqlar. Ciinki Qiyamat giinii yaxsi kimsalarin pis kimsalardan aynlacagi giindiir. 

12-ci bolme 
SeBRG KOM9K ED9N SaBaBLGR 

Sabir, amr edilanlardan olduguna gora Allah-taala sabra komak edan va ona gatdiran bir gox 
sebablar qoymusdur. Uca Allah har hansi bir seyi amr etdikde, miitlaq ona yardim edan sabablar 
qoyar. Uca Allah oncadan tayin etdiyi har hansi xastalik iigiin darmanmi da oncadan teyin etmisdir 55 . 
Xasta miialica olunduqda Allahm liitfii ila safa tapir. Sabrin nafslara agir va gatin olmasma 
baxmayaraq alda edilmasi mumkiindiir. 

Sabrin oziiliiniin iki maddasi var: elm va dmdl. 

Qalb va badenlari miialica edan biitiin darmanlar bu iki maddadan hazirlanir. Ona gora sabrin 
oziiliiniin maddalari olan elm va amal bir yerda olmahdir. ^iinki an faydali darmanlar bunlardan 
diizaldilir. Sabrin oziil maddalarindan olan elm amr edilanlardeki xeyri, faydani, lazzati, kamilliyi va 
yasaqlardaki pisliyi, zarari va noqsanlan qavramaqdir. Bu iki elm tarn menasiyla anlasildiqda bunlara 
taqva ila amal etmayi, yiiksak azm va sayi, merdlik va insaniyyeti alava etmek da lazimdir. Elmle 
amal birlasdirildikda biitiin masaqqatlara sabir asanlasir. Sabrin aciligi va agnsi lazzata gevrilir. 

Yuxanda deyildiyi kimi sabir agil ila din va istakla nafs giiciiniin garpismasidir. Bunlardan har 
biri digarini maglub etmak istayir. Bu zaman hansrnin iistiin gelmesi istanilirsa ona komak edilir. Bu 
garpisma insan ham saglam iken, ham da xasta iken davam edir. 

Bir kimsanin haram olan cinsi miinasibata sahvati qalxdiqda oziinda olmaz. Oziinda olsa bela 
goziina malik olmaz, goziina malik olsa qalbi oziiniin olmaz. Hatta seytan igindan durmadan 
pisliklari talqin edarek onu diinya va axiratda oziina fayda veracak tefekkiir va zikrdan ayirir. Bu 



55 sahilidir: "Allah endirdiyi hdr bir xdstdlik iigiin §3fasini da endirir". 9bu Hureyrenin ravayeti, el-Buxari, 5678; "Zad el-Mead", 
4/13, 133. 

36 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

xastalikdan qurtulmaq istayan kimsanin avvalca a§agidakilan etmasi lazimdir: 

1. Sahvat guciiniin oziil maddasinin qidalar oldugunu bilib bunlan azaltmaq suratiyla §ahvata 
tahrik edan bu maddani kesmalidir. 9gar qidalan azaltmaqla §ehvata tahrik edan madda kesilmezsa, 
oruc tutmalidir 56 . Ciinki oruc §ahvat yollanni daraldib, hiddatini kaser. Xiisusi ila iftar vaxti az 
yemalidir. 

2. Sahvata tahrik edan baxi§lardan cakinmalidir. Haddindan artiq daracada gozlara hakim 
olmahdir. Ciinki baxmaq §ahvani arzulara davat edir. Baxmaq §ahvatin qelbe girmasina sabab olur. 

"Miisned" esarinda 57 ravayat olunan hadisda deyilir: "Baxmaq §eytanin zdhdrli oxlanndandir" 58 . 
Seytan bu oxu qalba yonaldir. Qalbin oniinda qalxan olmazsa, ox ona dayir. Qalbin oniindaki qalxan 
gozii qapamaqdir. (^iinki §eytan §ahvata tahrik edan yaylardan bu oxu atir. San bu oxun yolunda 
olmasan, ox sana daymez. Qalbini hadaf etsan, bu zaharli oxlardan biri sani oldiirar. 

3. Haram olanlarm yerina miibah olanlan etmekla nafsi qorumaqdir. (^iinki nefsin ya tabiatin 
arzuladigi har §ey Allahm miibah etdiklarinda vardir. Insanlarm coxlarrna lazim olan faydah miialica 
yolu budur va Allahm elcisi bunlan bildirmi§dir 59 . 

Birinci miialica yolu azgm heyvanm va quduz kopayin giiciiniin zaiflamesi iigiin yemayinin 
azaldilmasma banzayir. Ikinci miialica yolu da kopaya ati, heyvana arpani gostarmemeya banzayir. 
^iinki bunlan gordiikda giiclari harakata ba§layir. Ugiincii miialica yolu heyvan va kopayin giicii 
dayi§maz qahb sahiblarina ali§malan iigiin ehtiyaca gora onlara istadiklari yemi vermaya banzayir. 
Ona gora artiq verildikde sahiblarina ah§mazlar. 

4. Pis yoldan ehtiyaclarmm aide edecaklerindan gozlanilan diinyavi xasarati dii§iinmekdir. 
9gar Cannat va Cahannam olmasaydi, agh ba§mda olan kas bu pisliklari etmazdi. Faqat e§qin gozii 
kordur. 

5. Sani oziina davat edan ham sani, ham da ba§qasmi davat etmakle tanmirsa, onun cirkinliyi 
dii§iiniilmelidir. Kopaklerin va qurdlarm igdiyi hovuzdan su igmakdan nafsini va §arafini 
qorumahdir. Yax§i deyiblar: "Sizinla gorii§mayi izzat va §arafime sigi§dirmadigimdan istamiram. 
^iinki orada digar alcaq ortaqlar vardir". 

Digar biri bele deyib: Yemayin iizarinda milgakler coxaldiqda yemayi gox arzuladigim halda 
bele istemedim. Ciinki bir sudan kopekler igdikde aslanlar ondan uzaqla§irlar. Bir kimsa tiipiircayinin 
xabis kimsanin xastalikli tiipiircayina qan§masmi xatirlasin. ^iinki fasiqin tiipiircayi xastalikdir. 

Ey qalbim! Varmi, yoxunu yax§i, pis har kasa sarf edan va ruhunu saxavatla fada edan kimsani 
dii§iinarak tasalli al. O saxavatli insan suya banzar. Suya galan har heyvan ondan icer. O saxavetli 
insan budaga banzar. Har kiilak onu tarpadar. Tiipiircak har na qadar dadli isa da agzi qoxulunun 
tiipiircayini xatirla. 

Oziinda bir az insanhq va heysiyyat olan kimsa bu vaziyyatdakilara zahiran va daxilan uygun 



56 Abdullah bin Masudun ravayeti: "Ey cavanlar, kimin imkam varsa evhnsin. Bu onun goziinii vd ayaqlari arasinda olanini 
zinadan qoruyar" . el-Buxari, 1905; Muslim, 1400. 

57 "Musned"de bu hadisi bela lefz ile gormedim. 

58 qox zaifdir: el-Hakim, 4/313-314; et-Tabarani, "sl-Kebir", 10362. az-Zehsbi hedisin ravilsrinin zaif ve metruk oldugunu 
demisdir. Man deyiram ki, senadi da iiq sababdan ^ox zaifdir. 

59 sahihdlr: Cabir bin Abdullahm ravayati: "Qadin §eytan surdtindd gdhr, hdmin surdtdd dd geddr, dgdr sizddn biriniz xo§a gdten 
qadim gorsd, bz qadimmn yamna gdlsin (onunla dlaqddd olsun). Bu onun istdyini sondiiriir". Muslim, 1403; 3bu Davud, 2151; 
8hmad, 3/330, 341, 348, 395. 

37 



Sabr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

olmaga razi olmaz. Oger nefsi bu pis kimselerden uzaqla§mayib, onlarla oturub-durmaga razi olarsa, 
agh ile bu saxta gozelliklerin arxasmdaki gergek girkinlikleri diis/iinsiin. Oziinii istifade etdiren kes 
heyvanlann bele dii§meyeceyi an algaq veziyyete dii§mii§ olur. Donuzdan ba§qa heg bir heyvan bu 
girkin i§de ondan istifadeye razi olmaz. Donuzdan ba§qa bu girkin i§i eden heg bir heyvan yoxdur. Bu 
girkin i§in oziine tetbiq edilmesine razi olan donuz kimidir. Bu girkin is, iizdeki ve bedendeki biitiin 
gozellikleri orter. Bil ki, bir §eyi sevmayin sani kor va kar edar. 

Xastaliyina tutulmu§ oldugun qadm olarsa, o, Allaha, Elgisina, ailasina, arina va oziina xayanat 
etmi§ olur. Bu an girkin i§ ozundan sonraki naslina sirayat edib onlann giinahlarmdan da ona har 
zaman pay aynhr. Onun etdiyi bu girkin i§in yanmda saxta gozalliyin heg bir qiymati yoxdur. Bu 
girkinliyi oyranmek istayirsansa, bela pis kimsalar ya§landiqda daxillarindaki girkinliklarin uzlarinda 
eks etdiyini gorarsan. Allah-taala neca da gozalliklari girkinliklara gevirarak, onlann uzlarinda girkin 
gostarir. Bela ki, bir §erde bela deyilmi§dir: 

"A§iq asiri oldugu gozalliyin sonunu dus/iinsaydi, a§iq olmazdi". 

Bu gox uzundur, lakin biz tamallarini xatirladaraq kifayatlandik 60 . 



F9SIL 

Dini giicii mohkamlandiran bir gox i§lar var: 

1. Allah-taalanm boyukluyunii, har §eyi haqqiyla goriib kamahyla e§itdiyini du§iinarak Ona 
iisyan etmamak. 

Bir kimsanin qalbinda Allahin azamati yerlagirsa, qalbi onun giinah etmasina itaat etmaz. 

2. Allah-taalanm mahabbatini qalbda daim saxlayib, Ona olan mahabbata gora giinahi tark 
etmek. 

^iinki seven bir kimsa sevdiyina itaat edar. Tark etmanin an iistiinu sevanlarini tark etmasidir. 
Bela ki, itaatin an iistiinu sevanlarin itaatidir. Allahi sevdiyindan dolayi giinahi tark edib Ona itaat 
edan ila, Allahin azabmdan qorxub giinahi tark edib Ona itaat eden arasmda gox boyiik farq vardir. 

3. Allahin nematini va yax§iligmi dii§iinmek. 

^iinki §arafli kas ona edilan yax§ihga pislikla cavab vermaz. Ancaq pis kimsalar ozlarina edilan 
yax§iliga pislikla cavab verarlar. Buna gora da Uca Allahin yax§ihgmi va nematini diis/iinarak Ona 
qar§i giinah i§latmakden heya edilmalidir. Allahin nemati va yax§ihgi sana galarkan sanin giinahlarm 
Ona yiiksalmekdedir. Bir malak Allahin yax§iliq va nematlarini sana endirarkan digar bir malak da 
sanin giinahlarmi Ona yiiksaldir. Yax§ihga qar§i pislik etmak neca da girkin bir i§dir. 

4. Allahin qazabini va intiqammi dii§iinmakdir. 

^iinki Uca Allah qulun Ona qar§i iisyani davam etdirdiyini gordiikda, ona qezablanar. Bir defa 
qazablensa, neinki bu zaif qui, heg ne Onun qazabinin qabagmi ala bilmaz. 

5. Oldan gedanlari dii§iinmak. Giinah i§latmakla diinyanm va axiratin xeyir va saadati aldan 
gedir. Bela giinah i§ladan kimsaya fasiq, haram va giinah edan - "facir" kimi agilla, §ariatla va adetla 
an girkin adlar verilib, ondan saleh, miittaqi kimi en gozel adlar alinir. 

Giinahlara davam etdiyi teqdirde bir zerresi diinya ve diinyada olanlardan qat-qat daha xeyirli 



' Daha atrafli melumati "ed-Due vad-Dava" (seh.319 ve sonra) kitabmda vermigdir. 

38 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

olan iman - Allah qorusun - aldan geda bilar. Agil basmda olan kas lazzati gedib giinahi qalan pis istak 
va arzulan iiciin bela bir imam sata bilarmi? 

Bir hadisda deyilir: "Zina eddn, zina eddrkdn momin olaraq zina etmdz" 61 . 

Sahabalerdan bazilari demisdir: "Zina eddnddn imam gixib ba§imn iistiindd kolgd kimi durar, tovbd 
eddrsd, geriyd, oz yerind qayidar" 62 . 

Tabiunlardan bazilari da bela demisdir: "Zina eddnddn iman kbyndk bdddnddn gixdigi kimi gixar, 
tovbd eddrsd, onu tdkrar geymi§ olar". 

Buxarinin asarinda Peygambarden revayat edilan hadisda bela buyurulur: 

"Soba kimi alti geni§, iistti dar bir quyuya rast gdldik. Burada gilpaq ki§i vd qadinlar var idi. Yanimda 
olan iki mdldkddn soru§dum: 

- Bunlar kimdir? 
Mdldkhr dedibr: 

- Onlar zinakarlardir. 

Qiinki onlar iman paltarlanni soyunmu§lardir. Onlarin qdlbbrinddki §dhvdt sobani hdqiqi sobaya gevirib 
onlari alova buriimu§du 63 " . 

6. Mahv etmeyi va zafari diisiinmek. 

Qiinki sahvatini mahv edib, seytan uzarinda qazamlan zafarin dadi, sevinci, farahi bunlari 
dadan iiciin, insanlardan olan diisman uzarinda alda edilan zafardan daha dadh va sevindiricidir, son 
olmaq etiban ila tariflanmeya daha layiqdir. Qiinki bu zafar viicuddaki xestaliyi Allahm liitfii ila yox 
edib, saglamhga qovusduran darmanm igilmesina banzayir. 

7. Allah-taalanm rizasi iicun haramlan tark edan, nafsini pis arzu va istaklardan qoruyan kimsa 
iiciin vad etdiyi Cannati va Onun Camahni dusiinmak, bu diinya ila axiratdan hansi layiqsa ona 
iistiinliik vermek. 

8. Allah-taala ila barabar oldugunu dusiinmak. 

Bu barabarlik iki novdiir: iimumi va xiisusi. Umumi barabarlik Allah-taalanin har seyi bilmesi 
va hec bir seyin ondan gizli qalmamasidir. Ovvalda bu barada qeyd olunub. 

Xiisusi barabarlik isa Allah-taalanm buyurdugu kimidir: «...haqiqatan Allah sabir 
edanlarladir» (dl-dnfal, 46); 

«Haqiqatan, Allah Ondan qorxub pis amallardan cakinanlar va yax§i i§lar goranlarladir!» 
(dn-Ndhl, 128); 

«...§ubhasiz ki, Allah yax§i amallar edanlarladir!» (dl-dnkdbut, 69). 

O halda bu xiisusi barabarliyin diinyada va axiratda, kiminsa omriiniin avvalindan sonuna 
qadar biitiin arzu va istaklarindan qane olmasmdan na qadar xeyirli va faydali oldugunu anlamaq 
miimkiin deyildir. Buna gora yatanm roya gormasi va ya kolga kimi yox olan omriindaki iiziintiilii va 
kederli lazzat, abedi va sonsuz lazzetdan neca iistiin sayilir? 

9. 9celin qaflatan galmasindan qorxaraq hazir olmaq. 

(Qiinki oliimla diinyavi va axiratla bagh biitiin islar va amallar sona catir. O na boyiik hasrat, na 
boyiik aci, na qadar catindir! Bunu ancaq basma galanlar bilar. 



61 3bu Hureyrsnin rsvaysti: al-Buxari, 2475; Muslim, 57. 

62 al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4/352-353/5367; 9bu Davud, 4690; sl-Hakim, 1/22; ibn Hscer, "Feth el-Bari", 120/61. 

63 el-Buxari, 386. 

39 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Deyibler ki: "Ey nefsine goz qirpimi qeder giivenmeyen va bir giinii bela sevincla kegmeyen 
kes, bu fani diinyam abadi va sonsuz olan axiratdan iistiin tutmaqdan gekin!" 

10. Balani va saglamligi diisiinmek. Gergek bala giinahlar va naticaleridir. Gergek saglamliq ise 
ibadat, itaat va onlarm naticalaridir. Bala ahlinin badanlari na qadar saglam olsa da, giinahkarlardir. 
Saglamlar isa badanlari na qadar xasta olsa da, ibadat va itaatda olanlardir. 

Oserlerin birinde elm ahlindan biri deyir: "Bala sahiblarini gordiikde hamin anda Allahdan 
saglamliq dileyin" 64 . Ciinki bala sahiblari Allaha qarsi isledikleri giinahlarma va Allahdan iiz 
gevirmelerine gore o balalara ugramislardir. 

9n boyiik balanm giinah olduguna siibhe yoxdur. Faqat bala kalmasi ham badanlardaki, ham 
da dindaki xastaliklari ahata edir. 

11. Agil va dini giiclerin, nafs va kegici havasin giiciinii meglub edib, qalaba alda edana qadar 
ozii ila miibarize aparmaq. 

Ciinki nafs va kecici havasin giicii maglub olduqda, qulun dini, sayi va azmi giiclenmis olur. 
Bir seyin lazzatini dadan kas onu alda etmak iigiin var giicii ila galisir. Agir islerde galismagi vardis 
edan saxsin giicii gox olur. Buna gora hamballarm, damirgilarin va diger agir islarda gahsanlarm giicii 
giinbagiin artir. Lakin toxucu va derzi kimi diger pesa sahiblarinin giicii bela deyildir. Ozii ila 
miibarizani tamamila tark edanin giicii zaiflayir, nafsi va sahvati quvvatlanir. Nafsina va kegici 
istaklarina iistiinliik veran onlarm asiri olur. 

12. Pis diisiincalerdan qorunmaq. 

Insanm qalbina pis diisiincalar galdikde onlari yox etmeye, qalbinda sigmdirmamaga, 
yerlasdirmamaya cahsmahdir. Ciinki pis diisiincalar iflas etmislarin sarmayasi olan bir qrup 
tamennalardir. Bunlar insanm iginda yerlasdikda avval arzular olur, sonra qiivvatlanarak istdkbr olur, 
sonra qiivvatlanarak iradd olur, sonra qiivvatlanarak istanilan dzm va qdsd olur. Bu pis isteklari ilk anda 
qovmaq islara, harakata gevirildikden, adat edildikdan sonra qovmaqdan daha asandir. 

13. Insani nafsa va kegici istaklara gagiran miinasibatlarin, arzu va istaklarin tamamila 
kasilmasini maqsad etmemek. 

9ksina, insanm arzu va istaklarini Allahm arzu etdiyinin yerine gatirilmasi iigiin istifada 
etmekle oziine faydah olanlara sarf etmesi maqsad edilmisdir. ^iinki arzu va istaklarin Allah yolunda 
olmasi, insani sar va giinaha aparmasmi qabaqlayar. Insan har seyi Allah iigiin edirsa, Allah onu 
nafsinin va seytanm sarindan qoruyur. 

Allah iiciin edilmayan har sey nafs va kegici istakler iigiin edilmis olur. Elm Allah iigiin 
olmazsa, nafs va kegici istaklar iigiin olur. 9mal Allah iigiin olmazsa, riya va nifaq iigiin olur. Mai 
Allahm itaatinda xarclanmazsa, seytan va kegici istaklarin itaatinda xarclanmis olur. Vazifa va movqe 
Allah iigiin tatbiq edilmazsa, nafsin va kegici istaklarin arzulan iigiin istifada olunmus olur. Giic 
Allahm emrinda istifada olunmazsa, ona iisyan yolunda istifada olunur. Bir kimse oziinii Allah iigiin 
emel etmeye alisdinrsa, Allah iigiin emel etmek ona gox asan gelir. 

Bir kimse oziinii nefsinin pug arzu ve istekleri iigiin emel etmeye alisdinrsa, Allah iigiin emel 



64 Bu cur lafzs rast gelmadim. Bu menaya uygun 3bu Hureyrenin revayatinde deyilir: "Balaya dii^ar olani goran: "Bu 
bdlaya mdni salmayib, mani saglam edan, mmi maxluqatinin coxundan fazihtli edan Allaha hamd olsun"- deyarsa, balaya diXcar 
olmaz". et-Tirmizi, 3493; et-Taberani, sd-Dua, 799; sanadi zaifdir. Hedisin zaifliyini tssdiq eden bir <;ox hsdisler 3bu 
Usame Salim bin lid el-Hilali tarefindan kitab tadqiq edilarkan verilmigdir. Bax: orijinala sah. 95-96. 

40 



Sabr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

etmek ona cox cetin gelir. Biitiin isler beledir. Allah yolunda malini xerclemeyi adet eden kimsanin 
dogru olmayan yolda malini xarclamasi miimkiin deyildir. Oksi da beladir. 

14. Allah-taala qullarmi ayalari haqqmda diisiinmeye tesviq etmisdir. Ayalar iki qisimdir. Biri 
Qurani Karimdaki, digari isa kainatdaki ayalardir. Yard Allahm varligmm alamati va buna sahid olan 
bu alamdir. 

Qurani-Karim aramla oxunmah va manasi incaliklari ila diisiiniilmelidir. Allahin varligmm, 
tekliyinin va sifatlarinin delili olan bu alamin yaradihsi diisiiniilmelidir. Bu ayalarin hakim oldugu 
qelbda seytan va onun vasvasine yer olmaz. Allahm, Kitabmm, Elcisinin va sahabalarin sohbetinden 
ayrilmayan bir kasin qazanci na qadar da boyiikdiir! Onlarm sohbetlerinden iiz gevirib insan, cin va 
seytanlarmm sohbetine davam edan kimsanin zarar va ziyani na qadar da boyiikdur! 

Yardim ancaq Allah-taaladan istanilir. 

15. Diinyanm siiratla sona dogru getmesi va yox olmasmm yaxmlasmasmi diisiinmek. 
Sonsuz va abadi olan axirat iiciin bu diinyadan qiymatsiz va faydasi gox az olan azuqa yigmaga 

ancaq yaxsi isler iigiin azmi az olan, insaniyyatdan uzaq va qalbi olmiis kas razi olar. O, Qiyamat giinii 
diinyadan aldigi azuqanin mahiyyatini goriib oziine fayda vermeyacayini anladiqda asil iiziintiinii 
duyacaqdir. Oziina fayda veracak azuqeni buraxib onun yerina azab veracak azuqeni almism hah 
neca olacaq? Hatta oziina faydah azuqani ahb ondan daha faydah olan azuqani almayan iigiin da bu 
boyiik iiziintii va ziyan olacaqdir. 

16. Qulun qalblari iki barmagi arasmda, biitiin islar iki elinda va har sey daimi olaraq Oziinda 
sona gatan Allah-taalaya halmi arz etmesi. 

^iinki etdiyi dua asan xafif rahmat kiilaklarina tasadiif eda bilar. Mashur bir asarda 
deyilmisdir: "Bazi giinlarda Allah-taalanin asan rahmat kiilaklari vardir. O kiilaklar iigiin hazirhqh 
olun. Allahdan qiisurlarmizi ortmasini va qorxduqlarmiz seylara gora emin-amanhq dilayin. Qui 
halmi daim Allaha arz etdirarkan ela bir saata tasadiif edar ki, o zaman Allahdan na istasa, miitleq 

"65 

onu verar . 

Kima dua etme istayi verilirsa, onun duasi qabul edilir. Ciinki Allah-taala onun duasinm qabul 
edilmesini istamasaydi, dua etmesi iigiin onu ruhlandirmazdi. 

Yaxsi deyilmisdir: "Saxavatli allarinden umdugumu va istediyimi vermeyi murad etmasaydin, 
istamayi manim iigiin adat etdirmazdin". 

Insan halmm pis olduguna baxib iimidsizliya qapilmasm. ^iinki sifatlarinda banzari olmayan 
Allah-taala qulu ila harakatlarinda da banzari olmayanm ahs-verisi kimi davranar. 

Uca Allah quluna vermek iiciin onu mahrum edar, safa vermak iigiin xaste edar, varlandirmaq 
iigiin kasib edar, diriltmak iigiin oldiirar. Allah-taala Adam va Havvaru Cannatdan qovmadi, ancaq 
oraya daha miikammal olaraq qayitsinlar deya gixardi. Bela deyilmisdir: «Ey Adam! Manim sana 
cannatdan gix demame iiziilma. Onu sanin iigiin yaratdim, yena sani ora salacagam» 

Haqq olan Allah bala vermekle quluna nemat verir, mahrum etmakla bagislayir, xaste etmekle 
saglamhga qovusdurur. Qui pis veziyyete diisdiikde esla iimidsiz olmamahdir. Allahin qezebine 
gelecek ve Allahi oziinden uzaqlasdiracaq bir veziyyete diiserse, is gox ciddi oldugundan hemin anda 



65 zaifdir: st-Taberani, "al-Kabir", 1/250/720; "ad-Dua", 26; 3buNsim, "Hilyetul-Ovliya", 3/162; el-Beyhsqi, "sl-Bsma ves- 
Sifat", 603; el-Bagevi, "§erh as-Surme", 5/179,1378; al-Bsgevi hsdis qaribdir demigdir. Men deyiram ki, hedisin sansdinds 
zeif ve namalum ravi oldugu iigun zaifdir. 

41 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

iman gatirib, tovba va bagi§lanma dilamalidir. 

17. Insan oziinda iki zidd va cazibali qiivva arasmda oldugunu bilmalidir. 

Onun cakdiyi zahmet bu iki cazibadar qiivvenin arasmdadir. Caziba qiivvalarindan biri qulu 
an uca maqam olan Cannata va ya Cannat ahli olan peygambarlar, sadiqler, §ahidlar, salehlerla 
olmaga cakar. Caziba quvvalarinin digari isa qulu §eytanlarm va komakcilarinin yeri olan 
Cahannamin an a§agi qatlanna gakar. 

Insan uca maqama cakan quvvaya boyun ayarsa, onu yiiksak maqamlardan layiq oldugu yera 
qaldirar, a§agiya gakan quvvaya tabe olarsa, onu Cahannamin an a§agi qatlarmdan layiq oldugu yera 
salar. 

Insan oziiniin yiiksaya cakan qiivva ila, yoxsa a§agi gakan qiivva ile oldugunu bilmak istayirsa, 
bu alemda ruhunun harada olduguna baxsm. Ciinki ruh badandan ayrilanda diinyada olarkan, caziba 
qiivvalarindan hansi ila berabar idise, o tarafa gedar. 

Insan xiisusiyyati, agh, cazasi va miikafati etibanyla sevdiyi iladir. Har insan hansi §eya 
iistiinliik verirsa, xasiyyati onu o tarafa va hamin tarafin ahlina cakar. Har insan oziina miinasib olana 
meyl edar. Allah buyurmu§dur: «De: "Hara oz qabiliyyatina (xislatina) gora i§ gorar..."» (dl-Isra, 84). 

Yax§i kaslar zatlanyla, saylariyla, amallariyle yiiksak meqamlara qalxirlar. Pis kimsalar isa an 
a§agi qatlara dii§arlar. 

18. Insan rahmat yagi§min enmasi iigiin avvalca qalbinin bo§aldilmasinm, sonra ora akilan 
toxumun ciicarib tarn yeti§mesi iigiin yabani otlardan tamizlanmasinin §art oldugunu bilmalidir. 

Qalb bo§aldilmadigi taqdirda rahmat yagi§i onu qabul edacak bir qalbla qar§ila§maz. Qalb 
bo§aldihrsa oraya rahmat yagi§i enar. Lakin yabani otlardan tamizlanmadiyi taqdirda, akilan 
toxumdan istanilan mahsul alda edilmez. Hatta yabani otlar cox olduqda asil mahsula iistiin galir va 
qalb onlara aid olur. 

Torpagmi diizaldib, tamizlayib, akina tarn manasi ila hazirladiqdan sonra toxumu akan adamin 
yagi§m yagmasmi gozlamasi onun haqqidir. Eynila qalbini tamizlayib, pis dii§iinca va xatiralardan 
bo§altdiqdan sonra oraya zikr, tafakkiir, mahabbat, ixlas toxumlanni akib, rahmat kiilaklarinin 
esmesina teqdim edan, vaxtmda rahmat yagi§mi gozleyen kimsenin da manevi mahsulun yeti§masini 
iimid etmesi haqqidir. 

Miiayyan movsiimlarda yagi§m yagmasi iimidi giiclii oldugu kimi, §arafli vaxt va fazilatli 
zamanlarda, xiisusi ila Orafatda, yagi§ yagarkan edilan duasmda, ciima va bayram giinlarinda goxlu 
camaat toplanib, qalblar k6mekle§ib, say va azmlar birle§dikda Allahm rahmat kiileyinin asdiyi vaxta 
tasadiif etme iimidi qiivvatlanir. Ciinki Allah-taala azm va nafaslarin birle§mesini, xeyirlarin meydana 
galmasi va rahmatin enmasi iigiin zaruri sabablardan etmi§dir. Digar sabablar da naticani zaruri edir. 
Masalan, yagi§m yagmasma buludlar, otlann bitmasina da yagi§ sababdir. 

Menavi sabablarin rahmatin meydana galmesindaki tasiri, hissi sebablarin rahmatin meydana 
gelmasindaki tasirindan daha giicliidiir. Lakin taassiif ki, insan cahilliyi iiziinden nagd olan dayarsiz 
§eylari, sonra alina kegacak bir gox qiymatli §eylardan iistiin tutur. 

Insan qalbini bo§aldib menavi xastaliklarini miialica edib rahmatin enmasina hazirla§saydi, 
Allahm ilahi sirlarindan meydana gixan, goriinan bir cox taacciiblii §eylar gorardi. Allahm fazilatini, 
keramini qulun qiisurlan qabaqlayir. Qui o qiisurlarmi yox etseydi, har tarafdan Allahm fazilati va 
karami ona siiratla talasardi. 

42 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Bas vurdugu biitiin erazileri sulayan bir gayi diisiin. Lakin o gay ile arasmda sedd olan bir erazi 
susuz qalmaqdadir. (^ay erazisinin yanmdan kegdiyi halda, sahibi o saddi yox etmaz va arazisinin 
susuzlugundan sikayet eder. 

19. Insanm bu haqiqatlari bilmesi sertdir: 

Allah-taala qulunu fani olmayan ebedilik, zillet va haqarat olmayan izzat va seref, iginde qorxu 
olmayan amin-amanhq, yanmda acisi olmayan lazzat, askikliyi olmayan kamillik, kasibhgi olmayan 
zenginlik iigiin yaratmisdir. 

Davamliligi gox tez kegen, izzat va serefi, haqarat va zillati bir-birina yaxm olan sonra izzat ila 
serefi gedib yerlarini zillat ila haqarata veran diinya iigiin yaratmisdir. 9min-amanhqla qorxu barabar 
olub, sonra emin-amanhgi gedib yerini qorxuya veran bu dunyada imtahana tabe edilmisdir. Bu 
diinyanm zenginliyi, lazzati, farahi, sevinci ya nemati akslari ila qarisiq olurlar. Sonra saxta zanginliyi, 
lazzati, farahi, sevinci va nemati gedar, geride kasibhq, aci kadar, iiziintii va mahrumiyyat qalar. 

Insanlann bir goxu bu movzuda yanildilar. (^iinki gergak nemati, ebadiliyi, izzat va serefi, miilk 
va saltanati, imkan va vazifani haqiqi yerlari olmayan bu dunyada axtardilar. Bunlarin asil yerlari olan 
axirati unutdular. Bir goxlan esitdiklerini bu dunyadan da aide ede bilmediler. Bazilari istadiklarini 
aide etsalarda, faqat gox tez kegici oldugundan lap az istifade ede bildiler. 

Biitiin peygemberler insanlan ebedi olan nemet ve Cennete, daimi olan miilk ve seltenete devet 
etmek iigiin geldiler. Onlann devetini qebul edenler dunyada en lezzetli ve en xos nemetlere nail olan 
hokmdarlarm heyati kimi heyat siirdiiler. ^iinki dunyada zahidlik hazir bir miilk ve seltenetdir. 

Seytan momin insanm zahidliyine dozmeyerek, hemin sexsin ona gatmamasi iigiin var giicii ve 
qiivvesi ile gahsir. ^iinki sehvetine ve qezebine malik ve sahib olan momin agh ve dini giiclerini 
iistiin etdiyinden heqiqi hokmdardir. Bu miilkiin sahibi tarn miisteqilliyi elde etmisdir. Sehvetinin ve 
qezebinin emri altmda olan hokmdar ise heqiqeten onlann kolesi olmusdur. O kimse hokmdar 
qiyafesinde, amma tarn menasi ile itaetkar bir usaq olub, sahibi devesini cilovundan tutub istediyi 
yere apardigi kimi, sehvet ile qezeb de onu istedikleri yere aparar. Zahiren hokmdar daxili alemi kole 
olan kimsenin elindeki nemetlere ve evveli lezzet sonu iiziintii ve zerer olan, sehvetlere goz dikenler 
aldanmislarm lap ozleridir. 

Allahm komeyine nail olan besiret sahibi ise her seyi evvelden sonuna qeder incelikle diisiiniir 
ve heg vaxt saxta goriiniislere aldanmir. Bu Allahin istediyi kimseye olan liitfiidiir. Allah boyiik 
feziletli kerem sahibidir. 

20. Insanm biitiin bunlari sadece bilmesinin ve inanmasmm meqsedin elde edilmesi iigiin 
yeterli olmadigim bilmesi ve bildiklerine biitiin giic ve qiivvesini serf ederek istenileni elde etmesi 
lazimdir. 

Seriete miixalif olan adet ve enenelerden uzaqlasmalidir. Bele adet ve eneneler kamilliyin ve 
qurtulusun diismenleridir. Bunlara davam edenler ebedi nicat tapmazlar. Bele adet ve enenelerden 
qurtulmaq, ancaq fitne yerlerinden qagmaqla, bele yerlerden uzaqlasmaqla miimkiin olur. Allahin 
elgisi demisdir: "Kim bir yerdd Ddccahn oldugunu e§iddrsd, oradan uzaqla§sin " 66 . 

O halda pisliklerin sebeblerinden ve yerlerinden uzaqlasmaq qeder onlardan qurtulmaga 
yardim eden heg bir sey yoxdur. Seytanm burada gox ince ve gizli oyunu vardir ki, bundan ancaq 



66 S3hihdir: Imran bin Huseynin revayetinin bir hissssidir. 3bu Davud, 4319; 3hmsd, 4/431; Dedim: sensdi sehih, 
ravayetgisi siqadir. 

43 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

mahir olanlar qurtulur. O da sar yerlarinda xeyri gostarib, momini onu alda etmaya davat etmasidir. 
Momin oraya yaxmlasdiqda onu yaxalayir. 
Har seyi an dogru bilan Allahdir. 

13-cii bolma 

INSANIN BUTUN HALLARDA SeBRG EHTIYACI 

OLMAS1 HAQQINDA 

Insan, yerina yetirmasi va hayata kecirmasi vacib olan amrlar, gakinmasi va tark etmasi vacib 
olan yasaqlar, kaskinlikla hayata kecirilacak miiqaddarat va sahibina sukur etmasi vacib olan nematlar 
arasmdadir. Bunlar hec bir zaman insandan ayn olmadigi kimi sabir da ondan olana qadar aynlmaz. 

Bu dunyada insanm qarsilasdigi seylar iki novdur. Birincisi, insanm nefsinin va ehtirasinin 
arzu va istaklarina uygun olanlardir. Digari bunlara zidd olanlardir. Buna gora insan har iki novda da 
sabra mohtacdir. 

Birinci nov. Insanm arzu va istaklarina uygun olanlar sahhat, salamatgihq, vezife, mal kimi 
dadh va mubah olan seylardir. Insan bela seylerda muxtalif sebeblerdan dolayi daha gox sabre 
mohtacdir. 

Birincisi, insan imkan, vazifa va mal kimi seylara meyl edib aldanmamahdir. 9ks taqdirda 
bunlar onu giinah olan qurura, - takabburluya, azgmhga, arkoyunluye sovq etdirar ki, Allah belalarini 
asla sevmez. 

Ikincisi, insan har hansi bir seyin artiq daracada diiskunii olmamahdir. 9ks taqdirda tarsina 
dayisar. Biri artiqlamasiyla yeyar, igar va cinsi miinasibatda olarsa, bunlar aksina dayisarak 
yemekdan, igmekdan va cinsi miinasibatda olmaqdan mahrum olar. 

Uciinciisii, insan istar badanla, istarsa da mal ila alaqali olan Allahm haqlarim yerina yetirirsa 
sabirli olmalidir, Allahm haqlarim zay etmamalidir. 9ks taqdirda biitiin nematlar alindan almar. 

Dordiinciisu, haramdan uzaqlasmaga sabir etmali, nafsa har istadiyini vermamalidir. ^iinki 
nefs insani harama suriiklayir. Miibahlardan da nafsi mahrum etmemali, eks halda insani pis yollara 
salar. 

Bolluqda pisliklardan uzaqlasmaga ancaq sadiq qullar sabir edar. Salafi salehdan bazilari bela 
demislar: "Balalara momin da, kafir da sabir edar. Faqat sahhata, saglamliga va bolluga ancaq sadiq 
qullar sabir edar". 

Obdiirrahman bin Auf demisdir: "Biz kasibhq va qitliqla imtahan edildik, sabir etdik. Lakin 
bolluqla imtahan edildik, sabir eda bilmedik" 67 . 

Buna gora Allah-taala qullarmi mallarm, zovcalarin va ovladlarm fitnalarindan gakindirarak: 
«Ey iman gatiranlar! Na mal-dovlatiniz, na da ogul-u§agmiz, sizi Allahm zikrindan 
yayindirmasm!» (dl-Munafiqun, 9) - buyurmusdur. 

Digar bir ayada: «Ey iman gatiranlar! §iibhasiz ki, zovcalarinizdan va ovladlarmizdan siza 
du§man olanlar vardir. Onlardan ozumizu gozlayin! Amma (tovba edacaklari taqdirda) onlan afv 
etsaniz, (taqsirlarindan) kegsaniz va bagi§lasaniz (daha yaxsi olar). ^iinki Allah bagi§layandir, rahm 
edandir!» (dt-Tdgabun, 14)- buyurmusdur. 



67 hasBndir: st-Tirmizi, 2464. Deyirem: senedi Tirmizinin dediyi kimi hssendir. 

44 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Ayadaki " dusmdnlik" bir cox tafsirgilarin bildirdiyi kimi mazammat, nifrat etma va miixalif 
olma diismanliyi deyildir. 9ksina, bu "dusmdnlik" onlan sevma diismanliyidir. Bela ki, onlarm sevgisi 
bazi mominlari hicratdan, cihaddan, elm oyranmakdan, sadeqe vermakden, digar dini islerdan va 
yaxsi amellardan ayirmisdir. 

Tirmizinin Israildan, o da Simakdan, o da Ikrimadan, o da Ibn Abbasdan ravayat etdiyi hadisa 
gora biri yuxandaki ayanin kimlar haqqmda nazil oldugunu Ibn Abbasdan sorusmus, o da bela 
demisdir: "Mekke ahlindan bir dastasi haqqmda nazil olmusdur ki, bunlar musalman olmus va 
Madineya Peygembarin yanma getmak istayanlardir. Lakin zovcaleri va ovladlan da onlan buraxmaq 
istamamisdilar. Sonra Peygambarin yanma galanda ozlarindan avval hicrat edanlarin dinda cox 
yiiksak biliklara nail olduqlarmi goranda zovcalarini va ovladlarmi cazalandirmaq istadilar. Bu hadisa 
ile alaqadar Allah-taala bu ayani endirdi" 68 . at-Tirmizi demisdir ki, hadis hasan sahihdir. 

Insan zovcalari va usaqlarma gora kamillik va qurtulus kimi bir gox seylari itira bilar. Bir 
hadisda: "Siibhdsiz, usaqa gbrd ata Xdsis vd qorxaq ola bibr"- deyilmisdir 69 . 

Imam Ohmadin Zeyd bin Habbabdan, o da Zeyd bin Vaqiddan, o da Abdullah bin Bureydadan 
ravayat etdiyina gora Bureyda demisdir: "Mdn atamin held dediyini e§itdim: "Bir gun Allahin elgisi xiitbd 
oxuyarkdn HdSdn ild Hiiseyn (Allah hsr ikisindan razi olsun!) dyinldrindd qirmizi koymk, atilib-dii§drdk gdlirdibr. 
Allahin elgisi minbdrddn enib, onlan qucagina ahb, minbdrd gixardaraq arxalarinda durdu. Sonra - Allah-taala: 
«Hdqiqdtdn, mal-dovfotiniz vd ogul-u§agimz ancaq sinaq vasitdsidir...» (dt-Tdgabun, 15) sozundd nd 
qdddr dogru soyhmisdir - deydtdk dlavd etdi ki, mdn bu iki atilxb-dusdn balani gotdndd sdbir edd bilmddim, 
soziimu kdsib onlan yanima gixardim " 70 . 

Bu Allahin elcisinin usaqlara qarsi son daraca marhamatli, zarif va safqetli olmasmdandir. 
Allahin elgisi bu davranisiyla ummatinin da usaqlara qarsi marhamatli, zarif va safqatli 
davranmalarmi oyratmak istamisdir. 

Insan bolluqda va saglamhgmda sabra daha artiq mohtacdir. ^iinki bolluqda biitiin imkanlar 
movcuddur. Neca ki, birinin yanmda yemayi olmayan zamandaki sabri, yemayi oldugu zamandaki 
sabrindan daha goxdur. Va ya birinin yanrnda xanimi va ya ari olmayanda cinsi miinasibata sabri, 
yanmda oldugu zamandaki sabrindan daha goxdur. 

Ikinci nov. Nafsin va ehtirasm arzu va istayina zidd olanlar ya insanm ixtiyarma bagh olur 
(itaatlar va giinahlar kimi), ya da avvali va sonu insanm ixtiyarma bagli olmur (miisibatlar kimi) va ya 
avvali insanm ixtiyarma bagli olur, lakin bir dafa oraya girdikdan sonra onu yox etmaya ixtiyan 
yoxdur. Bu da uc qisimdir. 

Birinci qisint, insanm ixtiyarma bagli olanlara sabir etmaya mohtac olmasidir. Insanm etdiyi 
giinahlarm hamisi 6z ixtiyarma baghdir. Qui itaat va ibadatlari yerina yetirarkan sabra mohtacdir. 
^iinki nafs tabiati etibari ila ibadatlarin goxunu mazammat edir. Nafsin yaradihsmda tanballik, 
rahathgi iistiin tutmaq vardir. Xiisusi ile buna qelbin giinahla paslanaraq barkimasi, pis istaklare va 
qefletlare daxilan va zahiran meyl etmesi da alava olunsa, namaz qilmaga bela yaxmlasmaz. Bununla 
barabar namazi zorla qilirsa, badan namazda olur, agil va qalb isa ondan qafil olur, iylanmis casadin 
yanmda oturan kimi ondan tez ayrilmaq istar. 



68 hasandir: et-Tirmizi, 3317. 

69 sahihdir: Yala al-Amirinin ravayati; Ibn Maca, 3666; 9hmad, 4/172. 

70 sahihdir: 9bu Davud, 1109; at-Tirmizi, 3776; an-Nasai, 3/108; Ibn Maca, 3600; 9hmad, 5/354. 

45 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Zakata galinca, nafsin tabiatinda xasislik vardir, zakat vermayi istamaz. 

Hacc ila cihada galinca nafsin tabiatinda ham tanballik, ham da xasislik oldugundan bunlari 
yerine yetirmek istamaz. 

Qui bit itaat vd ibaddthri yerina yetirarkan tig halda sdbrd mohtac olur. 

Birinci hal, qui bu ibadatlara baslayarkan niyyatin sahih va ixlash olmasi, siibhadan, 
gostarisdan va sohratdan uzaq olmasi, bu ibadatlarin layiqinca yerina yetirilmasina cahsmasidir. 

ikinci hal, bu ibadatleri yerina yetirarkan sabir edilmasidir. Bu zaman insan bu ibadatlarda 
noqsana, qiisura talasdirmaya va etinasizhq gostarmaya davat edanlardan uzaqlasmali, ibadatlarin 
avvalindan sonuna qadar niyyati eyni olmah, Allahm hiizurunda oldugunu qalbindan va xatirasindan 
gixarmamah, Allah amrini hec bir zaman unutmamahdir. 9mr edilan ibadatlarin yerina yetirilmesi 
muhiim deyildir. 9sas miihiim olan ibadatlarin Allah amri oldugunu diisiinarek yerina yetirilmesidir. 
Mahz bu sakilda edilan ibadatlar ancaq qullarm Allaha daxilan olan ibadatlaridir. 

Insan ibadat va itaatlari riiknlariyla, farzlariyla, vaciblariyla, siinnatlariyla, mandub va 
miistahablariyla tarn olaraq yerina yetirarkan sabra mohtacdir. Ciinki qui ibadat asnasmda Allahi 
xatirindan cixarmayacaq, qelbi Allah ila hazir olub azalari ibadatdan uzaqlasmayacaq, azalari 
ibadatda hazir olub qalbi Allahdan uzaqlasmayacaqdir. 

Uciincu hal ibadat va itaatlari yerina yetirdikdan sonraki sabridir ki, bir gox sabablari vardir: 

a) Icra olunan amali batil edacak bir seyin edilmamasine sabir etmak. Neca ki, Allah-taala 
buyurmusdur: «Ey iman gatiranlar! Sadaqalarinizi mahni riyakarhqla (oziinii xalqa gostarmek 
iigiin) sarf edan, Allaha va axirat gununa inanmayan §axs kimi, minnat qoymaq va aziyyat 
vermakla pu^a £ixarmaym...» (dl-Bdqgrd, 264). 

Yalniz itaat va ibadatlari icra etmak muhiim deyil. Muhiim olan onlari batil edacak seylardan 
qorumaqdir. 

b) Insanm 6z ibadatlarini gorarak onlarla oziinii bayenib, takabbiirlanmesindan uzaq olmaga 
sabir etmak. 

(^iinki bu xiisusiyyatlar gox islanan giinahlardan daha zarerlidir. 

v) Gizli edilan ibadatlarin yazildigi daftardan aciq edilan ibadatlarin yazildigi daftara 
kecirilmesina sabir etmakdir. Qui ozii ila Allah arasmda gizli bir amal icra edar, o da gizli olunan 
ibadatlar daftarina yazilar, sonra onu soylayarsa, agiq icra olunan ibadatlarin yazildigi daftara 
kociiriilar. Odur ki, itaat va ibadatlar icra olunduqdan sonra sabir daftarinin tamizlanmis oldugu zann 
edilmesin. 

Giinahlardan uzaqlasmaga sabrin zaruriliyi aydmdir. Insanm giinahlan tark etmeya en boyiik 
yardimcisi pis vardislarin va bunlara komak edan yoldaslannm oldugu yerlardan, onlarla sohbatdan 
uzaqlasmasidir. Pis adatlardan, vardislardan da miitlaq vaz kegmalidir. Ciinki adat va vardislar xiisusi 
xiisusiyyatlardir. Bunlara sahvat da alava olunduqda seytanm ordusuna daha iki komekci ordu 
qosulur ki, dini giic bunlari maglub eda bilmaz. 

Ikinci qisim, insanm ixtiyarrna aid olmayanlardir. Insanm bunlari yox etmaya giicii va qiivvasi 
gatmadigmdan bunlara daha gox ehtiyaci vardir. Bir kimsanin malrnin ogurlanmasi, sevdiyi birinin 
olmasi, xesta olmasi kimi basma galan miisibatlarin meydana galmesinda har hansi bir ixtiyan va 
tesiri yoxdur. 

Bu qisim iki novdiir. 

46 



Sabr Edanlarin Azuqasi $ukr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Birinci n5vii insanm har hansi bir ixtiyari va tasiri olmayan seylardir. Burada dord maqam 
vardir. 

Birinci mdqam acizlikdir ki, bu da sizlanma, sikayet etma, qazeblanma maqamidir. Bunlan ancaq 
agili, dini va insanhgi az olanlar edar. (^iinki bunlan icra etmek miisibeti iki qat artirmaqdir. 

Ikincisi, sabir maqamidir. Sabir ya Allah iiciin olur, ya da insanhq namina. 

Uguncusu, razihq maqamidir. Bu sabir maqammdan daha yiiksakdir. Bu maqamm vacib 
olmasmda ixtilaf vardir. Lakin sabrin vacib olmasmda ittifaq edilmisdir. 

Dorduncusu, siikiir meqamidir. Bu da razihq maqammdan daha yiiksakdir. (^iinki qui bu 
maqamda balani nemat bilir va ona siikiir edar. 

Ikinci novii insana basqalan tarafindan hadaf edilmis doymak va soymak kimi seylardir. 
Burada da yuxandaki dord meqamdan alave daha dord maqam var. 

Birincisi, afv etma va vaz kecma maqamidir. 

Ikincisi, qalbin intiqam almagi istamasindan, har zaman cinayati du§uniib onun acismdan va 
onunla six olmaqdan uzaqlasmasi meqamdir. 

Uguncusu miiqeddarata inanma maqamidir. Sana aziyyat va cafa veran har na qadar zahmdirsa 
da, onu oncadan tayin edan, o zalimm aliyla bu isi meydana gatiran asla zahm deyildir. Insanlarm 
sana verdiyi aziyyat va cafa yaym istisi, qism soyugu kimi zaruri olub onu daf etmayin mumkiin 
deyildir. Istinin va soyugun aziyyatina va cafasina qazablanan agilh deyildir. Kainatda har na 
meydana galirsa, yollari, sabablari muxtalif olsa da, qaderla meydana galir. Yani har hansi bir seyin 
miieyyen bir sakilda meydana galmasi Allahm azeldan dilemesi iladir. 

Dorduncusu, pislik edana yaxsihq etmak, pisliya yaxsihqla cavab vermak maqamidir. Bu 
maqamda bir cox faydalar va manfaatlar vardir. Bunlan ancaq Allah bilir. Bu yiiksak maqami aldan 
qagiran kas digar asagi maqamlara razi olmamahdir. 

FesiL 

llgiincu qisim, galmasinda insanm ixtiyari olub, yerlesdikdan sonra yox edilmasinda ixtiyari 
olmayan seylara sabir etmaye ehtiyacidir. Maselen, esqin avvali ixtiyaridir, sonu isa carasizlikdir. 
Xasta olmanm sabablari insanm elindedir, xastalananden sonra onun yox edilmesi alinda deyildir. 
Neca ki, sarxos edici bir seyi icmak insanm alindadir, igdikdan sonra sarxos olmamasi alinda deyildir. 
Bunlarm avvalinda sabir etmak farzdir. Bunlarm avvalinda sabri aldan qagiran iigiin sonda sabir 
etmesi, nafsinin va kefinin arzu va istaklarina boyun aymamasi farzdir. 

Burada seytanm gasdinci hiylesi va oyunu vardir. O da bir kimsenin yasaqlarm icrasma 
macbur oldugunu ya da miialica iigim istifadasinin (insanm sarab va nacisdan miialica iigiin istifada 
etmesi kimi) miibah oldugunu gostarmakdir. Bir cox fiqh alimlari buna icaza vermislarsa da, bu 
cahaletdir 71 . ^iinki bunlarla miialica neinki xastaliyi yox edir, aksine, daha da siddatlandirir va 
qiciqlandinr. 

Haram va nacis olanlarla miialica olanlardan bir goxu ham dinlarini, ham da diinyalanni 
yixiblar. Bela xastaliklarin an faydali miialica yolu sabir va taqvadir. Bela ki Allah-taala buyurub: 



71 (Junki bu peygsmbsr siirmasina miixalifdir. Tariq bin Suveyd igki haqqmda Peygemberden sorugduqda, o qadagan 
etmigdir. Tariq bin Suveyd: "Ey Allahm peygemberi, axi o darmandir"- deyarken Peygember demigdir: "§iibh.3siz ki, o 
ddrman yox, xdstdlikdir!" Muslim, 1984; "Zad al-Mead", 4/154-158. 

47 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

«...9gar sabir edib Allahdan qorxsaniz, albatta, bu, maqsada muvafiq i§lardandir» (Ali-imran, 186); 

«...Kim Allahdan qorxub pis amallardan gakinsa va sabir etsa, Allah yax§i i§lar goranlarin 
miikafatmi asla zay etmaz!...» (Yusif, 90). 

Dini xastaliklarin alaci sabir va taqvadir. Bunlar bir-birindan ayrilmazdir. 

Bir pisliya ta§abbiis gostarib asi olan, buna sabir etmakla savab qazanirmi? Qeyri ixtiyari olan 
hamin sababdan meydana galan giinahlara gora azab olunurmu? 

Bu suallara bela cavab verilir ki, o kes ki haram olana ta§abbiis gostardikdan sonra pe§man 
olub, Allah iiciin sabir edarsa, savab qazamr. (^iinki ta§abbus gostardiyi sababdan meydana galan 
miisibata qar§i sabir etmasi nafsi iigiin cihad oldugundan yax§i amal sayilir. Allah-taala yax§i amal 
edanlarin miikafatini zay etmaz. 

Pisliyin sababina ta§abbus etdikdan va o sababdan meydana galan giinahlara gora azab verilir. 
Biri haram olan ickini icib, sarxos, olub, sarxos, ikan cinayat etsa, ham icdiyina gora, ham da etdiyi 
cinayata gora cazalandinhr. Sarx§oluga sabab olan icki haram olduguna gora sarxo§luqda iizr yoxdur. 
Ona gora Allah-taala haram etdiyi sabablara ta§abbiis gostaranlari cazalandirdigi kimi, o sabablardan 
meydana galan giinahlara gora da cazalandinr. 9mr etmi§ oldugu sabablara va bu sabablardan 
meydana galan yax§ihqlara gora da miikafatlandmlir. Buna gora bidat va pozgunluga davat edan 
kimsa, onlari edan qadar giinah yazilir 72 . ^iinki onlar bu giinahi ona uyduqdan sonra etdilar. Bunun 
uc/iin Adamin 6z qarda§mi olduran ogluna qiyamata qadar adam oldiiranlarin giinahmdan yazilir 73 . 
Allah-taala buyurub: «Qiyamat gunii 6z gunahlarina tamamila, nadanliqlan iizundan yoldan 
^lxartdiqlan adamlann gunahlarina da qisman yiiklansinlar...» (dn-Ndhl, 25); 

«§ubhasiz ki, onlar ham 6z gunahlarina, ham da 6z gunahlan ila yana§i, daha ne^a-ne^a 
gunahlarla (yoldan gixartdiqlan kimsalarin giinahlari ila) yiiklanacaklar...» (dl-dnkdbut, 13). 

Kimsa bir pisliyin sababina ta§abbus gostarar, amma onun ixtiyari olmadan o sababdan 
meydana galan pisliklarden neca tovba edar?! ^liinki bu pisliklar faktiki olaraq onun emallarinden 
deyil. Halbuki, insan ancaq 6z ixtiyari ila etdiyi pisliklara gora tovba edir. 

Cavabi budur ki, o pisliklar onun ta§abbiis gostardiyi sabablardan dogmu§dur. Odur ki, bu 
pisliklara gora tovba etmeli, pe§man olmah, bir daha bela pisliklerin sabablarine ta§ebbiis etmakdan 
oziinii gakindirmalidir. 

9gar o sababdan dogmus, pislik ba§qa kimsalarla alaqali olarsa, bunun tovbasi bacardigi qadar 
o kimsani razi salmaqdir. 

Bunun iigiin bidata davat edanin tovbasi, davat etdiyi §eyin bidat va pozgunluq oldugunu, 
bunlarm hidayat va dogru yola zidd olmasmi agiqlamasidir. Bela ki, Allah-taala insanlan azdirmaq 
iigiin Allahm endirdiyi aciq hokmlari va dogru yolu gizlatmakla giinah etmi§ ahli kitabm tovba 
etmelari iigiin, 6z vaziyyat va emallarini diizaltdikdan sonra, diizaldiklarini insanlara aciqlamalarmi 
§art edarak buyurmu§dur: «Kitabda (Tovratda) insanlara a§kar etdiyimiz dalillardan sonra 
gondardiyimiz ni§analari va dogru yol gostaran ayalarimizi gizladan §axslar Allahm lanatina diigar 
olar va butun lanat eda bilanlar da onlara lanat oxuyar! Man ancaq tovba edanlari, yax§i i§lar 

72 Bbu Hureyra Peygambarin bele dediyini revayet etmigdir: "Kim dogru yola ddvdt edarsa, dcrinddn heg bir sey dskilmdddn 
onunla eyni dcri qazanar. Kim dd azginhga davat edarsa, giinahlarindan heg bir sey askilmadan onunla eyni gilnahi qazanar" . Muslim, 
2674. 

73 Abdullah bin Mssud Peygemberin bele dediyini ravayet etmigdir: "Har dafa ziiliimla insan bldurmaya gora Adam ogluna 
giinah vardir. Qiinki ilk dafa qatli o toratmi§dir". el-Buxari, 3335, 6867, 8321; Muslim, 1677. 

48 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

goranlari va (Tovratda buyurduqlanmi) balli edanlari afv edanam, marhamatliyam!» (dl-Bdqdrd, 159- 
160). 

Bela ki, zaif mominlarin qalblarini smdinb, Allahm elgisinin dii§manlari olan yahudi va 
mii§riklara sigmmalarmi va zahiran musalman kimi gorunmelarini onlara talqin etmekla giinah etmis, 
mimafiqlarin tovbalarinin qabul edilmasi iigiin, avvalca ozlarinin iman gatirmalari, sonra o zaif 
mominlarin hallanni duzaltmalarini, onlarm yahudi va mu§riklari buraxib Allaha sarilmalanni, 
zahiran musalman olmagi buraxib daxilen musalman olmalarmi soylemelari §artdir. Tovbanin §artlari 
va mahiyyati bu cur anla§ihr. 

Yardim yalniz Allahdandir. 

14-cii bolme 
SeBRIN INSANLARA gOX AGIR G9LMesi 

Insana sabrin agir galmasi, amala gagiran §eyin quvvatli va amalin asan olmasma baghdir. 
9malde bu iki unsur cemlandikde insanin o amaldan uzaqla§maga sabir etmasi gatindir. 9melde bu 
iki unsiir olmadiqda, o amaldan uzaqla§maga sabir etmasi asandir. Insanm adam oldiirmaya, ogurluq 
etmaya, igki igmaya, axlaqsiz amallari etmaya sabir etmasi asandir. 9malda bu iki iinsurdan biri olub 
digari olmazsa, bir cahatdan asan, digar cahatdan gatin olur. 

Adam oldiirmaya, ogurluq etmaya, icki igmaya, girkin emallar etmaya davat edan qiivvanin 
olmadigi kimsanin bunlardan uzaqla§maga sabir etmasi asandir. Bu amallara davat edan §eyin giiclii 
olmasi va bu amallari etmek ozii iiciin asan olan kimsanin bunlardan uzaqla§maga sabir etmasi gox 
catindir. Buna gora ziilmdan uzaqla§maga sabir edan hokmdarm, girkin i§lardan uzaqla§maga sabir 
edan gancin, lazzatlardan va §ahvatlerdan uzaqla§maga sabir edan varlmin Allah dargahmda boyiik 
deracaleri vardir. 

Miisnad asarinda Peygambarin bela dediyi verilmi§dir: "Sdnin Rdbbin e§qb oyun oynamayan 
gdncigoxsevdr" 74 . 

Ba§qa bir hadisda da bayan edildiyi kimi Allah-taala Qiyamat guniinda sabirlari kamil va gatin 
sabir oldugu iigiin yeddi xisletli adami 9r§in kolgesinde sigmdiracaqdir: 75 

imamm sabri - qazabli va sakit halda bolu§durmada, hokmiinda adalatli olmasidir; 

gancin sabri - Allah-taalanin ibadat va itaatina davam edib, nafsinin va ehtirasinin arzu va 
isteklarina uymamasidir; 

oglanm sabri - mascidlara daim getmesidir; 

sadaqa veranin sabri - sadaqa vermasindan yanmdakilarm xabardar olmayacaq qadar gizli 
vermasidir; 

gozal qadrnin girkin i§ gormaya davat etdiyi kimsanin sabri - men Allahdan qorxuram deyarak 
haramdan uzaqla§masidir; 

Allaha gora sevanin sabri - goru§malarinin va ayrilmalarmm da Allaha gora olmasidir; 

Allah qorxusundan aglayan kimsanin sabri - insanlardan gizlatmasidir. 



74 sahihdir: 9hmad, 4/151; Ibn 8bi Asim, "as-Siinna", 571; at-Taberani, "el-Ksbir", 17/266/853; 9bu Yela, 1749. 

75 Allahm yeddi nefari Qiyamet gunii Oz kolgesinde saxlayacagi haqqmda Bbu Hureyrenin revayeti. el-Buxari, 660; 
Muslim, 1301. 

49 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Buna gora zina edan yaslrnm, yalanci hokmdarm va takabburlii kasibm qiyamat giinii azablan 
cox siddatli olacaqdir 76 . Ciinki onlarm bu haramlara davat edan giiclari zaif olanda sabir etmalari 
asandir. Sabir etmayib bu giinahlan etmalari, Allaha qarsi bas qaldirmalarmm va takabburluyunun 
delilidir. 

Dilin va cinsiyyat orqanmin gunahlanndan uzaq durmaga sabir etmak, sabir novlarindan an 
catinidir. Ciinki bu islara davat edanlar cox qiivvatli oldugundan bu giinahlarin islanilmasi gox asan 
olur. Soz gazdirma, qeybat etma, yalan soyleme, daim munaqisa etma, gizli va aciq olaraq birisini 
tariflama, insanlann sozlarini taqlid etma, sevmediyi kimseni heddindan artiq tanqid etma, sevdiyi 
kimsani cox tariflama kimi dilin giinahlarmdan olanlar insanm meyvasidir. Yani insanm zovq aldigi 
giinahlardir. 

Gunaha davat edan quvvanin giicii ile dilin harakatinin asan olmasi birlasdikde sabir zaifleyar. 
Allahm elcisi Muaza: "Dilini qoru", digar hadisda: "Biz dani§diqlanmiza gotd cdzalandinlacagiqmi?"- 
sorusulduqda: "Mdgdr insanlan atd§d iizti qoyulu siiriikbydn dilbrinin xatalan deyilmi?!"- demisdir 77 . 
Xiisusi ila dilin giinahlan insan iigun adat halmi aldiqda onlardan uzaqlasmaga sabir etmak da gox 
gatin olur. Buna gora gecalari namaz qilib, gunduzlari oruc tutan, taqvasi uzundan bir an bela ipak 
yastiga dayanmadigmi gordiiyiin bir gox kimsenin soz gazdirmada, insanlann namuslan haqda 
danismada, saleh alim va dindar kimsalarin qeybatini qilmaqda va bilmadiyi masalalarda Allaha 
isnad edib Ona iftira atma kimi boyiik giinahlarda dillarini saxlamadiqlarmi goriirsan. 

Bir coxlarmm ali kigik haramdan, bir damla sarabdan, iyna ucu qadar nacasetden sigmdiqlari 
halda zinadan gakinmediklerini goriirsan. Ravayata gora birisi yad bir qadmla yalqiz qahb cinsi 
munasibatda olmaq istedikde: "Ey qadm, uzunii ort, giinki yad qadrnin uzuna baxmaq haramdir!" - 
demisdir. 

Kufelilerden biri Abdullah bin Omerdan agcaqanadm qani haqqmda sorusmusdur. O da: "Hale 
bunlara bir baxm! Allahm elcisinin qizmm oglunu oldurdular, mandan agcaqanadm qanmi 
sorusurlar"- deya cavab vermisdi. 78 

Buna banzar bir hadisa da manim basima galib. Man ihramda ikan adam oldurma, mal 
soygunculugu ila tanmmis bir arab qabilasi mandan ihramlmm bit oldurmasini sorusdu. Man da: 
"Allahm haram buyurdugu canlara qiymaqdan gakinmeyanler indi ihramli ikan bit oldurmanin 
gunahmi sorusurlar" - cavabmi verdim. 

Ndticd olaraq, giinahlarin novlarinda sabrin catin va ya asan olmasi, o giinahlara davat edanin 
giiclii va ya zaif olmasmdan asihdir. 

91idan ravayat olunduguna gora o demisdir: "Sabir iic qisimdir. Miisibata qarsi sabir, itaat va 
ibadatlari icra edarkan gakilan masaqqatlara sabir, giinahlardan uzaqlasmaga sabir. 

Basma bir miisibat galan kimsa, o miisibat gedincaya qadar gozal bir sakilda sabir edarsa, 
Allah-taala onun iigiin iic yiiz daraca yazar. 

Bir kimsa ibadat va itaatlari gozal bir sakilda icra etmaya sabir edarsa, Allah-taala onun iiciin iig 



76 3bu Hureyrs Peygambarin bele dediyini revayst etmigdir: "Allah Qiyarmt giinii tig ndfdrld nd dani§maz, nd onlari 
tdmizldmdz, nd dd onlara baxmaz, onlara §idddtli dzab olunacaq. Bunlar: zinakar qoca, yalangi hokmdar vd tdkdbbtirlti kasibdir" . 
Muslim, 107. 

77 sahihdir: at-Tirmizi, 2616; IbnMace, 2973; ahmad, 5/231; Abdurrezzaq, 11/194 at-Tabarani, "el-Kebir", 20/130, 131. 
Arasdirmalar zamani senedlerde zeif raviler askarlansa da, tahqiqat^i yazir: Umuman hsdis sehihdir. 

78 el-Buxari, 5994. 

50 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

yiiz daraca yazar. 

Bir kimsa Allah-taaladan qorxaraq va Onun dargahmdaki savaba umid edib gunahlardan 
uzaqla§maga sabir edarsa, Allah-taala onun ucun doqquz yiiz daraca yazar." 79 

Meymun bin Mahran deyir ki, sabir iki qisimdir. Biri musibetlara qar§i sabirdir ki, bu gozeldir. 
Digari isa gunahlardan uzaqla§maga sabirdir ki, bu daha fazilatli ve daha ustiindiir 80 . 

«Sabir etdiyiniza gora siza salam olsun!...» (dr-Rdd, 24) ayasini Fudayl bin iyaz bela tafsir 
etmi§dir: "Onlar amr olunan itaat va ibadatlari icra edarkan sabir etdiklari iiciin va yasaqlardan 
uzaqla§maga sabir etdiklari iicun malaklar har qapidan yanlanna galacaklar, onlara: «Sdbir etdiyinizd 
gord sizd salam olsun!» deyacaklar." 81 Fudayl musibatlare sabir etmayi da amr edilanlara sabir etmek 
qismine aid etmi§dir. 

Allah-taala har §eyi yax§i bilendir. 

15-ci bolma 
S9BiR HAQQINDA AY9L9R 

Imam 9hmad (Allah ona rahmat elesin!) demi§dir: "Allah-taala sabri Qurani-Karimin doxsan 
yerinda zikr etmi§dir" 82 . 

Sabrin bir cox novlari haqqmda ayalari qeyd edak. 

1. Sabir amr edilmi§dir. Allah-taala buyurmu§dur: «Sabir et. Sanin sabir etmayin ancaq 
Allahm komayiladir...» (m-Ndhl, 127); digar bir ayada: «San Oz Rabbinin hokmuna sabir et!...» (dt- 
Tur, 48)- buyurmu§dur. 

2. Bir amrin ziddi qadagan olunub. Bela ki, Allah-taala: «Peygambarlardan azm sahiblari 
olanlann sabir etdiyi kimi, san da sabir et...» (dl-dhqaf, 35); 

Ba§qa ayada: «(Uhud muharibesinda ba§ vermi§ bazi hadisalara gora) ruhdan dii§mayin va 
qamgin olmaym...» (Ali-imran, 139) - deyilir; 

Digar ayada: «San 6z Rabbinin hokmuna sabir et va bahq sahibi (Yunus peygambar) kimi 
olma...» (Nun, 48)- demi§dir. 

Natica olaraq, yasaq edilanlarin hamisi amr edilan sabra ziddir. 

3. Qurtulu§ sabra baglanmi§dir. Bela ki, Allah-taala: «Ey iman gatiranlar! (Dinda vacib olan 
hokmlari yerina yetirmayin zahmatina, ducar oldugunuz balalara) sabir edin, doziin, hazir olun va 
Allahdan qorxun ki, balka, nicat tapasmiz» (Ali-imran, 200)- buyurmu§dur. Allah qurtulu§u ayada 
gostarilenlarin hamismm icrasma baglami§dir. 

4. Sabir edanin miikafatinin digar amallari edanlarin miikafatrndan qat-qat artiq oldugu xabar 
verilmi§dir: «Sabir etdiklarina gora onlara iki dafa miikafat verilacakdir...» (dl-QdSds, 54); 

Hamginin: «...Yalniz (dunyada Allah yolunda gatinliklara) sabir edanlara saysiz-hesabsiz 
miikafat verilacakdir» (dz-Zumdt, 10)- buyurulmu§dur. Siileyman bin Qasim demi§dir: "Her amalin 
savabi bilinir, amma sabrin savabi bilinmaz." 83 



79 zaifdir: Ibn 9bi sd-Dunya, "es-Sabr", 24; ad-Deylami, "Musnsd al-Firdovs", 2/416/3846; Ibn sl-Cauzi, "Mauduat", 3/184. 

80 Ibn 3bi sd-Diinya, "es-Sabr", seh. 18. 

81 Ibn 3bi sd-Diinya, "es-Sabr". 29; al-Beyhaqi, "Suabul-Iman", 10039. 

82 "Medaric es-Salikin", 2/152. 

83 Ibn 9bi ed-Dunya, "es-Sabr", 20. 

51 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

5. Dinda rahbar olmaq sabra va yaqinliya baglanmi§dir. «((^atinliklara) sabir etdiklari va 
ayalarimiza iirakdan inandiqlan iiciin Biz onlardan amrimizla (insanlara) haqq yolu gostaran 
rahbarlar tayin etmi§dik» (ds-Sdcdd, 24) ayasina gora dini rahbarliyin sabir va qati bilik ila elda 
edilacayi aciqlanmi§dir. 

6. Allah-taala sabir edanlarla barabar oldugunu bayan etmi§dir. Allah buyurmu§dur: «...£unki 
Allah sabir edanlarladir» (dl-dnfal, 46). 

7. Allah-taala bu tig §eyin yalniz sabir edanlara verilaceyini bayan etmi§dir. Bunlar da, Allahm 
onlan bagisjamasi, onlara rahm etmasi va onlan dogru yola yoneltmesidir: «91batta, Biz sizi bir az 
qorxu, bir az acliq, bir az da mal, can (ovlad) va mahsul qitligi ila imtahan edarik. (Bela 
imtahanlara) sabir edan §axslara miijda ver! O kaslar ki, ba§larma bir miisibat galdiyi zaman: "Biz 
Allahmiq (Allahm bandaleriyik) va (olandan sonra) Ona taraf (onun dargahma) qayidacagiq!" - 
deyirlar. Onlan Rabbi tarafindan bagislamaq va rahmat (Cennat) gozlayir. Onlar dogru yolda 
olanlardir» (dl-Bdqdrd, 155-157). 

Salaflardan biri ba§ina galan miisibata gora taziyaya galanlara demi§dir: "Na iiciin sabir 
etmeyim ki? Allah sabir edena iic xislatin verilacayini vad vermi§dir ki, bunlardan har biri dtinyadan 
va dtinyada olan har §eydan daha xeyirlidir". 

8. Allah-taala sabri yardimgi va miijdalayici edib, onunla yardim istanilmasini amr etmi§dir. 
«Sabir etmak va namaz qilmaqla (Allahdan) komak dilayin!» (dl-Bdqdtd, 45) buyurmaqla, Allah 

bildirmi§dir ki, sabri olmayanm yardimgisi yoxdur. 

9. Allah-taala yardimi sabra va taqvaya baglami§dir: «Bali, agar sabir edib (Allahdan) 
qorxsaniz, onlar qazabla iistunuza galdiklari zaman Rabbiniz artiq be§ min ni§an qoyulmu§ 
malakla siza yardim edar» (Ali-imran, 125). Buna gora Allahm elgisi buyurmu§dur: "BU ki, hdqiqdtdn, 
yardim sdbirld bdrabdrdir. " u 

10. Allah-taala sabrin va taqvanm du§manlarin hiylalarine, talalarine qar§i an boytik qalxan 
oldugunu va qui ugiin bundan daha boyiik bir qalxan olmadigmi xabar vermi§dir: «9gar sabir edib 
oziinuzii qorusaniz (Allahdan qorxsaniz), onlann hiylasi siza hec bir zarar yetirmaz...» {Ali-imran, 
120). 

11. Allah-taala sabir edanlarin yanma cannatda meleklarin girib salam veracaklerini xabar 
vermi§dir: «... Malaklar da har bir qapidan (cannat qapilarmdan) daxil olub (onlara): (Dimyada Allah 
yolunda biitiin gatinliklara) sabir etdiyiniza gora siza salam olsun!...» (dr-Rdd, 23-24). 

12. Allah-taala ozlerina edilanin misliyla cazalandirmaga icaza verdikden sonra sabir 
etmelarinin isa daha xeyirli olduguna and igmi§dir: «Caza veracak olsaniz, siza na caza verilibsa, 
eynila hamin cazani verin. 9gar (onlardan intiqam almayib) sabir etsaniz, bu, sabir edanlar iiciin 
daha xeyirlidir» (dn-Ndhl, 126). 

Uca Allah andmi "vav" harfi ila, sonra "lam" harfi ila, daha sonra cavabdaki "lam" harfi ila tekid 
ederak bildirmi§ va sabir etmanin daha xeyirli oldugunu aciqlami§dir. Bu incaliklari dii§uniin. 

13. Allah-taala bagisjanmagi va boyiik miikafati sabir ila saleh amala baglami§dir: «Sabir 
edanlar va yax§i i§lar goranlar miistasnadir. Mahz onlan (giinahlardan) bagi§lanma va boyiik bir 
miikafat gozlayir» (Hud, 11). 



84 sahihdir: Abdullah bin Abbasm rsvayetinin bir hissesidir. et-Tirmizi, 2635; Bhmed, 1/293; Tshqiqatgi aragdirmalardan 
sonra yazir: senedi sehihdir ve ravileri siqadir, 

52 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Allah-taala sabir edib saleh amal goranlari ozlarina bir miisibat toxunanda umidini kasib 
nankor olmaqla va bir nemat verildikda arkoyunla§ib takabburlanmakla tanqid olunanlardan istisna 
etmi§dir. Insan tanqiddan ancaq sabirla va yax§i emella qurtulur. Bela ki, bagi§lanma va boyiik 
miikaf ata ancaq bunlarla nail olmaq olar. 

14. Allah-taala musibatlara sabir etmayi azm edilan i§lardan etmi§dir: «91batta, har kas 
(pisliya) sabir edib (qisasi) bagi§lasa, (onun bu harakati) cox bayanilan amallardandir!» (d§-§ura, 43); 

Diger bir ayada: «Oglum! Namaz qil, (insanlara) yax§i i§lar gormayi amr et, pis i§lari qadagan 
ela. (Bu yolda) sana iiz veracak musibatlara doz. Haqiqatan, bu (dediklarim) vacib amallardandir!» 
(Logman, 17). 

15. Allah-taala mominlara yardim va zafari vad etmi§dir. Bu azali elmda verilmis, vaddir. Allah- 
taala mominlari yardim va zafara ancaq sabir etmalari ila catacaqlarmi xabar verarak buyurmu§dur: 
«...sabir etdiklarina gora Rabbinin Israil ovladma verdiyi gozal sozlar (vadlar) tarn yerina yetdi» 
(dl-draf, 137). 

16. Allah-taala mahabbatini sabra va sabirlilara baglayaraq demi§dir: «Neca-neca peygambar 
bir yigm allahparastla birlikda vuru§mu§lar. Lakin onlar Allah yolunda cakdiklari musibatlara 
gora na zaiflik, na da acizlik gostarmi§, na da (kafirlara) boyun aymi§lar. Allah sabir edanlari 
sevar!» (Ali-imran, 146). 

17. Allah-taala Kitabmin iki yerinda xeyra ancaq sabir edanlarin qovu§durulacagmi xabar 
verarak: «Elm verilmi§ kaslar isa bela dedilar: "Vay halmrza! (Ay yaziqlar) iman gatirib yax§i amal 
edan kimsa iiciin Allahm miikafati daha yax§idir. Buna yalniz sabir edanlar qovu§arlar!"» (dl-QdSds, 
80) - buyurmu§dur. Sonra quluna pisliyin qar§ismi an gozal §akilda almagi amr etmi§, bunu etdiyi 
taqdirda ozii ila arasmda dii§mangilik olanin yaxm bir dost kimi olacagrni xabar vermi§dir: «Bu 
(xislat) yalniz sabir edanlara verilir va yalniz boyuk qismat (savab, fazilat) sahiblarina ata olunur!» 
(Fussiht, 35). 

18. Allah-taala ayalariyla ancaq sabir edib, §iikur edanlarin faydalanib oyiidii qabul 
edacaklarini xabar vermi§dir: «Biz Musaya: "Tayfani ziilmatdan nura cixart va Allahm (vaxtila 
onlara nemat verdiyi) giinlarini xatirlat. Bunda cox sabir va §ukur edanlar iiciin, sozsuz ki, neca- 
neca ibratlar var!" (- deyib) onu mociizalarimizla (peygambar) gondardik» (Ibrahim, 5); 

Digar ayada: «Siza Oz qiidrat alamatlarindan bazisini gostarsin deya, gamilarin danizda 
Allahm lutfu ila iizdiiyiinu gormiirsanmi? Haqiqatan, bunda (aziyyatlara) sabir, (Allahm 
nemetlarina) §iikiir edan har kas iiciin ibratlar vardir!» (Logman, 31)- buyurmu§dur; 

Ba§qa ayada: «...Biz onlan paran-paran salib dillarda dastan etdik. Haqiqatan, bunda 
(catinliklara) sabir, (nematlara) §ukur edan har bir kas iiciin ibratlar vardir!» («Saba» / 19)- 
buyurmu§dur. 

Digar ayada: «Danizda daglar kimi iizan (gemilar) da Onun (qiidrat) alamatlarindandir. 9gar 
(Allah) istasa, kiilayi saxlayar, onlar da (suyun) iiziinda durub qalarlar. Haqiqatan, bunda 
(catinliklara) sabir, (nematlara) §ukur edan har bir kas iiciin ibratlar vardir!» (a§-§ura, 32-33)- 
buyurmu§dur. 

Quranm dord yerinda qeyd edilan bu ayalar Allahm ayalarindan ancaq sabir edib §ukur 
edanlarin faydalanacaqlarmi bildirir. 

19. Allah-taala qulu Oyyubun sabrini an gozal §akilda tariflayarak: «Biz onu sabir edan 

53 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

gordiik. Na gozal banda! O, (daim Allaha) sigman bir kimsa idi» (Sad, 44)- demi§dir. 

Allah-taala 9yyubu sabirli gormekla onun gozal bir qui oldugunu aciqlamasi, ba§ma bir bala 
galdikda sabir etmayanin pisliyini bildirir. 

20. Allah-taala iman gatirmeyenlarin, haqq va sabir ahlindan olmayanlann hamisirun zarar va 
ziyanda olduqlanni bildirmi§dir: «And olsun ax§am cagma ki, insan ziyan icindadir. Yalniz iman 
gatirib yax§i amallar edan, bir-birina haqqi tovsiya edan va sabri tovsiya edan kimsalardan ba§qa!» 
(dl-dsr, 1-3). 

Buna gora imam Safii demi§dir: "9gar insanlar bu sureya amal etsaydilar, bu sure onlara 
kifayat edardi. (Jiinki qulun imarunin kamilliyi elm qiivvasiyla amal qiivvasinin kamilliyina baghdir. 
Bunlar da iman ila saleh amaldir. Bela ki, qui 6z nafsini kamilla§dirmeya mohtac oldugu kimi 
ba§qalarmi da kamille§dirmeya mohtacdir. Bu da haqqi va sabri tovsiya etmesidir. Bunlarm ash, asasi 
va tamali da sabirdir. 

21. Allah-taala sag taraf ahlini sabirlilar va marhamatliler oldugunu bildirmi§dir: «Sonra da 
iman gatiran va bir-birina sabir tovsiya edan, marhamat tovsiya edan kimsalardan olmaqdir!» (dl- 
Bdbd, 17). 

Bu ayada sabir ila marhamat vasflarinin ancaq sag taraf sahiblarinda olundugu agiqlanmi§dir. 
Insanlar bu vasflara malik olmalanna gora dord qisimdir. 

Birinci qisim har iki vasfa malik olanlardir. Bunlar insanlarm an xeyirlilaridir. 

Ikinci qisim har iki vasfdan mahrum olanlardir. Bunlar da insanlann an §arlilaridir. 

Uguncii qisim ozlarinda sabir olub, marhamati olmayanlardir. 

Dorduncii qisim isa marhamati olub, sabri olmayanlardir. Uciincu va dorduncii qisim insanlar 
birinci qisim insanlardan cox a§agi, ikinci qisim insanlardan isa bir az yuxan daracada olanlardir. 

22. Allah-taala sabri islamm asaslanna va imanin meqamlanna yaxm etmi§dir: «Sabir etmakla 
va namaz qilmaqla (Allahdan) komak dilayin!...» (dl-Bdqdrd, 45). 

Sabri har nov saleh amala yaxm bilmi§dir: «Sabir edanlar va yax§i i§lar goranlar 
mustasnadir...» (Hud, 11). 

Sabri taqvaya yaxm edarak: «Kim Allahdan qorxub pis amallardan cakinsa va sabir etsa, 
(bilin ki) Allah yax§i i§lar goranlarin miikafatmi asla zay etmaz!» (Yusif, 90)- buyurmu§dur. 

Sabri qatiyyatla biliya yaxm bilmi§dir: «(^!atinliklara) sabir etdiklari va ayalarimiza iirakdan 
inandiqlan ticiin Biz onlardan amrimizla (insanlara) haqq yolu gostaran rahbarlar tayin etmi§dik» 
(ds-Sdcdd, 24). 

Sabri dogru soylamaya yaxm bilmi§dir: «...dogru dani§an ki§ilar va qadmlar, sabirli ki§ilar va 
qadmlar...» (dl-dhzab, 35). 

Allah-taala sabri mahabbatina, onunla olmasma, zafar va yardim etmasina, gozal miikafat 
vermesine sabeb etmi§dir. Bunlarm sadaca bir qismi bela sabrin §arafli va fazilatli olmasma kifayat 
eder. 

Allah har §eyi dogru bilir! 



54 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



16-ci bolma 
SeBIR HAQQINDA SUNNeD9N HaDISLeR 

9nasdan ravayat edildiyina gora: "Allah elgisi kbrpdsind aglayan bit qadinin yanindan getmi§, ona: 
"Allahdan qorx vd sdbir et"- demi§dir. Qadin: "Sdn mdnd gdbn bu miisibdti anlamazsan»- cavabini vermi§dir. 
Allahin elgisi kegib geddnddn soma, ona: "Bu Allahin elgisi idi"- demisldr. Bu ddp qadin pe§man olaraq Allahin 
elgisinin yanina gdlmis vd: "Ey Allahin elgisi! Mdn sdni tanimadim" - deydrdk iizr istdmisdir. 

Allahin elgisi: "Sdbir ancaq ilk anda bilinir" [basqa revayatda isa: "musibdtin basa gdldiyi ilk 
andadir"]- buyurmusdur." 85 

Hadisdaki "sdbir musibdtin ilk basa gdldiyi andadir" ifadasi asagidaki hedisa oxsayir: "Giiclii kimsd 
insanlara gubsdd qalib gdbn yox, qdzdbbndndd dziinii db alan vd iraddsind sahib olan kimsddir. 86 

Insani kadarlandiran va iizan musibat qaflatan galdikda qalbi sarsildar va onu narahat edar. 
Musibat ilk galdiyi anda sabir edilarsa, hiddati qinhr, qiivvati zaiflayir, sabri davam etdirmek 
asanlasir. (^iinki miisibat yeri olmayan qalba galdikda onun narahat edir ki, bu da onun ilk basa 
galdiyi andir. Bundan sonra miisibat qalba daima galdiyindan qalb artiq onun yeri olur va qalb ondan 
qurtulmaq carasi olmadigmi anlayir, bu dafa qalbin sabri macburi sabra eevrilir. O qadin da 
sizlamanm ona hec bir fayda vermayacayini anlayib Peygambarin yanina galarak iizr istamis, sanki: 
"Sdbir etdim ey Allahin elgisi"- demek istemisdir. Peygembar da: "dsil sdbir musibdtin ilk aninda olanidir"- 
saklinda aciqlama vermisdir. 

Eyni manani bildiran, 9bu Hureyradan ravayat olunan hadisa gora: "Peygdmbdr bir mdzarin 
iizdrind qapanib aglayan qadinin yanindan kegdrkdn ona: "Ey Allahin qulu Allahdan qorx vd sdbir et"- dedi. 
Qadin da: "Ey Allahin qulu usagimi itirdim "- dedi. Peygdmbdr yend: "Ey Allahin qulu Allahdan qorx vd sdbir 
et"- dedi. Qadin: "Ey Allahin qulu ba§ima gdbn miisibdti soybdim, anlamadinmi? Qdkil get basimdan"- dedi. 
Peygdmbdr getdi. Peygdmbdr geddnddn sonra dshabdbrddn biri qadinin yanina gdlib sorusdu: "Geddn mohtdrdm 
§dxs Sdnd nd dedi?". O da: "Mdnd bunu dedi, mdn dd ona bunu dedim" - deydrdk olanlan anlatdi. Sonra dshabd 
sorusdu: "Onun kim oldugunu bilmirsdnmi? Qadin: "Xeyr"- dedi. dshabd: "Allahin elgisi idi"- dedi. Qadin 
bunu e§itdikdd peygdmbdrin getdiyi istiqamdtd qagaraq ona yetisib, iizr dibydrdk: "Sdbir edirdm ya Allahin 
elgisi" - dedi. Bundan sonra Allahin elgisi: "Cox gbzdl. Amma sdbir miisibdtin basa gdldiyi ilk andadir " — 
buyurdu ". 

Ibn 9bi ad-Diinya demisdir: "Besir bin al- Valid el-Kendi va Saleh bin Malik demisdir ki, Said 
bin Zarbi demisdir..." va yuxandaki hadisi ravayat etmisdir. 87 

9bu Ubeyda: Bu hadisin menasi har musibat sahibini kadardan va iizuntiidan tamizlayacak 
seyin sabir olmasidir. Faqat miisibatin ilk hiddatli hararatli oldugu andaki sabir asasdir - demisdir. 

Man bu hadisdan bir cox hokmlar cixarila bilar deyiram. 

1. Miisibetlera sabir etmek vacibdir, cunki sabir quia amr edilmis olan taqvadandir. 

2. Bir kimsanin basma galan musibat na qadar siddatli olursa olsun, ona yaxsihqlan amr 

85 sl-Buxari, 1252; Muslim, 926. 

86 al-Buxari, 6114; Muslim, 2609. 3bu Hureyrenin revayatindan. 

87 zaifdir: Deyiram ki: Sanadi cox zaifdir. (Jiinki Said bin az-Zarbinin hadislari miinkardir va acaib seylar soylayir. Bbu 
Yala, (6067) cixaris vermis va sanadindaki Bbu Ubeyda an-Naci zaifdir. al-Bazzar da (792) cixans vermis va sanadindaki 
Fahd bin Hibban da zaifdir, hadisi miinkardir. Umuman hadis zaifdir. 

55 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

etmanin, pisliklari qadagan etmanin tabliginin zaruri olmasidir. 

3. Musibatin Allahdan galdiyi soylanarak takrar-takrar yaxsihqlarm amr edilmasi, pisliklarin 
yasaqlanmasidir. 

4. Bu hadisin qadmlarm qabirlari ziyarat etmasinin caiz olduguna dalil gatirilmesidir. Yani 
Allahm elcisi o qadmin qabri ziyarat etmasini qadagan etmamis, ancaq sabir etmasini amr etmisdir. 
9gar qadmlarm qabirlari ziyarat etmalari haram olsaydi, bunun hokmiinii albatta, aciqlayardi. 

Bu hadisa Allahm elcisinin hayatmm sonuna yaxm vaxtlarda olmusdur. Ona gora "9bu 
Hureyra hicratin yeddinci ilindan sonra muselman olmusdur" deyenlara qarsi bela cavab verilmisdir. 

Allahm elcisinin o qadina Allahdan qorxmasmi va sabir etmasini amr etmasi, onun ziyarat edib 
va aglamasini inkar etmasidir. 

Bela ki, qadmm ozuna amr edanin amrina itaat etmasinin vacib oldugunu anladiqda darhal 
onun arxasmca getmesi, Allahm elcisinin qadmlarm qabir ziyaratini radd etmasinin dalilidir. 

9bu Hureyra bu hadisada saxsan oldugunu soylamamisdir. O halda bu hadis, bu hadisanin 
onun miisalman olmasmdan sonra meydana galmis olduguna dalalat etmaz. 9gar 9bu Hureyranin 
bu hadisada istirakmi qebul etsek bela, Allahm elcisi bu hadiseden sonra qadmlarm qabir 
ziyaratlarini, qabirlar uzarinde mescid tikmesini va qabirlar uzarina mum yaxilmasmi qadagan edib, 
bunlan edanlari da lanatlamisdir. 88 

O qadmm nazaratini itirdiyi bir zamanda Allahm elcisinin ozunii ona tanitdirmamasi safqat va 
marhemetdan dolayidir. 9gar oziinu ona bildirseydi, o da onu dinlameseydi halak olardi. ^iinki onun 
Allahm elcisi oldugunu bilmediyi haldaki gunahi, bilmis oldugu haldaki giinahmdan daha 
yiingiildur. Allahm elgisinin bela harakat etmasi iimmatina gox safqatli va marhamatli olmasmdan 
irali galir. 

Muslimin "as-Sahih" asarinde Ummu Selemenin bela dediyi ravayat olunur: "Mdn Allahin 
elgisinin held dediyini e§itdim: "Hdt hansi bir musdlmanin ba§ina bir miisibdt gdldikdd, Allahin buyurdugu 
kimi: «Biz Allahdan gdldik vd ancaq ona qayidacagiq. Allahim, bu miisibdtd gord and mukafat ver vd 
mdnd bunun ardinca daha xeyirlisin ehsan et»- deydrsd, Allah-taala ona daha xeyirlisini ehsan eddr". 

Ummu Sdbmd demi§dir: "Qbu Sdbmd vdfat eddndd mdn: "Maraqhdir, gordSdn milsdlmanlar igindd dbu 
Sdbmdddn daha xeyirlisi varmi? O aibsib birgd ilk hicrdt eddnbrddndir"- dedim. Bunun iizdrim Allah-taala 
onun yerind §dxsdn Allahin elgisini bdx§ etdi, Allahin elgisi mdnd Hatib bin dbu Bdltd'ani elgi yolladi. Mdn ona: 
"Bir qizim var. Hdm dd mdn gox qisqanc bir insanam" — dedim. Bu soztimd cavab olaraq Allahin elgisi: "Qizini 
anasindan gbzu tox etm.dk ilgiin Allaha dua eddrik. Artiq qisqancligini yox etmdk iigun isd mdn Allaha dua 
eddrdm " - dedi. Bundan sonra mdn dd Allahin elgisi ib evbndim. " 89 

9bu Davud Ummu Salamadan bu hadisi bela ravayat etmisdir: "Allahin elgisi: "Sizddn birinizin 
ba§ina bir miisibdt gdldiyindd: "Biz Allahiniq vd Ona da qayidacagiq. Allahim, musibdtimin dcrini yalniz Sdnin 
ddrgahindan umuram, buna gord mdni mukafatlandir, mdnd bundan daha xeyirlisini bdxs et"- desin" 
buyurmusdur" . 

Qbu Sdbmd olum yatagindaykdn: "Allahim, xanimim iigun mdnddn daha xeyirlisini bdxs et"- dedi. Qbu 
Sdbmd vdfat etdikdd, Ummu Sdbmd: "Biz Allahiniq vd Ona da qayidacagiq. Allahim musibdtimin dcrini yalniz 
Sdnddn umuram"- dedim. Sonra sdbrin, qayidi§in, Allahin elgisind tabe olmanin vd Allahdan razi olmanin 



' zaifdir: Bbu Davud, 3236; et-Tirmizi, 320; en-Nesai, 4/95; Deyirem: sensdindeki 3bu Saleh Movla zaifdir. 
1 Muslim, 918. 

56 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

sonunu, aqibdtini maraqla gbzldyirdim. Sdbrimin sonunda Allah ddrgahinda mdxluqatin dn xeyirlisinin arvadi 
olma §dtdfind nail oldum". 90 

9bu Musa al-9§aridan ravayat edildiyine gora Allahm elcisi bela demi§dir: "Bir ki§inin usagi 
bbndd, Allah-taala mdbkbrind: "Qulumun kbrpdsini aldinizmi? »- buyurur. 

Mdbkbr: "Bdli"- deyir. 

Allah-taala: "Qulumun qdlbinin meyvdsini (ciydr parasini) aldinizmi?"- sorusur. 

Mdbkbr: "Bdli"- deyir. Bundan sonra Allah-taala: "Bds qulum buna nd dedi?"- sorusduqda, mdbkbr: 
"Sdnd hdmd etdi vd: Biz Allahimq vd Ona da qayidacagiq dedi"- deyirbr. Allah-taala da: "O quluma Cdnndtdd 
bir ev tikin vd adini da "hdmd evi" qoyun " - buyurur. " 91 

9nasdan ravayat olunur ki, Allahm elcisindan bela deyanda e§itdim: "Allah-taala buyurur ki, 
Hdr hansi bir qulum gozbrinddn mdhrum qalma bdlasina diigar olduqda sdbir eddtsd, gozbrinin mukafati olaraq 
ntdn onu Cdnndtd qoyaram." 92 

9nasdan ravayat edildiyina gora Allahm elgisi bela soyladi: "Allah-taala buyurur ki, hdr hansi bir 
qulumun dunyada dn qiymdtli olan iki goziinu aldigimda, mdnim ddrgahimda onun mukafati ancaq 
Cdnndtdir." 93 

9bu Hureyradan ravayat edildiyina gora Allahm elcisi bela demi§dir: "Allah-taala buyurur ki, 
hdr hansi bir qulumun iki sevgilisini (iki gdziinu) gixartdigimda sdbir edib, sdbrini Allah iigiin eddrsd, ona 
Cdnndtddn basqa savab vermdyd razi olmaram." 94 

Abdullah bin Amr bir al-Asdan ravayat olunduguna gora Allahm elcisi bela buyurmu§dur: 
"Allah-taala momin qulu dilnya dhlinddn mdSdbn, usagi kimi dn gox sevdiyi birisini itirib sdbir eddr, sdbrini 
Allah iigiin eddr vd: "Biz Allahimq vd Ona da qayidiriq"- desd, o quluna Cdnndtddn basqa miikafat vermdyd razi 
olmaz. " 95 

9bu Hureyradan ravayat edildiyina gora Allahm elcisi bela dedi: "Allah-taala: "Momin bir 
qulumun dilnya dhlinddn dn gox sevdiyi birisini aldiqdan sonra, o,savabini Allahdan dibydrdk sdbir eddrsd, 
mdnim ddrgahimda onun mukafati ancaq Cdnndtdir" - buyurmusdur \" 96 

Ata bin 9bu Rabahdan ravayat edildiyina gora ibn Abbas mana: "Cdnndt dhlinddn bir qadini 
gostdrimmi? " - dedi. 

Mdn: Bdli - dedim. 

O: "Bu zdnci qadindir. Bu qadin Allahin elgisinin yanina gdldi vd: "Epilepsiyam (oziinddngetmd) var vd 
bu sdbdbddn oziimddn geddndd ortiiyiim agihr vd bdddnim goriiniir. Mdnim iigiin Allaha dua et"- dedi. 

Allahin elgisi: "tstdyirsdn sdbir et, Cdnndtlik ol, amma istdyirsdn Sdnd sdfa vermdsi iigiin Allaha dua 
edim". Bunun iizdrind qadin: "Mdn sdbir eddrdm. Amma bdddnim agihr. Heg olmasa agilmamasi iigiin dua et". 

Allahin elgisi dua etdi. " 91 



90 S3hihdir: 9bu Davud, 3116; at-Tirmizi, 35114; Ibn Maca, 1598; ahmed, 6/317. 

91 hasandir: sl-Tirmizi, 1021; Ibn Hibban, 2948; 3hmsd, 4/415; Tshqiqat^i senadleri aragdirarken zeif ravilerin oldugunu 
soyleseda, umuman hadisin hasen oldugunu demigdir. 

92 al-Buxari, 5653. 

93 sahihdir: at-Tirmizi, 2400. 

94 sahihdir: at-Tirmizi, 2401. 

95 hasandir: an-Nesai, 4/23. 

96 al-Buxari, 6224. 

97 al-Buxari, 5652; Muslim, 2576. 

57 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Ata bin Yasardan ravayat edildiyina gora Allahm elgisi bela demi§dir: "Bir qui Xdstd olduqda 
Allah-taala ona iki mdbk gonddrdrdk: "Gedin baxin qulum ziyardtgihrd nd soyhyir"- buyurur. dgdr o qui 
ki, onun yanina ziyardtgibr gdldikdd Allah-taalaya hdmd vd sdnada olursa, Allah daha yax§i bildiyi halda 
mdbkbr bunu Ona yuksdldirbr. Bunun uzdrind Allah-laala: "Qui mdnimdir, onu oldiirsdm Cdnndtd 
qoyaram, yax§tla§dtraramsa, onun dtini daha xeyirlisl ih, qanini daha xeyirlisi ifo ddyi§drdm vd 
gunahlanni dfo eddrdm" - buyurur." 98 

Amr bin Siieyb atasmdan, o da 6z atasmdan ravayat etdiyina gora Allahm elgisi bela demi§dir: 
"Allah-taala Qiyamdt gilniindd mdxluqat topladigi vaxt biri: "Sdbirlibr haradadir?"- deyd gagiracaq. Az 
kimsdbr qalxib Cdnndb dogru siirdtb qagacaqlar. 

Mdbkbr onlan qar§ilayaraq: "Biz sizin siirdtb Cdnndtd qagdiginizi goruruk, siz kimsiniz?" - deydCdkbr. 

Onlar da: "Bizfdzibt dhliyik"- deydCdkbr. 

Mdbkbr: " Sizin fdzibtiniz nddir?" - sorusduqda, onlar: "Bizd haqsizhq edildikdd, bizdpislik edibndd dfo 
edirdik, bizd sata§ilanda yaxsdiqla cavab verirdik"- deydCdkbr. Bunun iizdrim onlar a: "Cdnndtd girin, gbzdl 
dmdl gordnbrin miikafati nd gozdldir"- deyibcdkdir. "" 

Ibn Mesuddan ravayat edildiyina gora bela deyir: "Allahm elgisi [Hiineyn gunilndd] qdnimdti 
bblusdurdrkdn bdzibrind artiq verdi. [Aqra bin Habisd yiiz ddvd, Uyeynd bin Hisnd dd bir o qdddr verdiyi kimi, 
bir ddstd §drdfli drdbbrd dd verdi. O gun bu sdbdbddn narazihq yarandi.] Bdzibri: "Allaha and olsun! Bu 
bblusdurmddd ddabt yoxdur. Bunda Allahm rizasi gbzbnilmdmisdir " - dedibr. 

Mdn dd: "Allaha and olsun ki, bunu Allahin elgisind deydCdydm" - dedim vd yanina getdim, olanlan 
sbybdim. [Allahm elgisinin rdngi ddyisdi, uzii qizardi. Sonra: "Allah vd Rdsulu ddabtli olmazsa, kirn olar?" - 
dedi] Vd: "Allah-taala Musaya rdhmdt ebsin, bundan gox dziyydtd ugradiqda sdbir etdi" - buyurdu. 

[Mdn dd: "Bundan sonra Allahin elgisind heg kimin soziinii gatdirmayacagam" - dedim]." 100 

az-Zuhrinin Ai§adan Allahm elgisinin bela dediyi ravayat olunur: "Allah muselmani onun ucun 
keffare olmadiqca heg bir musibata dugar etmaz." 101 

9bu Said va 9bu Hureyradan ravayat edildiyina gora, Allahin elgisi bela demi§dir: "Hdr hansi 
bir musdlmanin ba§ina yorgunluq, Xdstdlik, fikir, kdddr, aci vd qaygidan tikan batmasina qdddr hdr nd gdlirsd, 
Allah bunlari o musdlmanin xatalarina kdffard eddr." W2 

Ai§anin ravayat etdiyina gora Allahin elgisi bela buyurmu§dur: "Bir mominin kigik vd ya bbyuk 
bir tikan canini incidirsd, Allah-taala buna gbrd miitbq onun ddrdCdsini yuksdlddr vd qiisurunu sibr." m 

9bu Hureyradan ravayat edildiyina gora Allahin elgisi: "Ki§i olsun, qadin olsun, bir mbmin 
Allahina gilnahsiz qovusuncaya qdddr basindan, usaqlarmdan, malindan bdla dskik olmaz - demisdir." Wi 

Sad bin 9bu Veqqasdan ravayat edilir: "Ey Allahin elgisi! insanlarin dn gox bdlaya ugrayanlan 
kimbrdir?"- deyd soru§dum. O da: "Peygdmbdrbr, sonra saleh kimsdbr, sonra bunlara yaxin olan kimsdbrdir. 



98 S3hihdir: Malik, "sl-Muvatta", 2/840/5. 

99 gox zaifdir: Ibn 3bi ad-Diinya, "sl-Hilm", 56. Senedinds Mshammed bin Ubeydullah bin Meysera el-9rzemi adli metruk 
ravinin oldugu gox zaif bir senedle ravayet olunub. 

100 el-Buxari, 3405; Muslim, 1602. 

101 el-Buxari, 5640; Muslim, 2572, (49). 

102 el-Buxari, 5641, 5642; Muslim. 2573. 

103 Muslim, 2572, (47). 

104 hasandir: et-Tirmizi, 2399; 8hmad, 2/287, 45; al-Bagevi, 1436; Ibn Hibban, 2913; al-Hakim, 1/346, 4/314-315; el-Beyhaqi, 
3/374. 

58 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Buna gord insan dinind baglihq ddrdCdsind gord bdla ild imtahan edilir! dgdr dinindd qiXvvdtlidirsd, bdlasi 
§idddtli olur, dgdr dinindd zdifdirsd, bdlasi da zdif olur. Qui giinahsiz, tdrtdmiz olaraq yer iiziindd gdzmddikcd, 
bdla onun ardinca olar"- dedi." W5 

Ibn Mesuddan ravayat edildiyina gora bele deyir: "Allahin elgisinin yanina gdldim. Sidddlli 
qizdirmasi vardi. "Ey Allahin elgisi, bu qizdirmadan son ddtdCd sidddtli dziyydt gdkirsdn"- dedim. 

O: "Bdli, mdn sizddn iki insanin gdkd bibcdyi qdddr dziyydt gdkirdm "- dedi. 

Mdn sorusdum: "Sizd iki qat savab oldugu iigunmu ? " 

Allahin elgisi: "Bdli"- dedi. Sonra Allahin elgisi: "Bir musdlmana Xdstdlik vd basqa bir sdbdbddn dziyydt 
toxunarsa, Allah-taala miitldq onun gunahlanni agacin yarpaqlarini tbkduyunu kimi tbkdr" — buyurdu."™ 

Ai§adan ravayat edildiyina gora o, bela demi§dir: "Mdn Xdstdliyi Allahin elgisinin Xdstdliyinddn 
daha sidddtli bir kimsd gbrmddim. " W7 

Marfu 108 olaraq ravayat edilan bir hadisda deyilir: "Bir qulun Allah ddrgahinda dmdli ild gata 
bilmddiyi bir ddrdCd vardir. Allah onun viicuduna bir bdla vermdkld onu imtahan eddr vd bununla o ddtdCdyd 
gator." 109 

Ai§adan ravayat edildiyina gora Allahin elgisi bela demi§dir: "Kbriik ddmirin pasini tdmizlddiyi 
kimi Xdstdlik dd mbminin gunahlanni tdmizhr. " 1W 

Xabbab bin al-9ratdan ravayat edildiyina gora bela demi§dir: "Allahin elgisinin yanina hahmiza 
gord §ikaydtd getdik. Kdbdnin kolgdsindd arxahgini yastiq eddrdk yatirdi. 

"Bizim ilgiin Allahdan yardim dibmdzsdnmi? Bizim iigiln Allaha dua etmdzsdnmi? '" '- dedik. Allahin 
elgisi: "Sizddn dvvdlki zamanda inanan bir ndfdri yaxalayaraq qazilmis quyuya atirlar. Sonra misarla basdan 
ayaga iki yerd boliiniir, ddmir daraqlarla dt vd siimiikbri daranirdi. Bu onu dininddn donddrmddi. Allaha and 
igirdm ki, Allah-taala bu isi (dinini) kamala gatdiracaq. Hdtta atina minmis bir kimsd Sdnadan Hadramuta qdddr 
geddCdk, Allahdan vd qoyunlarinin qurd yemdsinddn basqa heg bir seyddn qorxmayacaqdir. Lakin siz 
tdhsirsiniz" - buyurdu." 111 

Buxarinin digar ravayatinda: "Mdn Allahin elgisinin yanina gdldim. Kdbdnin kolgdsindd arxaligina 
sbykdnmisdi. "Biz mu§rikbrddn gox gdtinlikbr gdkirik, Allaha dua etmdzsdnmi?" - dedik. 

Allahin elgisi diizdldi vd milbardk iizii qizardi, "Sizddn dvvdlbr bir mbminin dti vd sumiikbri ddmir 
daraqla daranirdi, amma onu dininddn donddrmddi"- buyurdu." 112 

Alimlar Xabbabm: "Biz Allahin elgisind daslarin istiliyinddn sikaydt etdikdd sikaydtimizi dinbmddi" 113 
sozuna bela mana veriblar ki, Xabbab deyir ki: "Biz kafirlarin isti da§larla verdiklari i§kancalardan 
ahnlanmizda va allarimizda meydana galan aziyyatlardan §ikayat etdikda Allahin elgisi §ikayatimizi 
dinlameyib bize sabir etmemizi tovsiya etdi." 



105 sahihdir: et-Tirmizi, 2398: Ibn Macs, 4023; ahmad, 1/172, 173, 174, 180, 185; al-Bagevi, 1432; el-Hakim, 1/40, 41; al- 
Beyheqi, 3/372; ibn Hibban, 2901; st-Tayalisi, 215; ibn 8bi §eyba, "al-Musannaf", 3/233. 

106 al-Buxari, 5648; Muslim, 2571. 

107 el-Buxari, 5646; Muslim, 2570. 

108 yani sehabenin bir basa Peygemberden etdiyi revayet. 

109 hasandir: 9bu Yela, "Miisnad", 6095; ibn Hibban, 2908; sl-Hakim, 1/344. 

110 sahihdir: al-Buxari, "el-adabul-Mufrad", 497; sl-Qadai, "es-§eheb", 1406, 1407; Ibn Hibban, 2936 ve s. 

111 el-Buxari, 3612. 

112 el-Buxari, 3852. 

113 Muslim, 619, (190). 

59 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Xabbabm soziina verilmis bu mana, bazi alimlarin: "Sacda etmakla istinin siddatindan 
alinlannda meydana galan aziyyata gora sikayat etmalari"- manasini vermakdan daha miinasibdir. 

Xebbabm soziina ikinci manani veranlar namaz qilanm torpaq uzarina sacda etmesinin vacib 
olduguna dalil gatirmislar. Faqat buna ug vachla cavab verilir: 

Birincisi, hadisin lafzinda buna dalil yoxdur. 

Ikincisi, sahabalar Allahin elcisi ila barabar olarkan onlardan biri torpaq uzarina sacda eda 
bilmediyi zaman paltarmi sarib uzerinda sacda etdiyini xabar vermisdiler. Bundan anlasihr ki, 
sahabanin yera paltarmi sarib uzarina sacda etmasi Allahin elcisina gatir va bunu bildiyi halda onlari 
bundan cakindirmirdi. 

Ugiinciisii, Hicazda istinin siddati alnm va allarin torpaq iiziirina daymesina mane olur. Hatta, 
yerin istisi iizii va allari bisirdiyindan rahat sacda etme imkani olmur, namazm miitiliyini aparir va 
bedena zarar verarak xastalenmaya sebab olur. §ariat isa bunu amr etmaz. 

Usama bin Zeyddan ravayat edildiyina gora: "Allahin elgisinin qizi: "Oglum blmdk uzrddir, bizd 
gdlmdsini rica edirdm" — deyd Allahin elgisind Xdbdr gbnddrmisdi. Allahin elgisi qizina salam gonddrdi vd: 
"Alan Allahdir, vetdn dd Odur, Onun ddrgahinda hdr seyin vaxti bdllidir. Buna gbrd sdbir etsin vd Allahdan 
mukafatini gbzbsin"- buyurdu. Yend Allahin elgisinin qizr. "Allah xdtrind, miitteq gdlsin"- deyd and vetdtdk 
atasina tdkrar xdbdr gonddrdi. Allahin elgisi dd yaninda Sdd bin Ubadd, Muaz bin Cdbdl, Ubeyy bin Kdb, Zeyd 
bin Sabit vd daha basqalari oldugu halda qalxib getdi. 

U§agi Allahin elgisim verdibr. Onu qucaginda oturtdu. U§aq gox silrdtb ndfds ahb-verirdi. Sanki cam 
kbhnd bir tuluq igindd idi. Onun bu hahna Allahin elgisinin gozbri yasardi. 

Sdd: "Ya Allahin elgisi, nd oldu sdnd?"- deyd sorusdu. 

Allahin elgisi: "Bu bir nemdtdir, Allah onu istddiyi qullannin qdlbbrind yerb§dirir. Allah-taala ancaq 
mdrhdmdtli qullanna rdhmdt eddt"- buyurdu." 114 

Ibn Abbasdan ravayat edildiyina gora: "Allahin elgisinin kigik bir qizinin blum vaxti yaxinlasdiqda 
onu qucagina aldi 115 . Sonra dlini onun uzdrind qoydu. Qiz Allahin elgisinin yaninda ruhunu tdslim etdi, Ummu 
Ayman aglamaga basladi. 

Allahin elgisinin: "Ya Ummu Ayman, Allah rdsulu yaninda ikdn niyd aglayirsan?" - deyd sorusdu." 
Ummu Ayman da: "Allahin Rdsulu aglarkdn, mdn need aglamayim ? "- deyd cavab verdi. 

Allahin elgisi: "Mdn aglamiram. Fdqdt o gbz yaslari rdhmdtdir"- dedi. Sonra: "Momin biittin hallarda 
xeyir igindddir. Bdddninddn ruhu gixanlarkdn o yend izzdtli vd Qudrdtli Allaha hdmd eddr" — buyurdu. " m 

9nas bela dedi: "dbu Tdlhamn oglu bzu bayirda ikdn oldii. Qadin gbrdnddki usaq blub, onu evin bir 
tdrdfindd yerbsdirdi. dbu Tdlha gdbndd sorusdu: "Usaq needdir?" O dedi: "indi rahatlasdi"- dedi. Adam 
vdziyydtin fdrqind varmadi. Sonra birlikdd axsam yemdyini yedibr. Gecd yatdiqlari vaxt cinsi miinasibdtdd 
oldular. Sdhdr qtisl etdikddn sonra gixmaq istdydndd bildi ki, usaq blub, dbu Tdlha Allahin elgisinin yanina 
gedib hadisdni ona danisdi. Allahin elgisi: " Allahim bunlann geedbrind bdrdkdt ver"- dedi." 117 

Ibn Uyeyna deyir: "Onsardan bir adam: "Onun doqquz usagmi gordiim, hamisi da Quran ehli 
idilar" - dedi." 



114 al-Buxari, 5655; Muslim, 923. 

115 hedisda Allahin elgisinin kigik yasinda vsfat edan qizi Ruqiyaden behs edilir. 

116 sahihdir: sn-Nesai, 4/12; 9hmed, 1/273-274, 297. 

117 el-Buxari, 1301; Muslim, 2144. 

60 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Qasim bin Mahammad deyir: "Arvadim blmusdu, buna gord tdziyd iigiin yanima gdbn Mdhdmmdd 
bin Kdb dl-Qurazi held dedi: "israil ogullanndan alim, fitva, miictdhid bit kimsdnin bdydndiyi vd sevdiyi bir 
xanimi oldil. buna gox uzuldu. Hdtta, evind girib, heg kimi qdbul etmirdi. Bir qdddr sonra bir qadin bunu 
bilincd onun evind gdhrdk, bir fitva sorusacagam" - dedi. Qasim qapida gbzldydrkdn o adama Xdbdr verildi. da 
qadinin igdri girmdsind izn verdi. 

Qadin bir mdSdb haqqinda soru§acagini sbybdi. da: "Nddir?" - dedi. 

Qadin: "Mdn bir qadindan dmandt olaraq bl-cdvahir ahb bir miidddt taxdim. Sonra qadin Xdbdr gonddrib 
istddi, onun zindtini qaytarimmi?"- deyd soru§du. 

da: Bdli - dedi. 

Qadin: "Vallahi o bl-cdvahir uzun miidddt mdndd qaldi"- dedi. 

da: "Ldl-cdvahirati o qadina miitbq qaytarmagin lazimdir"- cavabini verdi. 

Buna cavab olaraq qadin: "Allah Sdnd rdhm ebsin, beb isd Allahin Sdnd dmandt olaraq verdiyi §eyi 
almasindan niyd uzulursdn? Halbuki, Allah onu Sdnddn almaga daha layiqdir"- dedikdd o adam hdqiqdti ddrk 
etdi. Allah onu o qadinin soziiyb faydalandirdi." 118 

Miirra ogullanndan bir ya§hsi deyir: "Mdn Kufdyd gdbndd mdnd Bilal bin dbu Bilrddni tanitdilar. 
Mdn dd bunda alinacaq ibrdt ddrsi vardir deydrdk, hdbs edilmi§ evind gdldim. Bir dd gordiim ki, dziyydt vd 
zdrbdbrddn tamamib ddyi§mi§, gbr-gbp igindddir. 

Mdn: "dlhdmdulilbh! Ey Bilal, Sdn bizim yanimizdan kegdrkdn toz-torpaq yoxkdn bulasdigini goriirdm. 
Indi bu haldasan, bu gun sdbrin necddir?" - dedim. 

Bilal: "Sdn kimbrddnsdn? "' — deyd soru§du. 

Mdn dd: "Miirrd bin tbad ogullanndanam " - dedim. 

Bilal: "Sdnd bir hddis dani§im, giiman edirdm ki, Allah-taala sdni faydalandirar" - dedi. 

Mdn: "Haydi, dani§"- dedim. 

Bilal dedi: "Mdnd dbu Bilrdd, o da dbu Musadan rdvaydt eddrdk beb dedi: "Allahin elgisi: "Bir qulun 
ba§ina kigik vd ya boyiik bir musibdt ancaq giinahina gord gdlir. Beblikb, Allah bir goxlarmi dfv eddr" - 
buyurdu, sonra bu aydni oxudu: «Sizd ilz verdn hdr bir musibdt 6z dlhrinizh qazandigimz giinahlarin 
(etdiyiniz dmdlbrin) ucbatindandirl (Biitiin bunlara baxmayaraq) Allah (giinahlarinizin) goxunu dfv eddr» 
(d§-Sura, 30). 119 

"Sahiheyn"da 120 Abdullah bin Masuddan ravayat edildiyina gora bela deyir: "Allahin elgisi 
peygdmbdrbrddn biri haqqinda danisarkdn diqqdtb dinbyirdim. O peygdmbdrin qbvmiX onun ixzund vurmus vd 
qanatmisdilar . Bir yandan iiziinun qanini silir, bir yandan da: "Allahim, qbvmumu muhakimd etmd, giinki 
onlar bilmirbr" - deyir di." 

Peygambarin bu duasi onlann afvini, onlara dua etmayi, onlar iigiin iiziir dilamayi va §afqat 
etmayi ahata edir. 121 

Abdurrahman bin Qasimdan ravayat edildiyina gora bela deyir: "Allahin elgisi: "Musdlmanlar bir 
musibdb ugradiqlari zaman mdnd gdbcdk musibdt onlara tdSdlli olsun"- buyurmusdur ." U1 



118 Malik, "al-Muvatta", 1/237/43. 

119 zaifdir: et-Tirmizi, 3252; at-Tirmizi zaif hesab etmigdir. Men deyirem: Onun dediyi kimidir va sanedde iki nafar 
namslum ravi var: Ubeydullah bin Vazi'i ve qoca. 

120 yani iki sehih. al-Buxari va Miislimin "ss-Sahih"' eserlsri nezarda tululur. 

121 hadisi el-Buxari, 13477 ravayat etmigdir. Muslimda bela hadis yoxdur. 

122 hasandir: Malik, 1/236/41; "at-Tabaqat", 2/275; ibn Mubarak, "ez-Ziihd", 467. 

61 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Ibn Omardan ravayat edildiyina gora: "Allahin elgisi held buyurur: "insanlarin arasina qarisib 
onlarin dziyydtbrind sdbir eddn mominin miikafati, insanlara qari§mayib onlarin dziyydtbrind sdbir etmdydn 
mominin miikafatindan daha boyiikdiir. " 123 

9bu Said el-Xudridin ravayat edildiyina gora: "Allahin elgisi: "Sdbirddn daha xeyirli, sdbirddn daha 
geni§ bit nemdt heg kimd verilmdmisdir" - demi§dir." 124 (al-Buxari, Muslim) 

Bazi "Musnad'larda ravayat edildiyina gora Allahin elgisi bela buyurmusdur: " Allah-taala: 
«Mdn qullanmdan hdr hansi birinin bdddnind vd ya mahna vd ya ovladina bir bdla vermdkld onu 
imtahan etdiyimdd gozdl bir sdbirh qar§ilasa, qiyamdt giinii onun iigiin tdrdzi vd hesab qurmaqdan 
hdya eddrdtn" - buyurmu§dur." 125 

9nas bin Malikdan ravayat edildiyina gora Allahin elgisi bela demisdir: "Miikafatin boyiikliiyii 
bdlanin boyukliiyund gorddir. §ubhd yox ki, Allah-taata bir qovmil sevdimi, onlari bdla vermdkld imtahan eddr. 
Kim bu bdlaya razi olursa, onun iXgiXn Allah rizasi vardir. Kim dd bu bdlaya qdzdbbnirsd onun iigiin dd Allah 
qdzdbi vardir." 126 

Bazi "Musnad'larda marfu olaraq ravayat olunan hadisda: "Allah-taala bir qulunu sevdiyi zaman 
onun basindan bdlani dskik etmdz" - buyurulur. 127 

Cabir bin Abdullahdan ravayat edildiyina gora Allahin elgisi bela deyir: "Ummu Saibin (yaxud 
Ummu Museybin) yanina girdikdd: "Sdnd nd oldu ey Ummu Saib (yaxud ya Ummu Museyb) ki, titrdyirsdn ?" - 
deyd sorusdu." O da: "Qizdirma! Allah xeyrini vermdsin" - demisdir. Buna cavab olaraq: "Qizdirmani sbymdl 
Qilnki o Addm ogullannin gilnahlarini korilyiin ddmir pasini apardigi kimi aparir" - buyurmusdur. " 12S 

9bu Hureyradan ravayat edildiyina gora Allahin elgisi bela buyurmusdur: "Bir kimsd bir gecd, 
mdsdbn, qizdirmah olsa, sdbir eddrsd vd bunun Allahdan olduguna razi olarsa, anadan doguldugu kimi 
gunahlanndan tdmizbmr. " 129 

Hasan al-Basri: "Bir gecalik qizdirma sebebi ile qulun butiin gimahlari afv edilir" - demisdir. 130 

9bu Said Xudri bela deyir: "Allahin elgisinin yanina getdim, qizdirmah idi. Qlimi paltarinin uzurind 
qoydum. Qizdirmanin istisini hiss etdim vd: "Ey Allahin elgisi. Qizdirman nd qdddr sidddtlidirl" - dedim. 

O da: "Biz peygdmbdrbr ziimrdsi beldyik. Miikafatimizin qat-qat artmasi iigiin Xdstdliyimiz sidddtli 
olur" - buyurdu. 

Mdn: "Ey Allahin elgisi! insanlarin dn §idddtli bdlaya mdruz qalanlari kimbrdir?" - deyd sorusdum. 

Allahin elgisi: "Peygdmbdrbrdir" - buyurdu. 

Mdn: "Soma kimbrdir?" - sorusdum. 

Allahin elgisi: "Salihbrdir. tnsan kasibliqla imtahan edilir, hdtta geyinmdk iigiin ancaq bir dba tapib onu 
geyindr. tnsan bitb imtahan edilir, hdtta bitbr onu oldiiriir. Onlarin basina gdbn bu miisibdtbr onlar iigiin sizd 



123 sahihdir: al-Buxari, "el-adebul-Mufred", 388; et-Tirmizi, 2507; ibn Mace, 4032; 8hmad, 5/365 ve s. 

124 3bu Seid sl-Xudrinin revayet etdiyi hsdisin bir hissesidir. al-Buxari, 1469; Muslim, 1053. 

125 zaifdir: al-Hakim, st-Tirmizi, "Navadir el-Usul", 222; al-Menavi, "Feydul-Qadir", 4/487 zsif deyerek razilasmisdir. 

126 h3S3ndir: et-Tirmizi, 2396; Ibn Mace, 4031. 

127 zaifdir: ed-Deylemi, Musned el-Firdovs, 1/251/972. 

128 Muslim,2575. 

129 zaifdir: Ibn 3bi ed-Dunya, "el-Merad vel-Kefferat", 83; "er-Rida en Allah", 75; "es-Sabr", 180; el-Beyheqi, §uabul-Iman", 
7/167/9868. 

130 zaifdir: Ibn 8bi ed-Dunya, "el-Merad vel-Kefferat", 27; el-Hakim, 4/314; et-Taberani, "el-Kebir", 7698; el-Beyheqi, 
"§uabul-iman", 9924. 

62 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

veribn nemdtbrddn daha xeyirlidir" - buyurmu§dur." 131 

Uqbe bin Amir el-Cuheniden revayet edildiyine gore Allahrn elcisi bela buyurmu§dur: "Hdr 
dmdl miitbq mdhiirbnir. Ancaq momin Xdstd oldugu zaman mdbkbr: "Ey Rdbbimiz, filan aulu dmdlddn 
saxladin" - deydrldt. Buna cavab Allah-taala: «Qulum yax§i olana qdddr vd ya oldtid qdddr saglam olarkdn 
etdiyi dttidlinin mislini yaztn» - buyurur." 132 

9bu Hureyra buyurmu§dur: "Bir miiselman qui xasta oldugu zaman sagmdaki malaya: 
«Qulum ucun saglam olarkan yazdigm yax§i amali yaz» - deyilir. Solundaki malaya: «Xasta oldugu 
miiddatda qulumun giinahlarmi yazma» deyilir." 

9bu Hureyranin yanrnda olan bir kimsa: "Kas, ki, man da daim xasta olaraq yatsaydim"- 
dedikda, Bbu Hureyra: "Qui giinahlara ikrah edar"- dedi." Bunu Ibn 9bid-Dunya soylami§dir. 133 

Ibn 9bid-Dunyadan ravayat edildiyine gore Nilal bin Bassaq bela dedi: "Biz 9mmar bin Yasirin 
yanrnda otururduq, xastaliklardan bahs edildi. Bu zaman bir badavi: "Men hec xaste olmadim" - dedi. 
9mmar: "Sen bizden deyilsen, giinki miiselman bela ile imtahan edilir ve agacm yarpaqlan tokuldiiyii 
kimi giinahlan tokiiliir. Kafir yaxud gunahkar bela ile imtahan edilir ve onun hah devenin hahna 
benzeyir. Acib buraxildigi vaxt ne ucun buraxildigmi, baglandigi vaxt ne ugiin baglandigmi bilmez" - 
dedi." 134 

Mamer bin 9zdi dedi: "Biz Ibn Mesuddan xos/umuza gelmeyen bir §ey e§itdikde onu bize 
agiqlayana qeder susardiq. Bir gun bize Ibn Mesud dedi: "Fikir verin, xestelik ucun miikafat yoxdur." 

Bu soz acigimiza geldi ve bize gox agir geldi. Sonra Ibn Mesud: "Ancaq bu xestelik 
gunahlanmiza keffare olur"- dedikde gox sevindik ve xo§umuza geldi." 135 

Bu, Ibn Mesudun elminin ve fiqhinin kamilliyindendir. Miikafat ixtiyari emellere ve onlardan 
meydana gelenlere gore verilir. Bele ki, «et-T6vbe» suresinin sonunda Allah-taala: «Onlann sarf 
etdiklari ela bir az-cox xarc, kecdiklari ela bir vadi olmaz ki, Allah amallarinin qar§ihgmi daha 
gozal versin deya, avazinda onlara savab yazilmami§» (dt-Tovbd, 121) oldugunu qeyd etdiyi kimi 
bunlardan meydana gelen susuzluq, yorgunluq, achq ve kafirleri qezeblendirmelerine savab 
yazilacagmi da qeyd etmi§dir: «...Allah yolunda onlara ela bir susuzluq, yorgunluq va achq iiz 
vermaz, kafirlarin qazabina sabab olan ela bir yera ayaq basmaz va dii§mandan ela bir bala, 
miisibat gormazlar ki, bunlann miiqabilinda onlara yax§i bir amal yazilmami§ olsun!» (dt-Tovbd, 
120). 

Buna gore savab bu iki nove baglanmi§dir. Amma xesteliklerle miisibetlerin savabi ise 
giinahlarm efv edilmesidir. Buna gore Allah-taala: «Siza iiz veran har bir miisibat 6z allarinizla 
qazandigmiz giinahlarm (etdiyiniz emellerin) ucbatmdandir! (Biitiin bunlara baxmayaraq) Allah 
(giinahlarinizm) coxunu afv edar» (d§-§ura, 30) - buyurmu§dur. 



131 sahihdir: 9hmad, 3/94; Ibn Macs, 4024; al-Hakim, 4/307. Miislimin jertbrina gora senedi sehihdir. 

132 sahihdir: 9hmad, 4/146; Ibn 8bi ad-Diinya, "al-Merad val-Kefferat", 12; at-Taberani, "al-Kabir", 17/246/782; el-Begavi, 
"§arh es-Siinna", 1428. 

133 sehihdir: Ibn Bbi ed-Dunya, "el-Merad val-Ksffsrat", 14; sl-Beyheqi, "§uabul-Iman", 9948. Lefz sonuncunundur. 

134 Ibn 3bi sd-Diinya, "al-Msrad val-Kaffarat", 15; el-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 9913; Ibn Bbi §eybs, 3/232. Deyiram: raviler 
siqadir va raviler arasrnda alaqa qinqdir. 

135 Ibn 3bi ed-Dunya, "el-Msrad vel-Kefferat", 16; at-Taberani, "al-Kebir", 8506; al-Heysemi Mecmue ez-Zevaid, 2/301-ds 
sanedi hesendir demisdir. 

63 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Allahm elgisi musibatler haqqmda: "Allah-taala onlari xatalarin kdffardsi eddr"- buyurmusdur. 136 

Hamginin Allahm elgisi demisdir: "Xdstdlik gunahlan tokdndir. \tadt vd ibaddthr ddrdCdbri yiiksdldir. 
Musibdtbr dd gunahlan tbkdr"- buyurmusdur. 137 

Allahm elgisi: "Allah-taala hdr kimin xeyrini arzu eddrsd, ona musibdt verdr" 138 , digar bir hadisde: 
"Allah-taala hdr kimin xeyrini arzu eddrsd, onu dinddfdqih eddr"- demisdir. 139 

Yezid bin Meysera demisdir: "Qui xasta olur, onun Allah dargahmda xeyir namina heg bir 
emeli yoxdur. Allah-taala bununla ona kegmis gunahlannin bir qismini xatirladir ki, Allah 
qorxusundan aglamasiyla gunahlan, milgeyin basi kimi goz yaslanyla gozundan gixar. Allah onu 
sagaldirsa, tar-tamiz saglamliga qovu§durur. Ruhunu alirsa, tar-tamiz olaraq ruhunu alar." 140 

Ibn 9yya§m azad etdiyi kolasi Ziyad bin Ziyaddan va Peygambarin ashabalarindan ravayat 
edildiyina gora demi§ler: "Biz Allahin elgisinin yanina girdik. Onun hdtardti yuksdk idi. 

Biz: "Ah! Anamiz-atamiz Sdndfdda olsun ey Allahin elgisi! Qizdirman m qdddr §idddtlidir" - dedik. 

O da: "Biz peygdmbdrbr ziimrdsiyik. Bizd bdlalar qat-qat verilir" - buyurdu. 

Biz: "Subhdnallah " - dedik. 

Allahin elgisi: "Tddcciibbndiniz, eld deyilmi? Peygdmbdrbrddn birini bitbr bldurmusdu, bilirdiniz?" - 
buyurdu. 

Biz: "Subhdnallah " - dedik. 

Allahin elgisi: "insanlann dn sidddtli bdlaya ugrayanlan peygdmbdrbrdir, sonra ddrdcd-ddrdcd salihbr 
gdlir" - buyurdu. 

Biz: "Subhdnallah"- dedik. 

Allahin elgisi: "Tddccubbndinizmi? Siz nemdtbrd sevindiyiniz kimi, onlar da bdlalara sevinirbr" - 
buyurdu." 141 

Ubeyda bin Huzeyfa xalasi Fatimadan ravayat etdi ki, Fatime bele deyir: "Biz bir negd qadinla 
Allahin elgisini ziyardt etdik. Bir dd baxdiq ki, qizdirmanin sidddtind gbrd ilstilndd asilmis bir su bardagindan su 
damcilayirdi. 

Biz: "Ey Allahin elgisil Allaha dua etsdnd, Sdnd §dfa versin (olmazmi?)" - dedik. Buna cavab olaraq 
Allahin elgisi: "insanlann dn sidddtli bdlaya mdtuz qalanlan peygdmbdrbrdir, sonra onlara yaxin olanlar, sonra 
onlara yaxin olanlar, sonra onlara yaxin olanlardir" - buyurdu." 142 

Masruq Ai§adan ravayat etdiyina gora o bela deyir: "Mdn Xdstdliyi Allahin elgisinin Xdstdliyinddn 
daha §idddtli bir kimsd gbrmddim. " m 

"Xdsbbndrkdn Xdstdliyi gox sidddtli olurdu. Hdtta, gox vaxt on bes gun yatmazdi. Bbyrdyinin agnsi 
kdskinb§mi§di. 



136 el-Buxari, 5641, 5642; Muslim, 2573. 

137 Bu lafzde yoxdur va surmeda bu menani veren dslil var: "Xatalar xdstdlikh yarpaglarin agacdan tokulduyu kimi toktibr". 
Abdullah bin 3hmed, "ZIyadet al-Musned", 4/70; at-Tabsrani, "sl-Ksbir", 1002; sl-Heysemi, "Mecmue az-Zavaid". 2/301. 

138 el-Buxari, 5645. 

139 el-Buxari, 3116; Muslim, 1037 (175). 

140 Ibn 8bi ed-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 17; 9bu Neim, "el-Hilye", 5/240. Senedi hesendir. 

141 sahihdir: Ibn 3bi ed-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 5. Tehqiqat^i zeif ravinin oldugunu deyir. Bax: orijinala seh. 138, 
4-cii qeyd. 

142 sehihdir: en-Nesai, "el-Kebir", 4/355, 379; 8hmed, 6/369; Ibn Seid, "et-TebaqatuI-Kubra", 8/325, 326; el-Hakim, 4/404. 

143 el-Buxari, 5646; Muslim, 2570. 

64 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Biz: "Ey Allahin elgisi! Allaha dua etsdnd, Sdnddn bu Xdstdliyi aparsin " - deyir dik. 

da: "Biz peygdmbdrbr zumrdsinin Xdstdlikbri §idddtli kegir ki, bizim kdjfatdldrimiz olsun"- dedi." Ui 

9bu Saiddan ravayat edildiyina gora bela deyir: "Bir ndfdr: "Ey Allahin elgisi! Ba§imiza gdbn bu 
Xdstdlikbrddn bizim iigiinfayda varmi, deyd bibrsdnmi?" - deyd sorusduq. 

Allahin elgisi: "Giinahlara kdffarddir" - dedi. 

Buna rdgmdn Ubey bin Kdb: "Ey Allahin elgisi, az da olsa?" - sorusdu. 

Allahin elgisi: "Kigik bir tikan da olsa" - buyurdu. 

dbu Sdid deyir ki: "Ubey bin Kdb hdcddn, ilmrdddn, Allah yolunda cihaddan, fdrz olan namazlann 
camaatla qilmaqdan ayirmamaqla obnd qdddr Xdstdliyin ozunddn getmdmdsini dua etdi. " 

dbu Sdid deyir ki: "Bir kimsd bundan sonra onun ddrisind toxundugu zaman Xdstdliyinin hdrardtini hiss 
edirdi. Bu hdtardt obnd qdddr davam etdi. " I4S 

Abdullah bin Omar bela deyir: "Allahin elgisi: "ibaddtbrini gozdl sdkildd eddn bir qui Xdstd olsa, ona 
vdkil olan mdbyd: "Xdstdlikbrddn qurtulana qdddr saglam ikdn etdiyi dmdlin mislini onun tigun yaz"- deyilir." U6 

9bu Umamatu al-Bahili bela deyir: "Allahin elgisi dedi ki: "Sizddn biriniz qizih odla yoxladiginiz 
kimi Allah-taala (gox yaxsi bildiyi halda) sizddn birini bdla ib yoxlayir. Allahin giinahlardan qurtardigi bdladan 
xalis qizil kimi gixar, bdlaya sdbir etmddiyinddn daha artiq giinaha batmis olani bdladan qara qizil kimi gixar. " 147 

Hasan al-Basrinin Allahin elcisindan miirsal olaraq ravayat etdiyi bir hadisda: "Stibhd yoxdur ki, 
Allah-taala mominin bir gecd gdkdiyi qizdirma sdbdbi ib biitiin gunahlanni dfv eddr" - deyilir. 148 

Ibn 9bi ad-Diinya deyir ki, Ibn Mubarak demisdir: "Bu gozel bir hedisdir. 149 

Ibn 9bi ad-Diinya hamcinin demisdir: Salafi salihlar bir geca cakilan qizdirmanm kecmis 
giinahlara kaffara olacagmi umardilar." 150 

9nas bela deyir: "Allahin elgisi bir xastanin yanma girdi. Ona: "De: "Allahim, mdn sdnin tdcili 
saglamhgini, bdlaya sdbrini vd dilnyadan gixaraq rdhmdtind qovu§maq istdyirdm". " - dedi." 151 

Aisa bela deyir: "Allahin elgisi: "Agac yarpaqlarin tokdiiyil kimi qizdirma da gunahlan tbkdr" - 
buyurdu." 152 

9bu Hureyra ziyarat etdiyi bir xastaya dedi ki, Allahin elgisi bela buyurdu: "Allah-taala: 
"Qizdirma mdnim atd§imdir, axintddki atd§ddn ndsibi olsun deyd onu diinyada momin quluma 
gonddrirdtn" - buyurmusdur. " 153 

Miicahid: "Qizdirma har bir mominin oddan hissasidir" - demis, sonra: «Sizdan ela bir kas 



144 zaifdir: Ibn 9bi ad-Diinya, "sl-Msrad vel-Kefferat", 9. 

145 hasandir: en-Nesai "al-Kabir", 3/502, 503; 9hmed, 3/23; 8bu Yala, 995; ibn 9bi ad-Diinya, "al-Marad vel-Kefferat", 10; el- 
Beyheqi, "§uabul-iman", 9970, 9971. 

146 sahihdir: Abdurrezzaq, 20308; 3hmed, 2/203; Ibn Bbi ed-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 26; el-Begevi, "§erh es-Siinne", 
1429; el-Beyheqi, 3/374. 

147 zaifdir: Ibn 9bi ed-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 27; el-Hakim, 4/314; et-Taberani, "el-Kebir", 7698; el-Beyheqi, 
"§uabul-iman", 9924. 

148 zaifdir: ibn 8bi ed-Diinya, "ei-Merad vel-Kefferat", 28. 

149 ibn 8bi ed-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", seh. 40. 

150 ibn 9bi ed-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 29; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 9867; 9hmed, "ez-Ziihd", seh. 280. 

151 zaifdir: ibn 9bi ed-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 30. 

152 sahihdir: ibn 8bi ed-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 32. 

153 sahihdir: et-Tirmizi, 2088; ibn Mace, 3470; 9hmed. 2/420; el-Hakim, 1/345; ibn 8bi ed-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 
19; ibn 8bi §eybe, 3/229. 

65 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

olmaz ki, ora varid olmasm. Bu, Rabbinin buyurdugu vacib bir hokmdiir» (Mdrydm, 71) ayasini 
oxumu§dur. 154 Lakin Miicahid bu ayadaki «sizdan ela bir kas olmaz ki, ora varid olmasm» ayasinin 
manasmi qizdirma ila tavil 155 etmemi§dir. (^iinki bu ayenin nazil olmasi qizdirma ile tevil edilmesini 
keskinlikle qebul etmaz. Mucahidin meqsedi Allah-taala butiin qullarirun ata§a ugrayacaqlarmi 
bildirmakdir. O halda qulun gunahlan xastalik sababi ila afv olundugundan ata§a ugramasi asan olur. 
Ondan tez qurtulur. Dogrusunu Allah bilir. 

Mucahidin bu manani qesd etmasina 9bu Reyhananin Allahm elcisindan: "Xdstdlik cdhdnndm 
kbruyiX olub, mominin oddan ndsibidir" 156 - deya ravayat etdiyi hadis delalet edir. 

9nas bela deyir: "Allahm elcisi: "Xdstdlikddn yaxsi olub saglamhga qovusan miisdlmanin hah, safligi 
vd rdngi baximindan gbyddn yagan dolu kimidir" — buyurmu§dur." 157 ibn 9bi ad-Diinya ravayat etmi§dir. 

Ibn 9bi ad-Dunyanm hamginin 9bu Umamedan marfu olaraq ravayat edilan bir hadisde: 
"Xdstd olaraq yatan bir miisdlman mtitteq giinahlardan tdmizbndrdk saglamhga qovusar" - deyilir. 158 

9bu Umama deyir ki, Peygambar: "Qizdirmah mominin vdziyydti, oda sahnib pasindan tdmizbmn 
ddmirin vdziyydti kimidir" - buyurmu§dur. 159 

Yena 9bu Umamadan marfu olaraq ravayat edilan hadisde: "Qui xdstdbndiyi zaman Allah-taala 
mdbkbrind vdhy etmisdir. "Ey mdbkbrim, Mdn qulumu ipbrimddn biri ib bagladim. dgdr onun ruhunu 
alsam, bagislaram vd dgdr onu sagaltsam, giinahlarindan bmizbnmis olar"- buyurulmusdur . " 160 

Sahl bin 9nas al-Cuhani atasmdan, o da 6z atasmdan ravayat etdi ki, babasi bela deyib: "Man 
Qbu Ddrda Xdstd ikdn yanina girdim vd\ "Ey dbu Ddrda! Biz saglam olmagi sevirik, amma xdstdbnmdyi 
sevmirik" - dedim. 

dbu Ddrda dedi: "Mdn, Allahm elgisi beb deydrkdn e§itdim: "Ba§ agnsi vd Xdstdlik Uhild dagi qdddr 
gtinahi olsa da, xardal ddndsi qdddr giinahi qalmayanaddk mominddn dl gdkmdz. " U1 

Ummu Selemedan ravayat edildiyina gora Allahm elgisi bela buyurur: "Allah-taala ikrah etdiyi 
yolda olan qulunu, bala vermakla imtahan edar. O ba§ma galen balani Allahdan ba§qasma aid 
etmazsa, yaxud bu balanin getmasi iigiin Allahdan ba§qasma dua etmazsa, Allah balani giinahlarina 
kaffara edar, onu bu bala ila temizlayar". 162 

Atiy bin Qeys dedi: "Kab xastalandi. Dama§q ehlindan bir nece adam onu ziyarat etdi va ondan: 

154 Ibn 3bi sd-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 20; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 368. Deyirem: sanadi zaifdir. 

155 menani yozmaq. 

156 hasandir: sl-Buxari, "et-Tarix el-Kebir", 4/1/63; Ibn 3bi sd-Diinya, "al-Merad val-Kefferat", 21; et-Tahavi, "Mugkile el- 
9sar", 2217; al-Beyheqi, "§uabul-Iman", 9846. Deyiram: sanadinds zaif ravi olsa da, hadisi 3bu Hureyranin va 3bu 
Umamanin hadislari hasan edir. 

157 qox zaifdir: at-Tirmizi, 2806; Ibn Bbi ad-Diinya, "al-Marad val-Kafferat", 22; al-Bazzar, "Kasf al-0star", 762; 3bu §eyx, 
"8msal al-Hadis", 346; ibn Adiy, "al-Kalam", 7/ 2534; ibn al-Cauzi, "al-Movduat", 3/200, 201 va s. 

158 sahihdir: Ibn 9bi ad-Diinya, "al-Marad val-Kaffarat", 23; at-Tabarani, "al-Kabir", 7485; al-Beyheqi, "§uabul-iman", 9922; 
ibn 9sakir, 7/19/2. 

159 sahihdir: ibn 8bi ad-Diinya, "al-Marad val-Kaffarat", 24; al-Hakim, 1/348, 3/431; al-Beyheqi, 3/374; al-Bazzar, "Kasf al- 
8star", 756; ibn 8sakir, 9/427/2. 

160 hasandir: ibn 8bi ad-Diinya, "al-Marad val-Kaffarat", 25; el-Hakim, 4/313; et-Taberani, "el-Kebir", 7701; el-Begevi, "§erh 
es-Siinne", 510. 

161 zaifdir: ibn 9bi ad-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 41, 219; 9hmed, 5/198; ibn 9sakir, 3/91/1; ei-Beyheqi, "§uabul- 
iman", 9901, 9902; et-Taberani, "el-avsat", 634, 3119. 

162 hadis movdudur: Ibn Bbi ad-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 43. Deyirem: Senedi movdudur. Senedlerde metruk- 
miittehim, siqa olmayan, yalanci raviler var, hedis tamamile movdudur. 

66 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

"Ey 9bu Ishaq necasan?" - soru§dular. 

O: "Yax§iyam, giinahi iizundan yaxalanmi§ bir badana Allah-taala istarsa, azab edar, istarsa da, 
rehm edar. Onu saglamhga qaytararsa, gunahsiz qaytarar" - dedi." 163 

Said bin Vahab dedi: "Biz Salman al-Farsi ila birlikde Kinda qabilesindan bir nefari ziyarata 
getdik. Salman dedi: "Bir musalman bala ila imtahan edilirsa, bala onun kecmi§ gunahlarma kaffara 
olur, geri qalan gunlari ucun da ibrat olur. Bir kafir bala ila imtahan edildikda, onun hah davanin 
hahna banzayir. Acihb buraxildigi zaman na ucun buraxildigmi, baglandigi zaman na ucun 
baglandigmi bilmaz." 164 

9bu 9yyub al-9nsari bela deyir: "Allahin elgisi dnsardan bir adami ziyardt etdi vd dyilib onun 
necdliyini soru§du. O da: "Ey Allahin elgisi, yeddi giindiir ki, yatmiram"- dedi." 

Buna cavab olaraq Allahin elgisi buyurdu: "Ey qardasim, sdbir et. Girdiyin giinahlardan gixarsan "- 
buyurdu. Sonra Allahin elgisi: "Xdstdlik saatlan gilnah saatlarim aparir"- dedi. " 165 

9bu Hureyre bela deyir: "Allahin elgisi bir bdddviddn: "Sdni heg "ummu milddm" Xdstdliyi 
tutdumu?" - deyd sorusdu. 

O: "Ey Allahin rdsulu, "ummu milddm" nddir?"- dedi. 

Allahin elgisi: "Ddri ih qan arasinda istilik verdn xdstdlikdir" - dedi. 

Bdddvi: "Mdn buna heg tutulmadim " - dedi. 

Allahin elgisi: "Ey bdddvi, sdni heg ba§ agrisi tutdumu?" - buyurdu. 

Bdddvi: "Ya Allahin elgisi, ba§ agrisi nddir?" - dedi. 

Allahin elgisi: "Bir damar adamin basina vurur"- buyurdu. 

Bdddvi: "Mdn buna tutulmadim " - dedi. 

Allahin elgisi: "Kim Cdhdnndm dhlinddn birini gormdk istdyirsd, buna baxsin " - buyurdu. " 166 

Ummu Siileym bela deyir: "Mdn Xdstdbndim. Allahin elgisi mdni ziyardtd gdldi vd: "Ey Ummu 
Siileym! Odu, ddmiri vd ddmirin pasini bilirsdnmi?" — sorusdu. 

Mdn: Bdli - dedim. 

Allahin elgisi: "Miijdd olsun Sdnd ey Ummu Suleyml Sdn agrilanndan oda sahnan ddmirin pasindan 
qurtuldugu kimi aurtulursan" - buyurdu." 167 

9shabalardan biri qarda§larmdan birini ziyarat etmak ugiin yola cixdi. Yolda onun xasta 
oldugunu e§itdi. Yanma girdiyinda: "Mdn sdnd hdm saglam bir insan ziyardtgisi, hdm Xdstd ziyardtgisi, hdm 
dd miijddgi olaraq gdldim "- dedi. 

O da: "Bu iig seyi need birhsdirdin ?" - deyd sorusdu. 

Sdhabi: "Mdn sdni ziyardt elmdk iigiln yola gixanda xdstd oldugunu bilmirdim. Buna gord saglam adamin 
ziyardtgisiydm. Yolda xdstd oldugunu e§itdim, buna gord dd Xdstd ziyardtgisiydm. Allahin elgisinddn esitdiyim 
bir seyi Sdnd miijdd eddCdyimd gord isd miijddgi oldum" - dedi. 



163 Ibn 3bi ed-Dunya, "sl-Marad vel-Kefferat", 44; el-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 9823, Deyiram: sanadi zaifdir. 

164 al-Buxari, "el-adebul-Mufrad", 493; ibn 8bi ad-Diinya, "el-Marad vel-Kefferat", 45; ibn 9bi §eybe, 3/231; 9bu Neim, "el- 
Hilye", 1/206. Deyirem: senedi sahihdir. 

165 zaifdir: ibn 3bi ed-Dunya, "el-Merad vel-Kefferat", 34; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 9823, Deyirem: senedindeki ravi qox 
zaifdir. 

166 sahihdir: el-Buxari, "el-adebul-Mufred", 495; 9hmed, 2/332; ibn Hibban, 2916; el-Hakim, 1/347; el-Bezzar, 778; 
Tehqiqatci hesen ve zeif senedlerin oldugunu, nehayet umumen sehih oldugunu demigdir. 

167 zaifdir: ibn 8bi ed-Dunya, "el-Merad vel-Kefferat", 33; el-Xatib el-Bagdadi, "Tarix Bagdad",3/410, 411. 

67 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

"Esitdim ki, Allahin elgisi held buyurur: "Qui dmdli ib Allah ddrgahinda bit ddtdCdyd nail olmadigi 
zaman Allah onun bdddnind vd ya malina vd ya bvladina bir bdla vermdkb onu imtahan eddr vd sonra gatmadigi 
o ddrdcdyd varana qdddr bu bdlaya sdbir etdirdr. " 168 " 

Hasan al-Basri xastalikdan bahs edarak bela dedi: "Diqqet edin, xastalik giinlari miiselman iiciin 
pis giinlar deyildir. O giinlar musalmanm yolunu i§iqlandmr. Axiretdan unutdugunu xatirladir, 
xatalanni ortiir." 169 

Selefi salihdan bazilari bela dedi: "Diinyada miisibatlar olmasaydi, biz axirata miiflis olaraq 
girardik." 170 

9nas bin Malikdan ravayat edildiyina gora Allahin elgisi Allahin istayi ila yarpaqlarm 
tokiilmasina diqqat etdikdan sonra demi§dir: "Miisibdtbr vd Xdstdlikbr iimmdtimin giinahlarini bu agacin 
yarpaqlarimn tokiilmdsinddn daha tez tokdrbr. " in 

9bu Hureyredan marfu olaraq ravayat edilan bir hedisde: "Hdr hansi bir miisdlman (xdsb oldugu 
vaxt) miitbq Allah-taala ona mdbkbrddn ikisini vdkil eddr. Allah-taala o miisdlman haqqinda iki gozdl dmrinddn 
birini, ydni ya olmdsini vd ya sagalmasini hokm eddnd qdddr o iki mdbk ondan ayrilmazlar. 

Ziyardtgibr gdlib ondan: "NecdSdn?" - sorusduqda: " dl-Hdmdulilbh yaxsvyam, hdmd Allaha 
mdxsusdur" - desd, mdbkbr ona: "Qanindan daha yaxsi qan ib sdhhdtinddn daha yax§i bir sdhhdtb Sdnd miijdd 
olsun "- deydrbr. dgdr: "§idddtli bdla gdkmdkddydm " - deydrsd, mdbkbr ona: "Qanindan daha pis bir qan ib 
bdlandan daha uzun bir bdla ib sdnd miijdd olsun " - deydrbr. " m 

Bu musalmanm "§iddetli bala cakmekdeyem" demasi, Allahin elcisinin xasteliyinde: "Vay 
ba§im»- demasina, 173 Sadm: "Ey Allahin elgisi! Xdstdliyim sidddtbndi, mdn varliyam"- demasina 174 , Ai§enin: 
"Vay basim"- demasina 175 zidd deyildir. Qiinki onlarm bela demalari xastaliklarini xabar vermalari 
olub, Allah-taalaya, galan ziyaratgilara §ikayat etmalari deyildir. 

Xaste Allaha hamd etdikdan sonra xastaliyini soylarsa, bu §ikayat deyildir. 9gar xastaliya 
asabla§arak xabar verirsa, bu §ikayatdir. Bu halda niyyat va maqsada gora bir kalma ila bazan savab, 
bazan da giinah qazanir. 

Sabit Bannani dedi ki: "Hasan al-Basri ila Saffan bin Muhrazin ziyaratina getdik. Oglu gixib 
atasmm dizenteriya xastaliyina tutuldugunu va yanma girmemeyimizi soyledi. Hasan al-Basri: "Bu 
giin atanm atinin, qararan almmasi, onlari torpagm yemasindan daha xeyirlidir." 176 



168 hasandir: al-Buxari. "et-Tarix el-Kebir". 1/73; 9bu Davud, 3090; 9hmad. 5/272; 9bu Yala, 923; ibn 9bi ed-Diinya, "el- 
Msrad vsl-Kefferat", 39; Ibn Said, "at-Tabaqatul-Kubra", 7/477; st-Tabarani, "al-Kabir", 22/318; "al-8vsat", 1153; al-Beyhaqi, 
3/374. Tahqiqat^i zaif sanadlarin oldugunu, nahayat iimuman hasan oldugunu demigdir. Bax: orijinala sah. 146. 

169 Ibn 8bi ed-Diinya, "al-Marad val-Kaffarat", 55, 154; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 7/201/9991. Tahqiqatci hesen va zaif 
sanadlarin oldugunu demisdir. 

170 al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 7/201/9991. 

171 Ibn 3bi ad-Diinya, "al-Marad val-Kaffarat", 57; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 9864. Tahqiqatci cox zaif sanadin oldugunu 
demisdir. 

172 zaifdir: Ibn 3bi ad-Diinya, "al-Marad val-Kaffarat", 47; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 9940. Tahqiqatci zaif sanadin 
oldugunu demisdir. 

173 al-Buxari, 5666. 

174 al-Buxari, 1295; Muslim, 1628. 

175 al-Buxari, 5666. 

176 sahihdir: Bhmed, "az-Ziihd", sah. 257; Ibn 3bi ad-Diinya, "al-Marad val-Kaffarat", 50; Ibn Said, "at-Tabaqatul-Kubra", 
7/48. Deyiram: sanadi sahihdir. 

68 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Yena Sabit bin Bannani dedi ki: "Biz Rabia bin al-Harisi ziyarat etmak iigiin yanma getdik. 
Xastaliyi agir idi. O: "Manim bu hahmda olanm qalbini axirat doldurur, diinya onun gozunda 
milgakden da kigik olur"- dedi. 177 

9nas, Peygambardan buyurur: "Qui tig gtin xdstdbmrsd, anadan tdzd dogulmus kimi gtinahlarindan 
tdmizbndr". 178 

Yena da ondan Peygambarin bela dediyi ravayat olunur: "Xdstd sagalana qdddr onun duasi rddd 
olunmaz". 179 

Ibn Masud bela deyir: "Man Allahin elgisi ild birgd oturmu§dum. Allahin elgisi guliimsiindu. 

Biz: "Ey Allahin elgisi ndyd gtiltimstindtin? " - dedik. 

Allahin elgisi: "Bir mominin Xdstdlikddn sizlanmasina tddcctib edirdm. dgdr o mbmin Xdsldliyin bzti 
tigtin nd qdddr savab oldugunu bilsdydi, Allaha qovusana qdddr Xdstd olmasini arzu eddrdi"- dedi vd ikinci ddfd 
gtiltimsdydrdk, mtibardk basini sdmaya qaldirdi. 

Biz: "Ey Allahin elgisi indi ndyd gtiltimstindrdk basini sdmaya qaldirdin ? "- dedik. 

Allahin elgisi: "Tddcctib etdim. tki mdldk sdmadan enib bir mbmini namaz qildigi yerdd axtarib 
tapmadilar. Allah-taalanin htizuruna gdbrdk: "Ey Rdbb, filan mbmin qulun tigtin gecd ild gtindtiz arasinda bu 
qdddr dmdl yaziriq. Sdn onu hdbs etdiyin (xdstdbndirdiyin - tdrc.) tigtin dmdlinddn bir sey yazmadiq"- dedibr. 

Allah-taala: "Qulum tigtin gecd ib gtindtizdd etdiyi dmdli yazin, ondan heg bir sey dskik etmdyin. Onu 
hdbs etdiyimin (xdstdbndirmdyimin) mtikafah mdnd aiddir. Onun etmis oldugu dmdlin mtikafati da ona aiddir" 
-dedi." 180 

Ibn Masud bela deyir: "Allahin elgisi: "Kimsd bir gecd qizdirmah olaraq sdbir etsd vd bunun Allahdan 
gdldiyind razi olsa, anasindan doguldugu kimi gtinahlarindan gixmis olur" - buyurdu." 181 

Yahya Marasil bin Kasirdan ravayat edildiyina gora Allahin elgisi Salman Farsini gormadi, onu 
sorusdu. Xasta oldugu xabar verildi. Allahin elgisi ziyarat iigun yanma galarak: "Allah sdnin Xdstdliyind 
sdja versin, gtinahini bagislasin, bbnd qdddr dinindd vd cismindd Sdnd saglamliq bdxs etsin. Bu Xdstdlikdd sdnin 
tigtin tig xisbt var. 

Birincisi Rdbbinddn Sdnd bir bytiddtir, ikincisi kegmis gtinahlarin tdmizbnir, tigtinctisti istddiyin duani 
et. Qtinki Xdstdnin duasi qdbul edilir" - buyurdu. " 1S2 

Ziyad bin Rabi deyir ki, Ubey bin Kdbd: "Allahin kitabinda mdni tizdn bir ayd vardir"- dedim. 

O: Hansidir? - sorusdu. 

Mdn: "«...Pislik eddn §dxs, onun cdzasini gdrdcdk...» (dn-Nisa, 123) aydsidir" - dedim. 

Kdb dedi: "Mdn sdni gbrdtiytimddn daha gox fdqih bilirdim. Qtinki bir mominin ayaginin btidrdmdsi, 
damar titrdmdsi kimi bir mtisibdtin gdlmdsi, ancaq gtinahina gbrddir. Allah-taala onun gtinahlarinin bir goxunu 
dfvedir." 183 



177 Ibn 3bi sd-Dunya, "al-Merad vel-Kefferat", 51. Deyirem: ravi siqadir. 

178 Z3ifdir: Ibn 3bi ad-Dunya, "al-Msrad vel-Kafferat", 61; st-Taberani, "ss-Sagir", 1/188, 189. Deyirem: senadi gox zaifdir. 

179 qox zaifdir: Ibn 3bi ad-Diinya, "al-Marad val-Kaffarat", 70; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 10029. Deyiram: senadi cox 
zaifdir. 

180 zaifdir: Ibn 8bi ed-Diinya, "al-Marad val-Kaffarat", 75; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 9938; 8bu Nairn, "al-Hilya", 4/266, 
267; at-Tabarani, "al-3vsat", 1163; al-Bazzar, "Kagf al-3star", 766. 

181 zaifdir: ibn 9bi ad-Dunya, "al-Marad val-Kaffarat", 83, "ar-Rida an Allah", 75; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 9868 

182 qox zaifdir: Ibn Bbi ad-Dunya, "al-Marad val-Kaffarat", 31; at-Tabarani, "al-Kabir", 6106. 

183 sahihdir: ibn 9bi ad-Dunya, "al-Marad val-Kaffarat", 100; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 9814; ibn Carir, "Tafsir", 5/187. 

69 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Ai§adan bu ayani soru§mu§dum, o da: "Mdn bunu Allahin elgisinddn soru§andan bdri heg kds 
nidnddn soru§madi" - dedi. Mdn Allahin elgisinddn bu aydnin mdnasini sorusdum. Allahin elgisi: "Ey Ai§d! 
Allah-taala qulunu ba§ina gdbn Xdstdlik, bdla, tikan batmasi, ayaqqabisinin baginin qirilmasi, hdtta pulunu 
qabina qoyub onu tapa bilmdydtdk qorxmasi vd sonra pul qabinin tapilmasi kimi musibdtbrb cdzalandirir. 
Qunki momin giinahlarindan qirmizi qizihn korukddn gixdigi kimi tdmizbnir" - dedi." 184 

Allah-taala nazil etdiyi kitablardan birinda qulunu sevdiyi ugiin va onun 6z qiisurlarmi bilib 
tavazokarhqla yalvaracagim, dua edacayini gormek ugiin "onun xo§una galmayan bir miisibatla 
imtahan edaram" - buyurmu§dur. 185 

Kab demi§dir: "«T6vrat»da Allah-taala: "Momin qulum uziilmasaydi, kafiri abadi qirilmayan 
bir damir sargi ila sariyardim" - deya yazmi§dir." 186 

Maruf Karxi dedi: "§ubha yox ki, Allah-taala momin qulunu xastalikla, agri va acilarla imtahan 
eder. Momin 6z yolda§lanna §ikayet edar. Allah-taala: "Izzat va Calahma and olsun ki, men sani bu 
agrilar va xastaliklarla ancaq sanin gunahmi yumaq iigiin imtahan etdim, ona gora §ikayat etma" - 
buyurur." 

9bu ad-Dunyamn dediyine gora bir nafar: "Ey Allahin elgisi, Xdsblik mdir?"- dedi. 

Allahin elgisi: "Sdn heg xdstd olmadinmi? " - dedi. 

O da: Xeyr - deyd cavab verdi. 

Allahin elgisi: "Yammizdan qalx, sdn momin deyilsdn" - buyurdu 187 . 

Abdullah bin Mesudun xastaliyi §iddatlananda ziyarata galan yolda§lari yanma girdi. 

Xanimi: "Canim sana fada olsun. Sani ne yedire bilirik, na da igirda bilirik"- dedi. Bundan sonra 
o zaif sasla: "Sumuklarim guriidu, yatmagim uzandi. Vallahi! Haqq taalanm savabimi dirnaq ucu 
qadar azaltmasmi istamiram" - deya cavab verdi. 188 

Xalid bin Valid zovcasini bo§adi. Ondan soru§dular: "Ey 9bu Siileyman! Niya gora onu 
bo§adm?!" 

O da: "Ondan §iibhalandiyim va ya xos/uma galmadiyi iigiin bo§amadim. Feqat manim yanimda 
heg bir balaya ugramadi, hami§a rahat idi" - dedi. 189 

Bir hadisda: "Bir mominin tdzyiqi yiiksdbr vd ya diisdrsd mutbq Allah-taala onun iigiin bir yaxsiliq 
yazar, bir giinahini dfu eddr, bir ddrdcd yiiksdlddr " - deyilir. 190 

Bu hadis miisibatlarin ancaq gunahlari ortacayina dair olan hadisa zidd deyildir. (Junki 
yax§iligm yazilmasi miisibatlara sabir etmaya goradir. Sabir da qulun amalidir. 

Sahabelardan biri, bir xastani ziyarat etdi va ona: "Xdsb iigiin dord sey vardir ki, ondan qdbm 



184 zaifdir: et-Tirmizi, 2991; 9hmed, 2/218; Ibn Carir, "Tefsir", 5/189; at-Tayalisi, "Musned", 1584; Ibn 9bi ad-Diinya, "el- 
Marad val-Kafferat", 10!; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 9809. 

185 Ibn 8bi ad-Dunya, "al-Merad vel-Kefferat", 94; 9bu Nairn, "Hilyetul-Ovliya", 4/180; al-Beyhsqi, "§uabul-iman", 9787. 
Deylram: sensdi sahihdir. 

186 Ibn 3bi ad-Dunya, "al-Merad vel-Kefferat", 103; 3bu Neim, 5/381. Deyirem: senedi sehihdir, raviler siqadir. 

187 zaifdir: 9bu Davud, 3089; el-Begevi, §erh es-Siinne", 1440; Ibn 9bi ed-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 196; el-Beyheqi, 
"§uabul-Iman", 9916. 

188 Ibn 8bi ed-Dunya, "el-Merad vel-Kefferat", 197; "er-Rida en Allah", 78; ibn Mubarek, "ez-Zuhd", 463; ibn Seid, "et- 
Tebaqatul-Kubra", 6/160; Bhmed, "ez-Ziihd", seh. 359. 

189 hesandir: ibn Bbi ed-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 203; ibn Kesir, "el-Bidaye ven-Nihaye",7/115. 

190 zaifdir: et-Taberani, "el-avsat", 1157; el-Hakim, 1/347; ibn 8bi ed-Diinya, "el-Merad vel-Kefferat", 207; el-Beyheqi, 
"§uabul-iman", 9860. 

70 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

qaldinhr, saglam olarkdn etdiyi dmdlinin miikafatinin misli onun iigiin yazihr. Xdstdlik onun oynaq yerbrinddki 
pislikbri gixanr. Ya§asa dp edilmi§ olaraq ya§ayar, obrsd bagi§lanaraq blur"- dedi. Sonra xdstd: "Allahim, mdn 
Xdstd olaraq yatmaga davam edim" - dedi. 191 

9bu Yahya Suheyb bin Sinin bele deyir: "Allahm elcisi demisdir: "Mominin i§ind tddcciib editdm. 
Qunki i§inin hamisi onun iigiin xeyirlidir. Bu mdziyydt yalniz mbmind mdxsusdur. Qunki sevimrsd §iikiir eddr, 
bu onun iigiin xeyirlidir, ba§ina bir bdla gdlirsd sdbir eddr, bu da onun iigiin xeyirlidir - buyurmu§dur. " 192 

17-ci bolma 

saBRiN FeziLaTi haqqinda 9shab9nin sozL9Ri 

Imam 9hmed Vaki'idan, o da Malik bin Migvalden, o da 9bu as-Saferden naql etdi: "9bu Bakr 
xastalandi. Ziyarata galanlar ona: "Sane hakim gagiraqmi?"- dedilar. O da: "Mani hakim gordu"- dedi. 
Onlar: "Bas na soyladi?"- dedilar. O: "Istadiyini et"- dedi." 193 

Imam 9hmad dedi: "Omar bin Xattab demi§dir: "Biz ya§ayi§imizrn an xeyirlisini sabirla 
tapdiq. 194 

O, hamcinin demi§dir: "Sabirla an iistiin ya§ayi§a gatdiq. 9gar sabrin bir adam oldugu farz 
edilarsa, o an yax§i adam olardi." 195 

91i bin 9bu Talib demi§dir: "Diqqat edin, imana nisbatda sabir, badana nisbatda ba§ kimidir. 
Ba§ kasilanda casad oliir". Sonra sasini yiikseldib: "Diqqat edin, sebri olmayanm imam yoxdur." 196 

Sonra dedi: "Sabir budrameyen bir minikdir." 197 

Hasan al-Basri: "Sabir xeyir xazinalarindan bir xazina olub Allah-taala onu 6z dargahmda an 
yaxsi olan quluna verir" - demisdir. 198 

Omar bin Abdul-9ziz: "Allah-taala quluna bir nemat verib, onu ondan ahb yerina sabri verirsa, 
miitlaq aldigi nematdan daha xeyirlisini verir" - demisdir. 199 

Meymun bin Mihran: "Bir insan boyiik ya kicik biitiin yaxsihqlan, ancaq sabri sayasinda alda 
edir" - demisdir. 200 

Siileyman bin Qasim: "Har emelin savabi ancaq sabirla bilinir. Masalan, Allah-taala: «... Yalniz 
sabir edanlara saysiz-hesabsiz mukafat verilacakdir!» (dz-Zumdr, 10) - demisdir. 201 

Ariflardan birinin cibinda bir kagiz pargasi vardi, har zaman ona baxardi. Orada: «San Oz 
Rabbinin hokmiina sabir et! §iibhasiz ki, san Bizim gozumiiziin qabagmdasan...» (dt-Tur, 48) ayasi 



191 zaifdir: Ibn 3bi sd-Diinya, "al-Marad vel-Kefferat", 209. Deyiram: senadinde cahillar var. 

192 Muslim, 2499; 9hmed, "al-Musnad" ; 5/26; at-Tayalisi, 211. 

193 ahmed, "ez-Ziihd" seh. 140; 9bu Nairn, "Hilystul-Ovliya", 1/34. 

194 3hmad, "az-Ziihd", sah. 146; Bbu Nairn, "Hilyalul-Ovliya", 1/50; Ibn Mubarak, "Zavaid az-Ziihd", 630; Ibn Bbi ad- 
Diinya, "as-Sabr", 47; Ibn Hacar, "Fath al-Bari", 11/303. Deyiram: asarin Omara aid olmasma sakk yoxdur. 

195 Ibn 3bi ad-Diinya, "as-Sabr", 6. Deyiram: sanadi zaifdir. 

196 Ibn 3bi ad-Diinya, "as-Sabr", 8. Arasdirmalarm sonunda tahqiqatci deyir: 

197 "Br-risalatul-qusayriyya", sah. 185. 

198 Ibn 9bi ad-Diinya, "as-Sabr", 16. 

199 Ibn 8bi ad-Diinya, "as-Sabr", 22; el-Beyheqi, "§uabul-iman", 7/212/10038. 

200 Ibn 8bi ad-Diinya, "as-Sabr", 19; 9bu Nairn, "Hilyatul-Ovliya", 4/90 

201 Ibn 9bi ad-Dunya, "as-Sabr", 116. 

71 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

yazilmisdi. 202 

Omar bin Xattab: "Sabir ila sukur iki dava olsaydilar, hansma mindiyimin farqina varmazdim" - 
demisdir. 203 

Mahammad bin Subruma: "Basma bir bala galanda bil ki, "yaz buludu kimi o deqiqa acilar"- 
deyirdi. 204 

Siifyan bin Uyeyna: «(Qdtinlikldrd) sabir etdiklari va ayalarimiza iirakdan inandiqlari iiciin biz 
onlardan (Israil ogullanndan) amrimizla (insanlara) haqq yolu gostaran rahbarlar tayin etmi§dik» (ds- 
Sdcdd, 24) ayasini bela tafsir etmisdir: "Onlar har isin avvali olan sabra sanldiqlan iiciin Biz da onlan 
rahbarlar etdik." 205 

Ohnaf bin Qeysdan: "Helimlik nadir?"- sorusulduqda, o: "Xosa galmayan bir seya sabir 
etmakdir"- demisdir. 206 

Vahb demisdir: "Hikmat" adh asarda yazilmisdir ki, qezabin sonu yorulmaqdir, halimliyin sonu 
rahathqdir, sabrin sonu zafardir." 207 

Urva bin Zubeyr yanmda cox yarasiqli va an gozal iizlii oglu Mahammadla Valid bin Abdul- 
Melikin yanma galmisdi. Valid: "Qiireys ganclari bela olurlar"- dedi va onlara nazari daydi. Bundan 
sonra Mahammad bir geca hec yatmadi va gixib heyvanlarm axuruna dusdii va heyvanlar onu 
olduriincaya qadar ayaqladilar. Daha sonra atasi Urvanm ayagma bir yara cixdi. Valid ona hakimlar 
gondardi. Hakimlar miiayinadan sonra: "9gar ayagm kasilmazsa, biitiin badanina yayilar va 61arsan» 
- dedilar. Urva ayagmin kesilmasina razi oldu. Hakimlar aletla ayagmi kasmaya baslayib siimuye 
gatanda onun basi yastiga diisdii va bir saat hussuz qaldiqdan sonra ayildi. Uzundan tar axirdi, o isa 
tdhlil va tdkbir 208 edirdi. Kasilan ayagmi alina ahb saga-sola cevirdikdan sonra: "Mani saninla dasitdiran 
Allaha and ediram ki, saninla hec bir harama, hec bir giinaha, Allahm razi olmadigi heg bir yera 
getmedim"- dedi. Sonra bu ayagmm yuyulub, atirlanib, kafanlanib, miisalman qebiristanhgmda dafn 
edilmasini xahis etdi. 

Urva Madinaya galanda dostlan taziya va bassaghgi iigiin onun yanma galdilar. O isa: "Bu 
yolculugumuz bir az yordu bizi" - deyib basqa bir sey soylamedi. Sonra da: "Daha Madinada qala 
bilmaram, giinki man burada musibata gulanlarin va nemata hasad edanlarin arasmdayam"- deyib, 
Aqiq adlanan yerdaki fermasma getdi. Daim orada qaldi. Fermaya qayidanda ona Isa bin Talha: "Sana 
irad tutan na pisdir! Zahmat olmazsa, sana galan musibatin yerini mana gostar"- dedi. O da dizina 
qadar acib gostardi. Isa ona dedi: "Vallahi, biz sani giilasgi kimi boyiitmamisik. Allah-taala aglm, dilin, 
goztin, allerin va iki ayagmdan biri kimi viicudunun goxunu sana saxlamisdir, daha na istayirsan"- 
dedi. Urva: "Ey Isa! Sanin kimi heg kim mane bela iirak-dirak vermadi"- dedi. 

Hakimlar onun ayagmi kasarkan ondan: "Agnni hiss etmayasan deya sana bir sey icirakmi?» - 
sorusmuslar. O da: "Allah-taala, Onun amrina qarsi gixacagimi, sabrimi gormak iigiin mani imtahan 



202 "9 r - r i sa i s tul-qu§eyriyye", seh. 186, 187. 

203 Ibn 9bi ed-Diinya, "as-Sabr", 7. Deyirsm: sanedi zaifdir. 

204 "0 r - r i sa i a tul-qu§eyriyya", sah. 187. 

205 "0 r - r i sa i s tul-qu§eyriyys", ssh. 188. 

206 Ibn 9bi ed-Dunya, "al-Hilm", 73. 

207 Ibn 9bi ed-Dunya, "al-Hilm", 72. 

208 tehlil- elhemdulilleh, tekbir- Allahu ekber. 

72 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

edir" - demis ve onlari qebul etmemisdir. Destemaz alarken o ayagmi mash edirdi." 209 

Qatada deyir ki, bir nafar Logman peygemberden sorusmusdur: "Hansi sey daha xeyirlidir?" 
O: "Ardmca sixmti galmayan sebir"- demisdir. O adam: "Insanlarm an xeyirlisi kimdir?"- sorusduqda, 
o: "Oziine verilana qane olan kas"- demisdir. O adam: "Insanlarm an alimi kimdir?"- sorusduqda, o: 
"Insanlarm elmini 6z elmina qatan kas"- dedi. "Mai xazinasi, yoxsa elm xazinasi daha xeyirlidir? 
-sorusulduqda", o: "Subhanallah! Yanrnda xeyir istanildikda movcud olan, olmadiqda isa oziinii 
pisliklerden qoruyan momin alimdir. Momine oziinii cekindirmesi kifayatdir." 210 

Hibban bin 9bu Cabala: "Derdini yayan kas sabir etmemis olur"- demisdir. Ibn 9bi ad-Dunya 
bunu marfu hedis kimi ravayat etmisdir. 211 Dogru manasi isa "dardindan insanlara sikayet edan sabir 
etmemis olur, Allaha sikayat edarsa, sabrina xelal galmaz"- demakdir. 

Yena Hibban bin 9bu Cabala «...gozal sabir.. .» (Yusif, 18) ayesini bela tafsir etmisdir: 
"Sikayetsiz sabirdir". Bunu Ibn 9bi Dunya marfu hadis kimi ravayat etmisdir. 212 

Miicahid «...gozal sabir...» ayasi haqqmda: "Sizlanma olmayan sabirdir"- demisdir. 213 

Amir bin Qasim «...gozal sabir...» (Yusif, 18 vd 83) ayalari haqqinda: "Miisibete razi olub taslim 
olmaqdir"- demisdir. 214 

Selefdan bazilari «...gozal sabir.. .» (Yusif, 18 vd 83) ayalari haqqinda: "Ondan 
sikayetlenmemekdir"- demisler. 215 

Qatada «...Dard-qamdan gozlarina ag galdi. O, (biitiin dardini) i^inda ^akirdi» (Yusif, 84) ayasi 
haqqinda: "Uzuntiisunii udur va xeyirdan basqa hecna soylemir"- demisdir. 216 

Yehya bin Muxtar Hasan el-Basriden ravayat etdiyina gora Hasan al-Basri bu ayadaki "kazim": 
"Cox sabir edandir" - demisdir. 217 Qatada isa "kazim": "Uzuntusiinu gizladandir" - demisdir. 

Hasan al-Basri: "Allah dargahrnda iki udumdan daha sevimli bir sey yoxdur. Birincisi kadarli 
va uziicii bir musibatin qamini va kadarini udub onu gozal tarzde def etmekdir. Ikincisi hirsini bogub 
onu helimlikle def etmekdir" - demisdir. 

Seid bin Cubeyr: "Sebir - qulun basma gelen miisibetin Allahdan oldugunu etiraf etmesi ve 
onun savabmi yalniz Allahdan ummasidir. Bir kes siddete sebir ederken bezen sizlanir, amma onda 
sebirden basqa bir sey goriinmez" - demisdir. 218 

O, hemcinin: "Qulun basma gelen miisibetin Allahdan oldugunu etiraf etmesi" ifadesi sanki: 
«Biz Allahmiq...» (dl-Bdqdrd, 156) ayesinin tefsiridir. Bele ki, qui oziiniin Allahm miilkii oldugunu, 
sahibi de onu istediyi kimi serf edeceyini etiraf etmesidir. "Ve onun savabrni yalniz Allahdan 
ummasidir" ifadesi de sanki: «...Ona taraf qayidacagiq!» (dl-Bdqdrd, 156) ayesinin tefsiridir. Bele ki, 
Allah-taala bizi sebrimize gore miikafatlandinr, miisibetin savabmi itirmir. "Bir kes siddete sebir 

209 Ibn 9bi ad-Dunya, "sl-Msrad val-Kaffarat", 139, 141; "es-Sabr", 154; 9bu Nairn, "Hilyetul-Ovliya", 2/178; "al-Marufat vat- 
Tarix", 1/552, 553; sz-Zahabi, "Sira Alem el-Nubala", 4/430, 431. 

210 8hmad, "az-Ziihd", 1/154; ibn 8bi ad-Dunya, "es-Sabr", 154. 

211 zaifdir: al-Beyhsqi, "§uabul-iman", 10047; Abdurrazzaq, "Tafsir", 1/2/327-328; Ibn Carir, "Tafsir", 13/32. 

212 zaifdir: Ibn 9bi ad-Dunya, "as-Sabr", 110; Ibn Carir at-Tabari, "Tafsir", 12/99. 

213 Abdurrazzaq, "Tafsir", 1/2/318; Ibn Carir at-Tabari, "Tafsir", 2/99. 

214 Ibn 3bi ad-Dunya, "as-Sabr", 116. 

215 as-Suyuti, "ad-Darul-Mansur", 4/514; Ibn Bbi Hatima gora hasandir. 

216 Abdurrazzaq, "Tafsir", 1/2/327; ibn Carir at-Tabari, "Tafsir", 13/27; as-Suyuti, "ad-Darul-Mansur", 4/568. 

217 Ibn 3bi ad-Dunya, "as-Sabr", 116; Ibn Carir at-Tabari, "Tafsir", 13/27. 

218 Abdullah bin Mubarak, "az-Zuhd", 111; ibn 9bi ad-Dunya, "as-Sabr", 116. 

73 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

edarkan bazan sizlanir"- ifadasi, yani sabir dozumhik, mohkamlik deyildir, sabir qelbi qazavu-qadara 
qazablanmakdan, dili isa §ikayatdan saxlamaqdir. Kimin qalbi qazavu-qadara qazabli halda doziim 
gostararsa, sabir eden sayilmaz. 

Yunus bin Yezid demi§dir: "Rabia bin Obu Abdurrehmandan sabrin sonunun ne olmasmi 
soru§duqda, o dedi: "Miisibat ba§ verandaki hah miisibatdan avvalki hah ila eyni olsun". 

Qeys bin al-Haccac Allah-taalanm: «G6zal sabir etmak» (dl-Mdaric, 5) ayasi haqqmda demi§dir: 
"Miisibata diicar olan camaat arasmda tanmmamahdir". 

Semmar miisibata diicar olana taziya verarkan demi§dir: "Rabbinin hokmiina sabir et". 

Obu Oqil demi§dir: "Vaqid bin Abdullah bin Omarin oliimunda Salim bin Abdullah bin Omari 
alinda qamci gordiim. Yas marasiminda sasla agi deyan qadmi vurardi". 

Abdullah bin Mahemmed bin Ismail at-Tamimi demi§dir: "Allaha haqqi ila sabir edena Allahm 
Oz haqqi vacibdir. Sanin diicar oldugun miisibati daha faciali ba§qa miisibatla birla§dirmakdan cakin. 
(^iinki o sana diigar oldugun iki miisibatin an boyiiyii va ugradigm iki badbaxtliyin an xo§a 
galmazidir, vassalam". 

Ibn 9bi as-Semmak taziyada oldugu bir nafara: "Sabra saril, acrini yalniz Allahdan umanlar 
sabir edib sizlanmaqdan Allaha sigmirlar"- demi§dir. 

Omar bin Abdul-9ziz demi§dir: "Miiqaddarata razi olmaq qiymatli bir maqamdir. Faqat Allah- 
taala sabri gozal bir sigmacaq etmi§dir". Omar bin Abdul-Ozizin oglu Abdul-Malik olanda onun 
cenaza namazmi qildiqdan sonra: "Allah sana rahmet etsin. San manim destayimdin va 
yardimcimdm"- dedi. Adamlar aglayirdi, amma onun goziinden bir damla yas, du§miirdii. 

Mitraf bin Abdullahm oglu olanda taziyaya galanlari giilar iizla qar§iladiqdan sonra: "Miisibat 
qar§ismda sarsilmaga gora Allahdan utaniram"- demi§dir. 

Omar bin Dinar demi§dir: "Ubeyd bin Umeyr demi§dir ki: "Sizlanmaq, goz ya§i tokmak, qalbin 
hiiznlii olmasi deyil, faqat asil sizlanmaq pis soz soylamek va ya pis zann etmekdir". 

Ibn Obi ad-Diinyanm bildirdiyina gora Hasan bin Abdul-Oziz al-Caravi demi§dir: "Manim gox 
sevdiyim bir oglum oldii. Anasma: "Allahdan qorx va savabmi, yalniz Allahdan umaraq sabir et"- 
dedim. O da: "Bela boyiik miisibatin savabmi sizlanmaqla itiracek qadar du§iincasiz deyilem" - dedi". 

Yena Ibn Obi ad-Diinyanm ravayat etdiyina gora Qurey§dan olan ya§h biri bela demi§dir: 
"Basra qazisi va amiri olan Ubeydullahm atasi Hasan bin Hiiseyn olanda taziyaya galanlar sohbat 
etdiklari evda aralannda: "Bir insanin sizlandigi va ya sabir etdiyi neca bilinir?" - deya miibahisa 
etdilar va sonda: "Ba§ma miisibat galan biri, miisibat galmedan onca etdiyi har hansi bir §eyi tark 
edirsa, sizlanmi§ olur" - deya razihga galdilar". 

Xalid bin Obu Osman al-Qura§i demi§dir: "Olan oglum iiciin taziyaya galan Said bin Cubeyr 
mani ba§im ortiilii tavaf edarkan gordii. Ba§imdan ortiiyii ahb: "Miskinlik sizlanmaqdandir" - dedi". 



74 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



F9SIL 

Fiqh alimlerinden bir coxlarrnin reyine gore miisibete ugrayan birinin tanmmasi iigiin basmi 
ortmesi qorxulu deyil, giinki taziya etmak siinnetdir, basin ortiilmesinde tanmib taziya edilmesi iigiin 
asanliq vardir demalari dusundiirucudiir. Faqihlarin bu sozlerini Ibn Teymiyya qabul etmemisdir. 
§iibhe yoxdur ki, selef-salehden heg biri bele etmeyib. Bele bir sey eshabe va tabiunun heg birindan 
naql olunmamisdir. Biitiin asarlar bu sozleri agiq olaraq radd edir. 

Ishaq bin Raheveyh bunu inkar ederak demisdir: "Basma miisibet galan birinin har zaman 
geydiyi bir seyi tark etmasi sizlanmaqdandir". 

Natica olaraq deyilir ki, salaf-saleh baslarma musibat galanda miisibatdan avvalki qiyafalarinda 
har hansi bir seyi deyisdirmedikleri kimi, etdiklari isleri da buraxmazdilar. Ciinki miisibatdan avvalki 
har hansi bir seyi buraxmaq sebra ziddir. Allah har seyi daha yaxsi bilir. 

18-ci bolma 
MUSiBeTL9R QAR§ISINDA AGLAMAQ, F9RYAD ETM9K, PALTAR1 CIRMAQ, CAHinYYe 

SOZLeRINI DEM3K 

Meyit iizarinda aglamaq. 9hmad bin Hanbala va 9bu Hanifa mazhabina gora caizdir. Bunu 
9bu Ishaq as-§irazi segmisdir. Imam as-§afii va ardicillarmdan bir coxu oliimden sonra aglamagi 
mekruh bilib, oliimden avvel aglamaga izin vermislar. Bunlann dalilleri asagidaki hedisdir: 

Cabir bin Atiqdan: "Allahin elgisi Abdullah bin Sabiti ziyatdt etmdyd gdbndd, o oliim ayaginda idi. 
Peygdmbdt onu gagirdi, amma cavab vermddi. Sonra da: "Ey dbu dr-Rdbi! tlahi qdddr olan olumtin qar§isinda 
boyun dydik"- buyurdu. Qadinlar uca sdsld aglamaga ba§ladilar. Cabir bin Atiq onlari susdurmaga gah§di. 
Allahin elgisi: "tsin olmasin. Qoy vilcub vaqe olanda kimsd aglamasin"- buyurdu. Oradakilar: "Ey Allahn elgisi 
viicub nddir?"- sorusdular, Allahin elgisi: "Oliimdur" - dedi." 219 

Ibn Omardan ravayat edildiyina gora Allahin elgisi buyurmusdur: "Hdqiqdtdn blu, aihsinin ona 
aglamasina gbrd dzab gdkir. " no 

Imam as-§afii ila ardicillan: "Bu azab ancaq oliimden sonra olur, giinki olmeyen kese meyit 
deyilmez" - demisler. 

Ibn Omar deyir: "Allahin elgisi Uhud dbyiXsixnddn qayidanda Bdni Abdul-Qhsdl qadinlarinin oliibri 
iigiin agladiqlanni esitdi vd: "Lakin Hdmzdnin isd aglayanlan yoxdur" - dedi. dnsar qadinlar Allah elgisind 
yaxinlasaraq Hdmzd iigiin aglamaga basladilar. Allahin elgisi ayilaraq: "Rdhmdt olsun onlara ki, buraya gdlib bu 
vaxta qdddr agladilar. Deyin onlara getsinbr vd bu giinddn sonra oliiyd aglamasinlar" - buyurdu." 221 

Bu hedis aglamanm miibah oldugunu bildiren evvelki hedisi hokmden salmisdir. 

Oliimden evvel ve oliimden sonra aglamanm arasmdaki ferqe gelince, olmemisden evvel 
xestenin yaxsi olmasma iimid olduguna gore ona aglamaq onun iigiin iiziilmek demekdir. Xeste 
oldiikde yaxsilasma iimidi qalmadigma gore hokm keskinlesir. Buna gore de aglamaq artiq fayda 

219 sahihdir: Malik, 1/33/36; 9bu Davud, 3111; en-Nasai, 4/13; 9hmad, 5/446; sl-Hakim, 1/351-352; el-Beyhaqi, 4/69-70; at- 
Tabarani, "sl-Ksbir", 1779; el-Bsgsvi, "§arh es-Sunna", 1532; Ibn Hibban, 3189-3190. 

220 el-Buxari, 1286; Muslim, 928. 

221 sahihdir: ibn Mace, 1591; 8hmad, 2/40, 84, 96; ibn Seid, "et-Tabaqatul-Kubra", 3/17; 9bu Yela, 3576, 3610; al-Hakim, 
3/195. 

75 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

vermaz. 

Bir kimsa iicun olmazdan avval va olumiindan sonra aglamaga icaza veranlarin dalili budur: 

Cabir bin Abdullah bela demi§dir: "Uhud gilnii atom §dhid oldu. Mdn aglamaga ba§ladim, Camaat 
mdnd mane olmaga gah§irdi. Allahin elgisi isd bir sey demirdi. Xalam Fatimd dd aglamaga ba§ladi. Sonra Allahin 
elgisi (xalama §dhidin yuksdk mdrtdbdsini tdziyd ib bildirdrdk): "Ey Fatimd! Ona aglasaniz da, aglamasaniz da 
six §dhidi qaldirana qdddr mdbkbr qanadlariyla onu kblgdbndirib duracaqlar" - buyurdu." 222 

al-Buxari ve Muslimin ravayatlarina gore, Ibn Omar bele demi§dir: "Sad bin tbadd bziindd olan bir 
Xdstdliyi ucbatindan sdhhdtind gbrd §ikaydt edirdi. Allahin elgisi Abdur-Rdhman bin Afv, Sad bin dbu Vdqqas vd 
Abdullah bin Mdsud ib birgd Sadi ziyardtd getmi§dibr. Sadin yamna girdikdd aibsi tdrdfinddn dhatdyd 
ahndigini gbrdukdd Allahin elgisi: "Yoxsa bldumul"- deyd sorusduqda: "Xeyr, ey Allahin elgisi, blmdyib"- deyd 
cavab verdibr. Allahin elgisi miltdssir olub aglamaga basladi. Onun agladigini gbrdn dtrafdakilar da aglamaga 
basladilar. O: "E§itmdmisiz ki, Allah gozya§i ib qdlb iizuntusund gbrd insana dzab etmdz"- vd dliyb dilind isard 
edib: "dsas bunun iizunddn ya dzab eddr vd ya rdhm eddr"- dedi. " 223 

Muslim va al-Buxari Usama bin Zeydin bela dediyini ravayat etmi§lar: "Allah elgisinin qizinin 
usagi bliim ayaginda idi. Yanlanna getdi. U§agi ona verdibr. U§aq can verirdi. Sanki cam dski tuluq igindd idi. 
Allahin elgisinin gbzbrinddn yas axdi. Sad ona: "Nd oldu, ey Allahin elgisi" - dedi. Allahin elgisi: "Bu Allah- 
taalanin qullannin qdlbind qoydugu rdhmdtdir, O ancaq mdrhdmdtli qullanna rdhm eddr"- dedi." 224 

Imam Ohmadin "Musnad" asarinda ravayat olunduguna gora Ibn Abbas demi§dir: "Allahin 
elgisinin qizi Ruqiyyd vdfat eddndd qadinlar agladilar. Omdr onlari susdurmaga galisdi. Allahin elgisi dedi: "Ey 
Omdr qoy aglasinlar, (qadinlara) siz dd seytanin anqirtisindan gdkinin. Qgdr aglamaq gbzddn vd qdlbddn gdlirsd, 
Allahdandir va rdhmdtddndir . Qgdr dilddn, dlddn gdlirsd, (ydni dil baginr, dl dd yaxa cinrsa) bu da 
seytandandir" 225 

Yene Imam Ohmedin "Musnad" asarinda Ai§anin ravayati verilir: "Sad bin Muaz vdfat eddndd 
cdnazdsindd Allahin elgisi, dbu Bdkr vd Omdr var idi. Ruhum dlindd olan Allaha and olsun ki, mdn evddn seyr 
edirdim. Atamin aglamasini Omdrin aglamasindan ayira bilmirdim." 226 

Yena Imam Ohmadin "Musnad" asarinda 9bu Hureyradan ravayat edilmi§dir: "Allahin elgisinin 
yanindan bir Cdnazd kegdi, ona qadinlar aglayirdi. Mdn vd Omdr bin Xdttab Allah elgisinin yaninda idik. Oindr 
qadinlann aglamasina mane olmaq isbdi. Allahin elgisi: "Ey Xdttabin oglu, bu saat onlardan dl gdk, giinki indi 
insanin kdddrli oldugu, gbzbrin agladigi vd bliinun hdyat xatirdsi daha tdzd oldugu bir zamandir"- dedi". 227 

9t-Tirmizinin ravayatina gora Cabir bin Abdullah demi§dir: "Allahin elgisi Abdur-Rdhman bin 
Aufun dlini tutub oglu tbrahimin yamna gdbndd oglu can verirdi. Allahin elgisi usagi qucagina ahb agladi. 
Abdur-Rdhman bin Aufona: "Aglayirsan, sdn bizi aglamaqdan gdkindirmddinmi? " - dedi. Allahin elgisi: "Mdn 
sizi aglamaqdan gdkindirmdmi§dm, ancaq sizd iki axmaq vd zil Sdsi qadagan etdim. Biri musibdt aninda iizbrini 



222 al-Buxari, 1244; Muslim, 2471, 130. 

223 el-Buxari, 1304; Muslim, 924. 



224 al-Buxari, 5655; Muslim, 923. 

225 hasandir: 3hmad, 1/237-238, 335; Ibn Sad, "at-Tabaqatul-Kubra", 8/37. Deyiram: sanadi zaifdir, lakin 3bu Hureyrenin 
hadisi buna sahiddir. 

226 hasandir: 9hmad, 6/141-142. 

227 hasandir: an-Nasai. 4/19; Ibn Maca, 1587; 9hmad, 2/333. Deyiram: sanadi zaifdir, lakin Ibn Abbasm hadisi buna 
sahiddir. 

76 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

cirmaqlayarkdn vd yaxalanni cirarkdn gixarilan sdsdir, digdri isd seytanin qi§qingidir." 228 at-Tirmizi hadis 
hasandir demi§dir. 

9bu Davudun ravayetina gora 9bu Hureyra demi§dir ki: "Allahin elgisi bir ddfd anasinin qdbrini 
ziyardt etdikdd agladi vd dtrafinda olanlan da aglatdi". 229 

Ai§a ravayat etmi§dir: "Allahin elgisi vdfat eddn stid qardasi Osman bin Mazunu opdii. Hdtta goz 
yaslan mubardk iiziind axirdi." 230 

91-Buxarinin ravayatina gora 9nas bin Malik demi§dir: "Allahin elgisi Cdfdr bin dbu Talib vd 
yoldaslarinin Muta ddyii§iindd sdhid olduqlanni Xdbdr verdrkdn iki mubardk goziinddn yas axirdi. " 231 

91-Buxarinin ravayatina gora Ai§a demi§dir ki: "Allahin elgisi vdfat eddndd dbu Bdkr onu opdii vd 
agladi. " 232 

Bu on iki dalil oliiya aglamanm makruh olmadigmi bildirir. 

Canaza iiciin aglamagi qadagan edan hadislar uzii cirmaqlayaraq, paltarmi ciraraq cigir-bagirla 
agalmagi qadagan edir. Bundan alava Omarin ravayat etdiyi hadisin bazi lafzlarinda: "Ohn kimsdyd 
aihsinin bdzihrinin aglamasina gotd dzab olunur" va bazi lafzlarinda isa: " Qigirib-bagirmaqlanna gotd dzab 
olunur" -deyilir. 235 

91-Buxarinin ravayetina gora Omar Xalid bin Validin vafatmda agla§an qadmlara mane 
olarkan: "Qadmlarla i§iniz olmasm, qoy aglasmlar! 234 Ustlarina torpaq tokulana qadar va faryad 
qopanlana qadar sakitca aglamaqda bir qadagan yoxdur" - demi§dir. 235 

Hemza haqqmda yuxarida kegan "bu giinddn sonra oliiyd aglamasinlar" hadisi miibah olan 
aglamagi hokmdan salmi§dir deye iddia etmak dogru deyil. Ciinki o hadisin menasi: "Bu giinddn sonra 
Uhudda §dhid edibnbrddn hdt hansi birind aglamasinlar"- demakdir. 

Aglamanm miibah oldugu haqqmdaki dalillarin goxu Uhud doyii§iindan sonradir. Aglamanm 
miibah oldugunu bildiren hadislerdan biri 9bu Hureyranindir. 9bu Hureyra hicratin yeddinci ilinda 
islami qebul etmi§ va Allahin elcisinin sohbatlarini e§itmi§dir. 

Cafar bin 9bu Talib va yolda§larmm §ahidliyi ila bagh aglamaga dair hadis Uhud doyii§iindan 
sonra olub. Ciinki onlarm §ahid olmasi hicratin sakkizinci ilinda ba§ verib. Peygambarimizin qizi 
Zeynaba aglamaga dair hadis Uhud doyii§iindan sonradir. ^iinki onun vefati da hicratin sakkizinci 
ilinda olub. Sad bin Muaza aglamaga dair hadis da Uhud doyii§iindan sonradir, cunki onun oliimii 
hicratin be§inci ilinda ba§ verib. Allah elcisinin anasinin qabri iistiinda aglamasi da Uhud doyii§iindan 
sonradir, giinki bu ziyarat hicratin sakkizinci ilinda Makka fath olarkan edilib. 

"Oliimdan avval xastaya iiziilarak aglamaq caizdir, oliimdan sonra isa iiziilmak yoxdur"- 
demalari caiz deyildir. giinki oliimdan avval aglayan iiziilarak aglayar, oldiikdan sonraki iiziilma isa 
daha §iddatlidir. Bu sababdan xastanin yax§ila§ma iimidi olan yerda aglamaga riisxat verilirsa, 
yax§ila§ma iimidi kasilan yerda da aglamaga riisxat verilmalidir. Allahin elgisi: "Goz ya§ tbkdr, c\dlb 



228 has3ndir: et-Tirmizi, 1005. Deyirem: et-Tirmizinin dediyi kimi hesendir. 

229 Muslim, 796, (107). 

230 sahihdir: 9bu Davud, 3163; st-Tirmizi, 989; Ibn Mace, 1456; 8hmad, 6/43. 

231 el-Buxari, 3630. 

232 el-Buxari, 4455-4457. 

233 el-Buxari, 1292; Muslim, 927 (17); ve Ibn Omerin gelecekde verilecek hedisinin ^rxanslari. 

234 el-Buxari, 3/160. 

235 Bu el-Buxarinin soziiniin tefsiridir ve cumhur elm ehli razilasmislar. 

77 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

iiziibr. Rdbbimi qdzdbbndirdn bit soz demdyin, amma biz Sdnd gord huznluyuk ey Ibrahim!" - deyerek buna 
i§are etmi§dir. 236 

9hmed bin Henbele gore ham "nedb", ham da "nayaha" 237 haramdir. Ondan edilen digar 
revayata gore isa "nayaha" giinahdir. 

§afiilere va digar faqihlara gora da "nayaha" haramdir. 

Ibn Abdul-Barr demi§dir: "Nayahanm ham ki§iler iigiin, ham da qadmlar iigiin caiz 
olmadigmda alimlar yekdildirlar". 

Hanbalilarin sonraki dovr alimlarindan bazileri: "Nayaha tanzihan mekruhdur (bayanilmir)" - 
demi§ler. 

9bu Xattab "Hidaya" adh asarinda demi§dir: "Nedb", "nayaha", iizlerini cirmaqlamaq, 
yaxalarmi cirmaq, ayaq yahn gazmak bayanilmir. 

Dogru olani isa bunlarm haram olmasidir. Ciinki al-Buxari ve Miislimin ravayatlarina gora 
Abdullah bin Masud demi§dir: 

"Allahin elgisi: "Hdr kim blu iigiin dlinin igi ild yanaqlanni dbydr, yaxalarmi cirar vd cahiliyyd addti tizrd 
agi deydrdk gigirib-baginrsa o, bizddn deyil" - buyurmu§dur". 238 

91-Buxari ve Miislimin ravayatlarina gora 9bu Burda demi§dir: "Qbu Musa bdrk Xdstdbndi, 
hu§unu itirdndd ba§i xaniminin qucaginda idi. Bu zaman qadinlardan biri §ivdn qopardi. Ancaq Qbu Musa ona 
bir §ey demddi. Ayihb dziim gdbndd: "Allahin elgisinin uzaq oldugu hdr kdsddn mdn dd uzagam. Allahin elgisi 
musibdt zamaninda gigirib-bagiran, sagini yolan, paltarim ciran qadinlardan uzaq olurdu" - dedi". 239 

91-Buxari va Miislimin ravayatlarina gora Mugayra bin §uba Allahin elgisinin bela dediyini 
e§itmi§dir: "Hansi oliiyd ndydha edilirsd, buna gord ona dzab olunur. " uo 

91-Buxari va Miislimin ravayatlarina gora Ummu Atiyya demi§dir: "Allahin elgisi biz qadinlardan 
islami qdbul etmdyd gord beydt alanda, ndydha etmdydCdyimizd dd soz almisdi. Be§ qadindan basqa heg biri o vaxt 
verdiyi sbzd dmdl etmddi". 241 

91-Buxarinin ravayatina gora ibn Omar demi§dir: "Allahin elgisi: "Obn kimsdyd edibn fdryada gord 
qdbirdd dzab olunur" - buyurub." 242 

Miislimin ravayatina gore 9bu Malik el-9§ari demi§dir: "Allahin elgisi: "Ummetimde cahiliyye 
adetlerinden qalma dord §ey var ki, terk etmezler: "dsl-ndcabdti ib oyunmdk, basqasinin ndSdbind tdnd 
etmdk, ulduzlardan yagi§ yagmasini istdmdk vdpryad qoparmaqdir" - buyurduqdan sonra bunlan da elave 
etdi: "Yas tutan qadin bbnd qdddr dvvdl tovbd etmdzsd, Qiyamdt giinii iistiindd qdtrandan paltar vd qoturdan 
bir kbyndk oldugu halda qdbirddn qaldinlar." 243 

Useyd bin 9bu Useyd beyet eden qadmlann birinin bele dediyini neql etmi§dir: "Allahin elgisi 
ona qarsi iisyan etmdydCdyimizd dair biz qadinlardan beydt alanda, oliiyd aglayarkdn uzumuzu 



236 el-Buxari. 1303; Muslim, 2315. 

237 Nadb - olenin yaxsi emellerini sayaraq sesls aglamaqdir. Nayaha - basma torpaq tokarak, sa^larrni yolaraq, gigir-bagirla 

aglamaq, faryad qoparmaq, saxsey-vaxsey etmakdir. 

238 al-Buxari, 1297; Muslim, 103. 

239 al-Buxari, 1296; Muslim, 104. 

240 al-Buxari, 1291; Muslim, 933. 

241 al-Buxari, 1306; Muslim, 936. 

242 al-Buxari, 1292. 

243 Muslim, 934. 

78 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

cirmaqlamayacagimiza, saxsey-vaxsey etmdydCdyimizd, yaxalanmizi cirmayacagimiza, saglanmizi 
dagitmayacagimiza dair soz almi§di. " 244 

Imam 9hmed "Miisnad" asarinda ravayat etdiyina gora 9nas demisdir: Allahin elgisi qadinlardan 
beydt alanda oliiyd aglayarkdn giginb-bagirmayacaqlarina dair soz alanda biz: "Ey Allahin elgisi, bir qrup qadin 
cahiliyyd dovriindd bizim " ndydha" mizda istirak edibbr. tslamda biz dd onlarin "ndydha"larinda istirak 
eddkmi?" - sorusduq. Buna cavab olaraq Allahin elgisi dedi: "tslamda basqalarinin " ndydha "larina qosulmaq 
yoxdur. " U5 

Yuxanda qeyd olunan hadisda: "...dgdr dilddn vd dlddn gdlirsd (dil giginr, dl dd yaxa cirirsa), bu 
seytandandir" - buyurulmusdur. 246 

Yena yuxandaki hadisda: "...Ancaq iki axmaq vd zil Sdsi qadagan etdim. Biri miisibdt aninda iizbrini 
cirmaqlayarkdn vd yaxalanni cirarkdn gixardan Sdsdir, digdri isd seytanin qisqingidir" - buyurulmusdur. 247 

Imam 9hmad "Miisnad" esarinda ravayat etdiyina gora 9bu Musa demisdir: "Allahin elgisi: 
"Fdryad eddtdk aglayan qadin: "Ey mdnim qolum-qanadim, ey mdnim komdkgim, ey mdnim qazanc gdtirdnim " - 
deydrsd, oliiddn: "Sdn idinmi onun qolu-qanadi, sdn idinmi onun komdkgisi, Sdn idinmi onun qazanc gdtirdni? " - 
sorusulacaq vd dirinin aglamasi ucbatindan oliiyd dzab edilir" - buyurmusdur" } i& 

91-Buxarinin ravayatina gora Numan bin Basir demisdir: "Abdullah bin Rdvaha bir ddfd 
Xdstdbmndd husunu itirmisdi. Bacisi Qmtd onu blmiXs sandi vd: "Ey mdnim arxam vd dayagim" - deydtdk, 
Abdullah bin Rdvahanin yax§ihqlarini sadalayaraq aglamaga basladi. Hu§u qayitdiqdan sonra Von Rdvaha 
bacisina: "Ey baci, sdn mdnim yaxsiliqlarim haqqinda nd soybdinsd, bir mdbk: "O sdnsdnmi?" - sorusdu" vd 
onun aglamasini qadagan etdi. Abdullah bin Rdvaha bbndd bacisi daha ona aglamadi. " 249 

Basma torpaq tokarak, saclarrni yolaraq, paltarmi ciraraq, olanin yaxsihqlarrni sadalayaraq, 
cigmb-bagiraraq aglamaq na iicun haram edilmasin? Qiinki bunlar Allahin qazabini, sabra zidd 
harakatlari, uziina vurmaq, saci yolmaq kimi ozuna zarar verenlari, ozuna halak olmagi dilamayi, 
zulmii Allahdan bilmayi, paltari ciraraq mah talaf etmayi, oliida olmayan yaxsihqlan ona isnad 
etmayi ahata edir. Hatta bunlardan biri ila bela aglamanm kaskinlikla haram olmasma siibha yoxdur. 

^lginb-bagirmadan sadaca aglamanm miibah olmasmi deyanlarin dalili bu hedisdir: "Harb 
demisdir: "Vail bin al-9sqa ila 9bu Vail ciginb-bagirmadan aglamani esidirdilar va susardilar". 

91-Buxari va Miislimin ravayatlarine gora Ummu Atiyye demisdir: "«Ya Peygdtnbdr! Momin 
qadtnlar Allaha heg bir §drik qo§mayacaqlan, ogurluq vd zina etmaydcdkldri, ovladlanni 
oldiirmdydcdkldri, ozgd ki§ihrddn olan u§aqlanni yalandan drhrind isnad etmdydcdkldri vd heg bir 
yaxsi isdd sdnin dleyhind gixmayacaqlari barddd sdtid beydt etnidk iigiin yanina gdldikhri zaman 
onlarin beydtini qdbul et vd Allahdan onlarin bagislanmasint dih. Hdqiqdtdn, Allah bagislayandir, 
rdhm eddndirl» (dl-Mumtdhind, 12) aydsi nazil olanda Allahin elgisinin qadinlardan aldigi beydtdd "ndydha" da 
var idi. Mdn: "Ey Allahin elgisi, yalniz filan aibyd edibcdk mustdsna olsun, giinki onlar cahiliyyd dovriindd 
mdnim " ndydha" mda istirak edibbr. Buna gbrd mdnim dd onun "ndydha" sinda istirakim lazim deyilmi?" - 



244 sahihdir: 9bu Davud, 3131; el-Beyheqi, 4/64. 

245 sahihdir: Abdurrazzaq, 6690; sn-Nesai, 4/16; 9hmed, 3/197; al-Beyhaqi, 4/62. 

246 hasandir: 3hmsd 1/237-238, 335; Ibn Sad, "et-Tabaqatul-Kubra". 8/37. Deyiram: ssnadi zsifdir, lakin Bbu Hureyranin 
hsdisi buna gahiddir. 

247 hasandir: at-Tirmizi, 1005. Deyiram: at-Tirmizinin dediyi kimi hasandir. 

248 hasandir: 8hmed, 4/414. 

249 al-Buxari, 4267. 

79 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

dedim. Buna cavab olaraq Allahin elgisi: "Yax§ifilan aibyd edibcdk ndydha miistdsna olsun" - buyurdu." 250 

91-Buxari va Muslimin digar ravayatinde Ummu Atiyya demi§dir: "Beydt eddrkdn Allahin elgisi 
bizd Allaha heg bit sdrik qo§mayacagimiza dair aydni oxudu vd bizd " ndydha" ni (§axsey-vaxseyi) qadagan etdi. 
Sonra igimizddn bit qadin dlini qaldiraraq: "Filan qadin mdnim "ndydham'da istirak etmisdi, mdn dd ona 
borcumu qaytarmaq istdyirdm" - dedi". Ummu Atiyyd dedi: "Allahin elgisi ona heg bit sey demddi, qadin getdi, 
sonra geri doniib beydt etdi". 

"Neyaha'ni bayanmeyenlar: "Allahin elgisinin beyat edan qadmlann bazisina "nayaha" etmaya 
izin vermesi, "neyaha"nm haramh deyil, noqsansrz makruh oldugunu bildirmesidir" - demi§lar. Ona 
gora aglamanm haram oldugunu bildiran dalillari uzii cirmaqlayaraq, saci yolaraq, yaxasmi ciraraq 
aglamaga aid etmak vo aglamanm caiz oldugunu bildiran dalillari da iizii cirmaqlamayaraq, sagi 
yolmayaraq, yaxasmi cirmayaraq sadaca aglamaga aid edarak bu dalilleri tapmaq mumkiindur. 

"Nayaha"nm haram oldugu iddiasmda olanlar bela deyirlar: Insanlardan kim olur olsun har 
hansi bir kimsa Allah elgisinin sunnatina qar§i gixa bilmaz. Hadislar da bir-birina zidd ola bilmaz. 
"Nayaha'nm haram oldugunu bildiran dalillar sahihdir, manalan aydmdir, tavil ehtimah yoxdur. 
Manalan aydm olan dalillarin tavil edilmayaceyi barasinda fikir aynligi yoxdur. Allahin elgisinin 
filankaslare edilecak "nayaha" mustasna olsun dediyi qadmla heg bir §ey soylamadiyi qadma galinca, 
iki sababa gora bunlann "nayaha" etmalarina icaza verilmi§dir. Birincisi, bu iki qadmdan ba§qa digar 
qadmlar da "nayaha" iigiin icaza istadikda Allahin elgisi: "tslamda basqalarinin " ndydha "larinda istirak 
etmdk yoxdur" — buyurmu§dur. Ikincisi, bu iki qadmm "nayaha"da i§tiraklanna izin verilmasi islami 
yeni qebul etmalarina goradir. ^iinki onlar aglamanm caiz olani ila haram olunanmi farqlendira 
bilmirdilar. Har hansi bir §ari hokmiin agiqlanmasinm ehtiyac olan andan gecikdirilmasina icaza 
verilmir. Buna gora o iki qadma ba§qalarmm "nayaha'larmda i§tirak etmalari iigiin icaza verilme 
hokmii yalniz onlara maxsus oldugu bilinir. 

^lginb-bagirmadan, qazablanmadan, dogru soylayarak, vafat edanin yax§iliqlarmi saymaq 
haram deyil va vacib olan sabra da zidd deyildir. Imam 9hmad "Miisnad" asarinda bunu agiqlami§dir. 

9nas bela demi§dir: "dbu Bdkr peygdmbdrimiz vdfat eddrkdn yanina girib agzini Allahin elgisinin 
alnina, dlbrini dd mubardk basinin yanlanna qoyub: "Vay peygdmbdr! Vay dost" - dedi." 251 

al-Buxarinin ravayatina gora, 9nes bela demi§dir: "Allahin elgisi Xdstdbnib hah agirlasanda Fatimd: 
"Atam vay! Nd yaman sixinti gdkirsdn "- dedi. Buna cavab olaraq Allahin elgisi: "Bu giinddn sonra artiq atan 
iigiin bir sixinti yoxdur, qizim" - buyurdu. Allahin elgisi vdfat eddndd Fatimd: "Atam!... Allahin ddvdtind cavab 
verdi... Atam vay!... GeddCdyin yer Firdovs Cdnndti... Ay ata! ddrdimizi artiq cdbraib drz eddCdyik " - deyd 
husunu itirdi. Allahin elgisi ddfn edibrkdn dd yend Fatimd: "Peygdmbdrin iistiind torpaq atmaga konliiniiz need 
razi oldu ? "- deyirdi. " 252 

Allahin elgisi oglunun vafatmda: "Ey Ibrahim! Bizim koniilbrimiz sdnin ayrihgina gox hiiznlii vd 
kdddrlidir" 253 - deyerak, uziintusiinu bildirmi§di. Bu kimi sozlarde miiqeddarata qar§i sizlanmaq, 
Allaha qar§i iisyan va Allahin qazablanacayi bir §ey yoxdur. Bela sozler sassiz aglamaq kimidir. 



250 al-Buxari, 4892; Muslim, 937. 

251 3hmsd, 2/31. Deyirem: sensdi zeifdir. 

252 el-Buxari, 4462. 

253 el-Buxari, 1303; Muslim, 2315. 



80 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



F9SIL 

Allahm elcisinin: "Olii, ona edibn pryada gord dzab gdkir" 254 - sozii, Omar bin Xattabm, Abdullah 
bin Omarin ve Mugira bin Subanin ravayatlari ila bildirilir. Bu hadisa ox§armi Imran bin Huseyn ve 
9bu Musa da ravayat ediblar. 

Hadislarin ifada etdiyi faryad uziindan oliiya azab olunmasi masalasinda alimlerin fikri 
miixtalifdir. Bela ki, alimlerdan bazilarina gora, Allah-taala maxluqatmi istadiyi kimi idara edir. 
Allahm harakatlari muzakira olunmaz. Oliiya, ona edilan §axsey-vaxsey va faryad ucbatmdan azab 
edilmesi ila onun oziiniin etdiyi pisliklarina gora azab edilmasi arasmda farq yoxdur. Ciinki Allah- 
taala har §eyin Yaradicisidir. Allah-taala giinahsiz u§aqlara, heyvanlara, dalilara da aci cakdirir. 

Alimlarin bazilarina gora bu hadislar sahih deyil. Ciinki mominlarin anasi hz. Ai§a bu hadislari 
inkar etmis, ve: «Hec, bir gunahkar ba§qasmm giinahma yuklanmaz» (isra, 15; dn-Ndcm, 38; Fatir, 15; 
dl-dnam, 164; dz-Zumdr, 7) ayasini dalil gatirmi§dir. Hazrati Omar ila oglunun ravayat etdikleri hadis 
Ai§aya dani§ilanda, Ai§a: "Onlarm yalan demalari va bununla ittiham edilmalari heg kimin aglma 
gelmaz, feqat qulaq xata ede bilar" - demi§dir. Ai§a demi§dir ki: "Allahm elcisi bir dafa bir yahudinin 
mazan yanmdan keganda: "Aihsinin aglamasi ucbatmdan bu qdbirddkind dzab edilir "- buyurdu. 255 

91-Buxari va Miislimin ravayatlarina gora Ai§a demi§dir: "Allahin elgisi: "§iibhdsiz ki, Allah-taala, 
aihsinin aglamagina gord kafirin dzabini arhrir"- buyurdu." 256 Ai§a soziina davam edarak: "Sizd Quran 
yetdr. Allah: «Heg bir gunahkar ba§qasinin giinahina yukhnm3z» (dl-dnam, 164) - buyurmusdur" - dedi. 

Alimlardan bir qismina gora, bu hadislar sasla aglamagi vasiyyat edanlara aiddir. Ciinki arabler 
cahiliyya dovriinda ailalarina olarkan aglamalarmi, §axsey-vaxsey etmalarini vasiyyat edirdilar. Bir 
gox arab §airi bu adati 6z §erlarinda taranniim ediblar. "Muallaqatu-Sab'a"nin 257 birinin sahibi olan 
Tarafa bin Abdm bu beyti o qabildendir: 

Ey sevgilim Ummu Mebad! 

Oliimumii layiqinca elan et. 

Oliimumdan miitaassir olub, 

yaxani parca-parca et". 

Yena eyni qabil §airlardan biri olan Lebid bin Rebia miiselman olmazdan avval iki qizma bela 
vasiyyat etmi§di: "Ataniz olan gun uzuniizii cirmaqlaym, saglarmizi qirxmaym, "atamiz qon§usunun 
qaygisma qalar, dostuna xayanat va ziilm etmazdi" deyarak bir il yas tutun. Sonra sag va salamat 
olun. Har kim ki, tarn bir il aglasa, o, artiq iizurlii sayilir". 

Digar bir qisim alima gora, oliiya nayaha - onun saghgmdaki adati va qovmiiniin adati olanlara 
§amil olunur. ^iinki olan kes hayatda ikan qovmiinii va qabilasini faryaddan gakindirmamasi, 
oldiikdan sonra onun ozii iigiin edilacak faryada razi oldugunun dalilidir. Bunu Ibn Mubarak va 
ba§qalan deyiblar. 

9bu al-Barakat bin Teymiyye demi§dir: Son fikir bu movzuya dair fikirlarin an sahihidir. ^iinki 
har kimsa olanda ona faryad edilacayini bildiyi halda bunun tark edilmasinin vasiyyat etmadiyi 



254 al-Buxari, 1292; Muslim, 927 (17) 

255 el-Buxari, 1289; Muslim, 931. 

256 



sl-Buxari, 1288; Muslim, 929. 
257 Islamdan avval arab sairlarinin bayanilan serlari yazilmis, Kabanin divarrnda asilan yeddi aski. 

81 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

taqdirda, buna razi olmus olur va sariatla qadagan olan bir sey icra edilirkan, qarsismi almaga giicii 
gatdigi halda, qadagan etmayan kimi olur. Amma sasla aglamamagi va feryad etmamayi vasiyyat 
edarak olan kas, sonradan vesiyyatinin ziddina olan islara gora azab gormaz. Ciinki onun bu xiisusda 
heg bir gunahi yoxdur. Natica olaraq sasla aglamaqdan va cigir-bagirdan dolayi azab gormemek iigiin 
bunlarin edilmamasini vasiyyat etmak lazimdir. Bir kimsa oziina faryad edilmasini vasiyyat edarsa, 
yaxud edilacayini bildiyi halda tark etmalarini vasiyyat etmazsa, ailasinin aglamasina gora ona azab 
olunmasi 6z gunahi ucbatmdandir. Buna gora «Heg bir giinahkar ba§qasmm gunahma yuklanmaz» 
ayasina riayat edildiyina gora - "Olilyd aibsinin ona aglamasi ucbahndan dzab olunur"- hadisi ham 
momina, ham da kafira samil olunur. Bu hadisi, ravayatgilari etimad olunan kimsalar oldugu iigiin 
Aisanin inkar etmasina etibar edilmaz. Qiinki bunlar Aisanin olmadigi yerda olurlar. Bu bes boyiik 
ashabe haqqmda yanildi va xata etdi deyilmaz. Allahm elgisinin Yahudi haqqmda yuxanda kecan bu 
bes eshabanin ravayat etdiyi hadisi, Allahm elgisinin basqa vaxt soylamasine mane deyildir. 

Hazrati Aisanin: "Allahin elgisi: " Allah-taala, aibsinin aglamasi ucbahndan kafirin dzabini artirir"- 
buyurdu"- deya ravayat etmasi ila 6z aleyhina dalil gatirmis olur. Basqasmin harakatina gora kafirin 
azabi artinhrsa, halbuki bu, yuxandaki ayanin zahirina ziddir, basqasmm harakatina gora 
musalmarun azabi da artinhr. Qiinki Allah-taala miisalman quluna ziilm etmeyacayi kimi, kafira da 
ziilm etmaz. Allah har seyi haqqiyla bilandir. 

F9SIL 

Bu hadislarin heg bir ta'vila ehtiyaci yoxdur. ^lunki bu hadislarda bir muskiil olmadigi kimi, 
Quranm zahirina va sari qaydalarm har hansi birina da miixalif deyildir. Ona gora Allahin elgisi: 
"Olii, aibsinin ona aglamasi vd naydhasi ucbahndan cdza ("iqab") gdkir" buyurmayib, "dzab goriir"- 
buyurmusdur. "9zab" kalmasinin menasi, "iqab" kelimesinin manasmdan daha iimumidir. O halda 
oliiya azab olunmasi, iqab olunmasmi zaruri etmaz. Buna gora azab sozundan meqsed, olan kimsanin 
aglayan adamlan gorarak uziilmesidir. Hadislarin birinda: "Sdfdr, dzabdan bir pargadir" 258 - 
buyurulmusdur. Bu azab (ailasinin aglamasina gora oliinun uziilmasi), ham olii momina, ham da olii 
kafira aiddir. Hatta bir adam bu diinyada qonsusunun gekdiyi ezab-aziyyati va cefani gordiikda 
iiziildiiyii kimi, bir olii yaxmlagmdaki qabirda azab edilan kimsaya aciyir va iiziiliir. Bir oliiniin ailesi 
cahiliyya dovriina xas aglayarsa, oliiniin qabirda bu sababdan aci va agn dadmasi nazarda tutulur. 

Bu hadislarin sarhi ila tutdugumuz yol budur. Ugur Allah-taaladandir! 

19-cu holme 
IMAN IKI CURDUR: SeBIR V9 §UKUR 

Iman, sabir ila siikiirdan ibaratdir. Iman iki sinifdir: bir sinfi sebir, digar sinfi siikiirdiir. Selef- 
salihindan bir goxlan: "Sabir imanm yansidir"- demislar. 

Abdullah bin Masud demisdir: "Iman iki sinifdir. Bir sinfi sabir, digar sinfi siikiirdiir. Bundan 
alava Allah-taala Ibrahim surasinda (5), as-Sura surasinda (33), Saba surasinda (19), Logman surasinda 
(31) sabirla siikrii birlesdirarak: «...Bunda gox sabir va §ukur edanlar iigiin, sozstiz ki, nega-nega 
ibratlar var!...» - buyurmusdur. Imanm bela tasnif edilmesinin bir gox sabablari var. 



el-Buxari, 3001; Muslim, 1927. 

82 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

1. Qelble tesdiq ve dille iqrar etmek. 9mel (itaet ve ibadet etmak) va niyyatdan ibarat olan 
iman, aslinda iki qisimdir: biri amal, digari isa tarkdir. 9mel Allah-taalaya itaat va ibadat demekdir ki, 
§iikriin mahiyyatidir. Tark isa giinahdan uzaqla§maga sabir etmekdir. Din biitovliikde bu iki §eyden 
ibaratdir. Biri amr edilanleri icra etmak, digari yasaqlari tark etmekdir. 

2. Iman iki asas iizerinde qurulmu§dur. Biri yaqin, digari sabirdir: Bu a§agidaki kalamlarda zikr 
edilmi§dir: «(Qdtinlikbrd) sabir etdiklari va ayalarimiza iirakdan inandiqlan iigiin biz onlardan 
(Israil ogullanndan) amrimizla (insanlara) haqq yolu gostaran rahbarlar tayin etmi§dik» (as-Secda, 24). 
"Yaqin"- amrin, qadaganm, savabin va cazanm gercak manalarmin bilinmasinin qayasidir. "Sabir" ila 
da amrlarin yerina yetirilmasi, yasaqlardan nafsin uzaqla§dinlmasi nazarda tutulmu§dur. 9mrin, 
qadaganm, savabm va cazanm Allah tarafindan oldugunu tasdiq etmak, ancaq yaqinlikla hasil olur. 
9mrleri yerina yetirmaya davam etmak, qadagalardan nefsi cekindirmek, ancaq sebirla miimkiin olur. 
Buna gore amrlari yerina yetirmakle, yasaqlari tark etmakla imaran yarisi sabir, digar yansi isa §iikiir 
olmus, olur. 

3. Iman soz va ameldan ibaratdir. Soz qalbin va dilin tasdiqidir. 9mel isa qalbla azalarm 
emelidir. Yani bir kimsa Allahi qelbi ila tasdiq edib, dili ila iqrar etmezse, momin olmaz. Meselan, 
Allah-taala Firon qovmiinden xabar verarak: «(Mocuzdbrimizin) haqiqiliyina daxilan mdhkam amin 
olduqlan halda, haqsiz yera va takabbtir iizundan onlan inkar etdilar...» (en-Neml, 14) - 
buyurmu§dur. Allah-taala hamginin Ad va Samud qovmundan xabar verarak: «Biz Ad va Samud da 
mahv etdik (Onlann ba§lanna ndbr gdtirdiyimiz xaraba qalmi§) maskanlarindan siza ballidir. §eytan 
amallarini onlara gozal gostarib gozlari gora-gora onlan haqq yoldan cixartdi» (al-9nkabut, 38) - 
buyurmu§dur. Hamginin Allah-taala Musa peygambarin Firona bele dediyini xabar verarak: «(Musa 
da) ona: "San bunlann mahz goylarin va yerin Rabbi tarafindan aciq-a§kar mociiza olaraq 
endirildiyini, sozsiiz ki, bilirsan. Man isa, ey Firon, sani artiq mahv olmus. zann ediram!"- ...» (al- 
Isra, 102) - buyurmu§dur. Bu kimseler qalbi ila Allah-taalani bildilar, feqet bilmekla momin olmadilar. 
Yena agar bir kimsa, qalbinda olmayan §eyi dili ila soylayirsa, bununla momin yox, miinafiqlardan 
olur. Yena bir kimsa qalbila bilib dili ila tasdiq edarsa, Allah-taalani va Onun elcisini sevmadikca, 
Allah dostlarma dost, du§manlerine du§man olmadiqca, qelbi ila Allaha teslim olub, Onun elcisine 
tabe olub, §erieti tarn olaraq qebul etmedikce, yalruz qelbile bilib, dilile iqrar etmekle momin sayilmir. 
Omrleri tarn yerine yetirmedikce iman kamil olmaz. 

Bu dord dayaq ve unsiir imaran esaslandir. Bunlar elm ve emelden ibaretdir ki, her biri ancaq 
sebirle elde edilir. Buna gore iman iki qisimdir. Biri sebirdir. Digeri ise sebirden dogan elmle olan 
emeldir. 

4. Nefsin iki gucii vardir. Biri ireli atilma gucii, digeri ise sigmma giicudur. Nefs bu iki 
qiivvenin hokmleri arasmda dola§ir. Sevdiyi bir §eyin iistime atilir, xo§lanmadigmdan qagir ve 
cekinir. 

5. Dinin hamisi Allah-taalanm rehmetine iimid etmekle ezabmdan qorxmaqdan ibaretdir. Buna 
gore momin hem Allahm rehmetine iimid eder, hem de ezabmdan qorxar. Meselen, Allah-taala el- 
9nbiya suresinin 90-ci ayesinde buyurmu§dur: «...Onlar xeyirli i§lar gormaya talasar, iimid va qorxu 
ila (tdhmdtimizd iimid bdsbyib dzabimizdan qorxaraq) Biza ibadat edarlar». 

91-Buxarinin revayetine gore, Allahm elcisi yatagma girdikde sag terefi iistiinde yatardi, sonra 
bu duani ederdi: "Allahiml Oziimii Sdnd tdslim etdim, uzurnti Sdnd gevirdim, i§imi Sdnd tap§irdim, arxami 

83 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Sdnd dayadim, timidim dd Sdnddir, qorxum da Sdnddndir, Sdnddn siginacaq yer varsa, o da Sdnsdn. Kitabina 
inandim vd gonddrdiyin peygdmbdrbrd iman etdim ". 259 

Bir mominin Allahm rahmatine iimid etmasi va ezabmdan qorxmasi lazimdir. Allahm 
rahmatina iimid elmek va azabmdan qorxmaq ancaq sabirla olur. Allahm azabmdan qorxmaq momini 
sabra sovq edar, rahmatina iimid etmak isa §iikiir etmaya gatirar. 

6. Qulun bu diinyada etdiklarinin hamisi ya ona ham bu diinyada, ham da axiratda fay da verar, 
yaxud hem bu diinyada, ham axiratda zararli olar va yaxud birinda faydali, digarinda zararli olar. 
Bunlardan an §areflisi qulun axiratda ona fayda veracak olanmi etmasi, zarar verani tark etmasidir. 
Qulun oziina faydali olani §iikiir, zararlilari tark etmasi isa sabirdir. 

7. Qui amrlardan, yasaqlardan va miiqaddaratdan qurtulmaz. Bu iic §ey quia farz olan sabirla, 
§iikiirdiir. Qui amrlari icra ederek §iikiir edar, yasaqlan tark etmaya va miiqeddarata sabir edar. 

8. Qui iiciin iki davatci var. Biri diinyaya va diinyanm §ahvet va lazzatina davat edar, digari isa 
Allaha, axirata va axiratda Allahm dostlan iiciin hazirlanmis, abadi nematlara davat edar. §ahvat va 
havasa davati qabul etmamak sabirdir. Allaha va axirata davati qabul etmak isa §iikiirdiir. 

9. Din ezm va sabat (qerarli olmaq) kimi iki esasdan ibaratdir. §addad bin 9vs demi§dir: 
Allahm elcisi namazlarmda bela dua edardi: "Allahim! Sdnddn i§brimdd sdbati, dogruluga qar§i dzmi 
dildyirdm. Sdnddn nemdthrind §iikur vd yend Sdnd gozdl ibaddt etmd giiciinu vermdyini dibyirdm. Sdnddn 
duriist bir qdlb vd dogru bir dil istdyirdm. Sdnddn bildiyin xeyirbri istdyirdm. Bildiyin prbrddn Sdnd siginir vd 
xatalanma gord Sdnddn dfv dildyirdm. " 250 

§iikriin esli va esasi taqva ila amal etmayin saglam olmasidir. Sabrin asli va asasi sabatm 
qiivvatli olmasidir. Har hansi bir qui taqva ila amal etmak va sabatla qiivvatlandirilirsa, Allahin 
yardimrna qovu§mu§ olur. 

10. Din iki tamal iizarinda qurulmu§dur. Biri haqq, digari isa sabirdir. Bunlar: «...bir-birina 
haqqi tovsiya edan va sabri tovsiya edan kimsalardan ba§qa!» (dl-dsr, 3) ayasi ila bildirilmi§dir. 
Quldan haqqa oziiniin amal etmasi va onu insanlara tovsiya etmasi talab olunur. Mahz, bu §iikriin 
mahiyyatidir. Buna gora sabir imaran yansidir. Allah har §eyi daha dogru bilir! 

20-ci bolme 
SaBIRLe §UKURD9N HANSININ DAHA FaZILeTLi V9 USTUN OLMASI HAQQINDA 

MUBAHISe 

9bu al-Farac Ibn al-Cauzi bu movzuda iig fikiri soylami§dir. 

Birincisi, sabir daha fazilatli, daha iistiindiir. 

Ikincisi, §iikiir daha fazilatli daza iistiindiir. 

Uciinciisii, sabirla §iikiir har ikisi eynidir. Bela ki, Omar bin Xattab demi§dir: "Iki ddvdfdrz edilsd, 
hansini minsdm dhdtniyydt vermdrdm". 

Indi ardicilhqla sabir va §iikriin hansmin iistiin olmasmi iddia edanlarin lehina va aleyhina olan 
dalillari Allahin izni ila gostarak. 



259 al-Buxari, 6313; Muslim, 2710. 

260 hasandir: an-Nesai, 3/54; et-Tabsrani, "al-Ksbir", 7180. Tahqiqat^i bu hadisin ^oxlu arasdirmalan zamam sanadlarda zaif 
sanadlar olsa da, umuman hasan olmasmi demisdir. 

84 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



a) Sabrin fazilatli va iistiin oldugunu iddia edanlarin dalillari 

Allah-taala sabri va sabir edanlari medh edarak sabri emr etmi§, diinya va axiratin xeyrini sabra 
baglami§dir. Qurani Karimin doxsana yaxm yerinda sabir zikr edilmi§dir. 251 Sabir haqqmda yuxanda 
gostarilan ayalar va hadislar sabrin s/iikiirdan iistiin olduguna dalalat edir. Sabrin §iikiirdan iistun 
olduguna Allahm elcisinin bu miibarak sozii kifayatdir: "Yem.dk yedirib §iikiir eddn, oruc tutub sdbir eddn 
kimidir." 262 Allahm elcisi bu miibarak soziinii sabrin §iikiirdan iistiin va daracasinin ondan yiiksek 
oldugunu bildirmek iiciin demi§dir. (^iinki Allahm elcisi yemek yedirib §iikiir edani, oruc tutub sabir 
edana banzatmi§dir. Benzadilanin martabasi banzayanin martabasindan daha yiiksakdir. Hedisde, 
"yemdk yedirib §iikiir eddn" banzayan, "oruc tutub sdbir eddn" isa banzadilandir. Daima oziina banzadilan 
banzadandan daha iistiin olur. Mesalen, digar bir hadisde: "§drab igmdyd davam eddn, biitd tapinan 
kimidir"- buyurmu§dur. 263 

Sabir va s/iikiir haqqmda dalillari miiqayisa etdikda, sabir haqqmda dalillarin §iikiir haqqmda 
dalillardan qat-qat cox oldugunu gorarik. Bundan ba§qa namaz va cihad amallarin an fazilatlisi va an 
iistiinii oldugu iigiin bunlar haqqmda hadislar daha goxdur. 

Sabir dini masalalarin hamismda lazimdir. Bundan ba§qa sabrin imandaki yeri, badanda ba§ 
kimidir. Allah-taala §iikiir edana daha artiq veracayini xabar verarak: «Yadmiza salm ki, o zaman 
Rabbiniz bunu bildirmi§di: "9gar (mdnd) §ukiir etsaniz, siza (olan nemdtimi) artiracagam"» (Ibrahim, 
7)- buyurdugu halda, sabir edanlerin miikafatmm hesabsiz oldugunu xabar verarak: «...Yalniz sabir 
edanlara saysiz-hesabsiz miikafat verilacakdir!» (dz-Zumdr, 10)- buyurmu§dur. 

Allah-taala hamcinin §iikiir edanlarin miikafatmi miitlaq olaraq zikr edib: «...Lakin Allah 
§tikur edanlara miikafat verar» (Ali-imran, 144)- buyurdugu halda, sabir edanlarin miikafatmi "ehsan" 
ile qeyd edarak: «...dozanlari etdiklari yax§i amallarin miiqabilinda mukafatlandiracagiq!» (dn-Ndhl, 
96) -buyurmu§dur. 

9bu Hureyra ravayat etmi§dir ki, Allahm elcisi buyurmu§dur: "ilea vd Qudrdtli Allah buyurdu 
ki: "Addtn ovladimn hdr dtndli ozunundiir. Yalniz oruc miistdsnadir, o, minim ugundiir. Onun 
miikafatmi Mdn verdedydm" 26i 

Miislimin ravayetinda: "Addm oglunun hdr dmdli qat-qat verilir. Bir yax§ihgi, on mislinddn yeddi 
yiizd qdddr mukafatlandinhr. Yalniz oruc miistdsna onun miikafatmi mdn verirdm "- buyurulur. 265 

Qiinki oruc nafsin sabir etmasindan, arzu va istaklarindan cakindirmasindan ibaratdir. Neca ki, 
yuxandaki hadisin davammda: "Qiinki qulum, yemdsini, ehtiraslanni, sirf mdnddn otru' tdrk edir"- 
buyurulub. Bundan ba§qa Allahm elcisindan: "Hansi dmdl daha fdzildtlidir" - sorus/ulduqda: "Oruca saril, 
gunki onun tayi-bdrabdri yoxdur"- demi§dir. 266 



261 "Msdaricus-Salikin", 2/152. 

262 sahihdir: at-Tirmizi, 2486; Abdurrazzaq, 19573; el-Bagavi, "§arh as-Siirme", 2832; 3hmad, 2/283; 3bu Yela, 6582; el- 
Hakim, 4/136; Ibn Hibban, 314. 

263 hasandir: ahmsd, 1/272; Abdurrazzaq, 17070; al-Bazzar, 1934; at-Tabarani, "al-Kabir", 1248; Ibn Adiy, 4/1525; Ibn 
Hibban, 314; Bbu Nairn, 9/253; Abdullah bin Abbasin ravayati. Deyiram: sanadi zaifdir. 

264 al-Buxari, 5927; Muslim, 1151 (161). 

265 Muslim, 1151(164). 

266 sahihdir: an-Nasai, 4/165-166; 9hmad, 5/238-239, 255, 258; Abdurrazzaq, 7899; et-Taberani, 7464; ibn Hibban, 3425-3426; 
Ibn Xuzeyma, 1893; al-Hakim, 1/421. 

85 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Sebir - hevese, pis arzu va istaklara davat edanin caginsindan nafsini gekindirmek oldugu 
iigiin, oruc da yemaya, igmeye va cinsi yaxmhq arzularma daval edanin caginslarmdan nafsi 
gekindirir: «Ey iman gatiranlar! Sabir va dua ila (namazla Allahdan) komak dilayin...» (dl-Bdqdrd, 153) 
ayasindeki sabir, orucla tafsir edilmis va ramazan ayma sabir ayi deyilmisdir. 

Salaf-salehdan bazilari demisler: "Oruc sabrin yansidir. Ciinki sabir, sehvete va qazaba davat 
edanin caginsindan nafsini qorumasidir: Ona gore ki, nafs xosa galan bir seyin lazzatina qovusmaq 
iiciin onu arzu edir. Xosuna galmeyan va oziine aci olan va agri veran seyi mezammet etdiyi iiciin ona 
qazab edir. Oruc qezeb sehvetine deyil, yalniz mada sehvetile cinsi sahvata qarsi sabir etmek 
oldugundan, tarn kamil oruc, ancaq nafsin ham qazab, ham da sehvet qiivvelerinden cekindirmesi ila 
olur. Bela ki, Allahm elcisi buna isare edarak: "Sizddn biriniz oruclu oldugu halda cahillik etmdsin vd heg 
kimld didi§mdsin, §aydd biri onu soydrsd vd ya vurarsa: "Mdn orucluyam"- desin " - buyurmusdur." 267 

Allahm elcisi sahvat qiivvesi ila qazab quvvasinin barabar olmasim bildirmisdir. Oruclu adam 
bunlarla orucunu pozmaqdan gakinmalidir. Mada sahvati ila cinsi sahvat orucu pozar, qazab isa 
orucun savabmi azaldar. Bela ki, bir hadisda deyilir: "Oruclu bir kds yalan dani§ib, yalangihqla i§ 
gormdkddn Qdkinmdzsd, yemdyi-igmdyi buraxib bo§-bo§una ac galmasin. Allah ddrgahinda bunun heg bir qiymdti 
yoxdur." 268 

Sabrin sukurdan daha fazilatli va ustiin olduguna bu aya kifayatdir: «Haqiqatan, Man sabir 
etdiklarina gora onlan mukafatlandirdim. Onlar nicat tapanlardir!» (dl-Muminun, 111). 

Allah-taala bu ayada «Sabirlarinin mukafati olaraq onlan qurtarmi§» oldugunu bayan 
etmisdir. Allah buyurmusdur: «... Allah sabir edanlarladir» (dl-Bdqdrd, 153). Qui iicun Allahm Ozii ila 
barabar olmasmin tayi-barabari olan hec na yoxdur. Ariflardan biri demisdir: "Sabir edanlar ham 
diinya, ham da axirat xeyrini aide etmislar. ^iinki onlar Allahla barabar olma sarafina nail 
olmuslardir. Allah: «San oz Rabbinin hokmiina sabir et! §ubhasiz ki, san Bizim gozumiiziin 
qabagmdasan» (dt-Tur, 48) - buyurmusdur. Bu aya Allah-taalanm hokmiinu qoruma va muhafiza 
etmeyi sabir etmaya aid etmisdir. 

Allah sabir edanlara iic sey vad etmisdir ki, bunlardan har biri diinyadan va diinyada 
olanlardan daha xeyirlidir. Bunlar Allahm sabir edanlara magfirati, rahmati va hidayatidir. Bela ki, 
Allah buyurmusdur: «91batta, Biz sizi bir az qorxu, bir az acliq, bir az da mal, can va mahsul qitligi 
ila imtahan edarik. (Ya Mdhdmmdd! Beld imtahanlara) sabir edan §axslara miijda ver! O kaslar ki, 
ba§larma bir miisibat galdiyi zaman: "Biz Allahmiq va Ona taraf qayidacagiq!" - deyirlar. Onlan 
Rabbi tarafindan bagi§lanmaq va rahmat gozlayir. Onlar dogru yolda olanlardir!» (dl-Bdqdrd, 155- 
157). Bu aya hidayatin yalniz sabir edanlara maxsus oldugunu bildirir. Allah-taala iki ayada sabrin 
azmkar islardan oldugunu xabar verarak, Elgisina peygambarlardan azmkarlarm sabri kimi sabir 
etmesini amr etmisdir. 

Delillar diinyadan cox sey aide etmek mumkun oldugu halda, az seyle kifayetlenmenin ve 
zahidliyin daha xeyirli oldugunu gosterir. Diinyadan azla kifayetlenmek sebir edenlerin hah, cox sey 
elde etmek ise sukur edenlerin hahdir. 

Isa peygemberden sorusdular: "iki kimsd bir Xdzimyd rast gdlib, onlardan biri ona bir tdpik vurub 
iltifat etmddi, digdri isd onu ahb Allah yolunda xdrclddi. Bunlardan hansi daha fdzildtlidir? " Isa cavab verdi: 



267 al-Buxari, 1904; Muslim, 1151 (123). 

268 el-Buxari, 1903. 



86 



Sabr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

"Ona iltifat etmdyib ondan uz gevirdn Allah ddrgdhinda daha fdzibtlidir". Bele ki, Allahin elcisine yerdeki 
xezinelerin acarlan teklif edildikde onlari almayaraq: "Bit gun ac, bit gun tox olaram " 269 - demesi da 
sebrin iistiin oldugunu bildirir. §ayed Allahin elcisi bunlan alsaydi, Allah yolunda sarf edardi. Feqet 
bunlari almayib, sabir meqammi ve zahidliyi iistiin tutdu. 

Insanhgin kamilliyi iig §eydedir: bilinmesi zeruri olan faydah elmler, icra olunmasi §ert olan 
saleh emeller ve bu elmlarla saleh amallara bagh olan hallardir. Bu elmlarin, saleh emellerin va 
hallarm an fazilatlisi va iistiinii Allah-taalani va Onun adlanni, sifatlarini va fazilatlarini bilmakdir. 
Allah-taalanm razihgi iiciin emeli icra etmekdir. Qalbi Allaha baglayaraq Onu sevmek, azabmdan 
qorxmaq va rahmatina iimid etmekdir. Diinyada edilacak i§lerin an §ereflisi va iistiinii bunlardir. 
Axiratda an iistiin va fazilatli miikafat bunlara verilacakdir. 

Meqsedlarin an azematlisi, an boyiiyii Allahi tammaq, Onu sevmek, Ona itaat va ibadat edarek 
yaxm olmaga cah§maqdir. On boyiik hazzi, zovqi Onun xatirlanmasmdan almaq va Ona qovu§magi 
§iddatla arzu etmak diinya va axirat saadatinin ela ozudiir. Mahz bunlar, bilavasita icrasi zaruri olan 
qaya va maqsadlardir. Qui gercak saadatin bunlar oldugunu, ancaq gozundan qaflat pardasi 
goturiiliib diinyadan ayrilaraq, axirat yolgulugu ba§lananda anlayacaqdir. Qui diinyada ikan bunlarm 
gergak saadet oldugunu bir anhga anlasa da, bunu tarn menasi ila anlaya bilmaz. ^iinki diinyada 
qulun qar§isma imtahan edildiyi bir gox minnat va ma§eqqatlar gixir. Mahz bunlar onun haqiqi 
saadati anlamasma mane olurlar. §ayad bunlar olmasaydi, o, haqiqi saadati kaskin olaraq bilardi. 

Biitiin elmlar va bilgilar Allahin varligmi, birliyini va Onun ad va sifatlarini tasdiq etmeya 
baglidir. Elmlarin fazilatde farqli olmalan Allah-taalaya yaxmla§dirmalanna goradir. Allaha an cox 
yaxmla§diran elm, elmlarin an iistiinii va an yiiksayidir. 

Qalbin hah da beladir. Qalbi maqsada an cox yaxrnla§diran hal, hallarm an §araflisi va an 
iistiiniidiir. 

Omaller da beladir. Istanilan saadatin alda edilmasina daha gox yaxmla§diran amallar digar 
emallardan daha fazilatlidir. Bundan alava namazla cihad, amallarin an fazilatlisi va an iistiiniidiir. 
(^iinki istanilan maqsad va saadata an gox yaxmla§diran bunlardir. Buna gora qaya va maqsada an gox 
yaxmla§diran bir §ey, ona az yaxmla§diranmdan daha fazilatlidir. 

Allahi, Onun adlanni va sifatlarini tanimaga va Onu sevmaye azabdan qorxmaga va rahmatina 
iimid etmaya hazirlanmi§ olan bir qalba yardim edan amallar, bela olmayan amallardan daha 
fazilatlidir. Bir cox amallar Allaha yaxrnla§dirmaqda ortaq olduqda, en gox yaxmla§dirani daha 
iistiindiir. Itaat ve ibadetler Allaha yaxmla§dirmaqda ortaq olduqlarmdan elave hamismin Allah iigiin 
edilmelidir. 

Giinahlar qelbi qaye ve meqsedlerden uzaqla§dirmada ortaq olduqlarmdan qadagan 
edilmi§ler. 

Itaet ve ibadetlerin Allaha yaxmla§dirmada, giinahlarm ise Allahdan uzaqla§dirmada olan 
tesirleri derecelerine goredir. Burada bilinmesi lazim olan miihiim bir emr ve qayda vardir. Bu da 
miieyyen bir emelin sahibine gore daha feziletli ve iistiin olmasidir. Meselen, malmi xerclemeyen 
varlrnm sedeqe vermesi, nafile olaraq gece namaz qilib, giindiiz oruc tutmasmdan daha feziletlidir. 
Dii§menin ondan qorxdugu cesur ve igid bir kesin, Allahin dii§menleri qar§ismda bir saat cihad 
etmesi, hecc etmesinden, oruc tutmasmdan, sedeqe vermesinden daha feziletlidir. Siinneti, halali, 



qox zaifdir: et-Tirmizi, 2347; 3hmad, 5/254. 

87 



Sebr Edenlerin Azuqesi $iikr Edenlerin Tedariikii www.ehlitevhid.com 

harami, xeyir ve ser yollarmi bilen bir alimin insanlara qarisib, onlara dinlerini oyretmesi, onun bir 
guseye gekilib namaz qilmasmdan, Quran oxumasmdan daha feziletlidir. 

Bendeleri arasmda hokm etmesi iigiin Allah-taalanm teyin etdiyi rehberin, haqh ile haqsizi 
ayirmaq meqsedi ile cezalan tetbiq etmek iigiin bir saat oturmasi, basqasmm iller boyu nafile ibadet 
etmesinden daha feziletlidir. Qadmlara qarsi sehveti qalib olan birinin oruc tutmasi, basqalarmm zikr 
etmesinden, sedeqe vermesinden daha feziletlidir. Bele ki, Allahm elgisi Amr bin el-Asi, Xalid bin 
Validi ve digerlerini emir, vali, vergi yigan teyin edib, 9bu Zeri teyin etmemis va ona: "Gorurdm ki, 
sdn zdifsdn, oziXm iigiin sevdiyim §eyi sdnin tigun dd sevirdm. Amma iki ndfdtd held dmir olma, yetimin malina 
sahib olma" 270 - buyurmu§dur. Allahm elgisi 9bu Zara va ba§qalarma oruc tutmalarmi amr edarak: 
"Oruca sanlin, giinki onun tayi-bdrabdri yoxdur"- demi§dir. Allahm elcisi birina qazablanmamayi amr 
etdiyi kimi 271 , digar birina da Allahi daim zikr etmasini amr etmi§dir. 272 

Allah-taala bir bandesinin kamilliyini istadikda, onun istedadi ve qabiliyyati olan §eydeki 
guciinii va quvvasini istifada etmaya miivaffaq edar va o da, bu yolda gucunii va quvvasini istifada 
etmekla ba§qalarmdan iistiin olar. Masalan, deyirlar ki, filankas iralilamekdadir, onun qar§ismi ala 
bilmayanlar isa: "O, qisa yolla an yiiksek meqama gatacaqdir"- deyirlar. 

Meda agnsmdan §ikayet edan bir xasta bunun dermanmi igdikda fayda goriir, lakin ba§ 
agrismm darmanmdan istifada etsa, fayda gormaz. Nafsa va havasa uyma xastaliyini, ozunii bayanme 
xastaliyini, gox Quran oxuma, cox elm alda etma, zikr etma, ibadat etma miialica etmaz. Bunu, ancaq 
onu qalbdan gixarmaqla, onun ziddi olan tavazokarhgi qelbe yerlesdirmakle miialica etmek olar. 

9gar: "(^orak yoxsa, su daha iistiindiir"- sorusulsa, buna: "Yerina gora gorek, yerine gora su 
iistiindiir"- deya cavab verilir. Ela isa mail xeyir yolunda sarf edarak siikiir etmak saleh bir ameldir ki, 
bununla qalbdaki xasislik getmis olur. (giinki bu sababdan diinya sevgisi qalbdan cixir. Bunun 
sayasinde qelb Allahi tanimaga va onu sevmaya hazirlanmis olur. Mahz bunlar qalbdaki xesteliklarin 
alacidir. giinki qalbdaki xestelik, qelbi maqsadindan va qayasindan uzaqlasdinr. Zahid olan kasib, bu 
xestalikdan va miialicasindan uzaq oldugu iigiin istanilan saadati alda etmek iigiin var qiicii ila galisir. 

"§eriet galismaga tesviq etdiyi halda, kasiblar niye galismirlar?"- deye sorusulduqda, ona bele 
cavab verilir: Hekimin bir dermani teriflemesi ile, mehz dermanm ozii nezerde tutulmadigi kimi, ozii- 
oziine o dermanla hasil olunan sefadan da iistiin olmasi nezerde tutulmur. giinki esas teriflenen 
derman deyil, hasil olan sefadir. Odur ki, emeller de qelbdeki xesteliklerin dermanlandir. Qelbdeki 
xestelikler gox bilinmez. §eriet qelbin emel ile elde edilen sefasma tesviq edir. Bele ki, qan alan kes 
xesteni zeherli qandan qurtanrsa, zekat alan kasib da varlilan simiclik xesteliyinden qurtarmis olur. 
Ele ise sebir edenlerin hah, sehhet ve guciinii qoruyanlarm hah kimidir. §iikur edenin hall ise, 
xestelikden qurtulmaq iigiin miixtelif dermanlarla miialice olunan kimidir. 



270 Muslim, 1826. 

271 al-Buxari, 6116. Bbu Hureyranin revayeti. 

272 sahihdir: el-Tirmizi, 3375; Ibn Mace, 3793; ahmsd, 4/190; Ibn Hibban, 814; el-Hakim, 1/495. 

88 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



F0SIL 
b) §ukrun fazilatli va ustiin oldugunu iddia edanlarin dalillari 

Siikriin daha ustiin oldugunu iddia edenler, sebrin daha ustiin oldugunu iddia edenlere bele 
deyirler: Siz heddinizi asdmiz. Asagi derecede olan sabir meqammi, oziinden ustiin daracada olan 
siikiir meqammdan yuxan qaldinrsiz. Bela etmekle vesileni qaya va meqsedden, basqasmdan dolayi 
etmek istanilan seyi, mahz edilmesi istanilan seyden, kamil olan bir emeli daha miikemmel olan bir 
amaldan va fazilatli olan bir seyi daha fazilatli olan bir seyden iistiin kimi taqdim edirsiniz. Bundan 
alava, siikriin haqqmi tarn vermediniz. Halbuki, Allah-taala yaratdiqlarmdan talab etdiyi siikrii 
Oziiniin xatirlanmasma yaxm edarak bunlann har ikisini da mexlugatmdan istemisdir. Sabir bunlara 
gedan bir yoldur va bunlann xidmetcisi va komekgisidir. Allah-taala buyurub: «Bela olduqda siz 
Mani xatirlaym ki, Man da sizi yada salim! Mana §uktir edin, Mani danmaym!» (dl-Bdqgrd, 152). 

Yena Allah-taala siikrii imana yaxm edib, insanlar siikiir edar va iman gatirarsa, onlara azab 
etmek iigiin bir qarazin olmadigmi xabar verarak buyurmusdur: «9gar siz §tikur etsaniz va iman 
gatirsaniz, Allah siza na uciin azab versin ki! Allah §tikra qiymat verandir, bilandir!» (dn-Nisa, 147). 

Yena Allah-taala bandalarindan siikiir edanlara, liitf va ehsanmi tahsis etdiyini xabar verarak 
buyurmusdur: «Belalikla, onlan bir-birila imtahana gakdik ki, onlar desinlar: "9caba, Allahm 
aramizda lutfunu rava gorub bax§ etdiyi kimsalar bunlarmidir? Magar Allah §iiktir edanlari daha 
yax§i taniyan deyildirmi?"» (dl-dnam, 53). 

Allah-taala insanlan siikiir edanlar va nankorlar (kiifr edanlar) olmaq iizra iki qisma ayirmis va 
an cox mazemmet etdiyi varhqlarm nankorlar oldugunu, en cox sevdiyi varliqlarm ise siikiir edenler 
oldugunu xeber vermisdir. Allah-taala insanlar haqqmda buyurmusdur: «Biz ona haqq yolu 
gostardik. istar §iiktir edan (momin), istar nankor (kafir) olsun» (dl-insan, 3). 

Allah-taala Siileyman peygemberden xeber vererek buyurmusdur: «...(Suleyman) onu yanmda 
hazir durmus, gortinca dedi: "Bu, Rabbimin lutfiindandir. Mani imtahana cakmayi ticundur ki, 
gorak §uktir edacayam, yoxsa nankor olacagam! Kim §tikiir etsa, yalniz ozii ticiin §iiktir edar; kim 
nankor olsa, haqiqatan, Rabbim (onun §iikrund) mohtac deyil, karam sahibidir!"» (dn-Ndml, 40). 

Diger bir ayede buyurur: «Yadimza salm ki, o zaman Rabbiniz bunu bildirmi§di: "9gar 
(Mdnd) §iikur etsaniz, siza (olan nemdtimi) artiracagam. Yox, agar nankorluq etsaniz, Manim azabim, 
haqiqatan, §iddatlidir!"» (Ibrahim, 7). 

Basqa bir ayede buyurmusdur: «9gar kiifr etsaniz (Allahin nemdtbrini dansaniz, bunun zdrdri 
Allaha yox, ancaq sizin dziiniizd olar). £unki Allah siza asla mohtac deyildir. Amma bandalarinin kiifr 
etmasi Ona xo§ getmaz. 9gar §iikiir etsaniz, sizin bu §ukninuz Ona xo§ galar...» (dz-Zumdr, 7). 

Qurani Kerimin bir cox yerinde siikriin qarsismda ziddi olan kiifr zikr edilmisdir. Bele ki, 
Allah-taala buyurmusdur: «Mahammad ancaq bir peygambardir. Ondan awallar da peygambarlar 
galib getmi§lar. Ogar o olsa va ya oldiiriilsa, siz gerimi donacaksiniz? Halbuki, geri donan §axs 
Allaha hec bir zarar yetirmaz. Lakin Allah §ukur edanlara miikafat verar» (AH- imran 144). 

Siikiir edenler iman nemetile sebat edib geriye donmemisler, yeni kafir olmamislar. Allah-taala 
nemetin artmasmi siikre baglamisdir. Siikriin sonu olmadigi kimi, Allahin nemetinin de sonu yoxdur. 

89 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Allah-taala, varlandirmagi, duani qabul etmayi, ruzi vermayi, bagi§lamagi va tovbani qabul 
etmayi Oz istayina bagladigi halda, §ukrun miikafatini sonsuz olaraq veracayini vad etmi§dir. 
Varlandirma haqqmda: «...agar Allah istasa, sizi Oz nematindan miitlaq dovlatli edacakdir...» (dt- 
Tovbd, 28), duani qabul etma haqqmda: «...0 agar istasa, yalvardiginiz balani aradan qaldirar...» (dl- 
dnam, 41), bagi§lama haqqmda: «§iibha yoxdur ki, Allah Oziina §arik qo§anlari afv etmaz, amma 
istadiyi §axsin bundan ba§qa olan gunahlanni bagi§lar...» (dn-Nisa, 48), tovbani qabul etma 
haqqmda: «...Allah istadiyi kasin tovbasini qabul edar...» (dt-Tovbd, 15), §ukriin miikafatini verme 
haqqmda ise: «...Lakin Allah §ukur edanlara mukafat verar....§ukiir edanlari da, albatta, 
mukafatlandiracagiq!» (Ali-imran, 145)- buyiirmu§dur. 

Allahm du§mani Iblis, maqamlarm an boyiiyu va an yiiksayi olan §iikur maqammm qadrini va 
qiymatini bildikde, insanlan onun yolundan dondarmaya var quvvasi ila gah§acagmi xaber vermi§dir: 
«Sonra onlann qar§ilanndan va arxalanndan, saglanndan va sollanndan galacayam va San onlann 
aksariyyatini §iikur edan gormayacaksan!» (dl-draf, 17). 

Allah-taala bandalarindan §ukur edanlarin az oldugunu xabar vermi§dir: «...Bandalarimdan 
§ukiir edani azdir!» (Sdba, 13). 

Imam 9hmad ravayat edir: "Omdr bin Xdttab bit ndfdrin: "Allahim, rttdtii azlardan etl"- dediyini 
e§itdikdd, demi§dir: "Bu azlar kimbrdir?" O da: "Ey mominldrin dtniri, Allah-taalamn: «...dslindd onunla 
birlikdd gox az adam itnan gdtirmi§di» (Hud, 40), ba§qa ayddd: «...Bdnddldrimddn §iikur edani azdir!» 
(Sdba, 13), yend baqqa ayddd: «...Yalmz itnan gdtirib yax§i i§hr gordnhrddn savayi! Onlar da gox 
azdirlar!...» (Sad, 24),- buyurdugunu e§itmdmisdn? " - deyd cavab vermi§dir. Omdr dd: "Dogru soybyirsdn" - 
demi§dir". 

Allah-taala yer iizundaki biitiin insanlara, gondardiyi peygambarini §ukur etmasina gora iki 
dafa tarifleyarak: «Ey Nuhla birlikda mindirib apardigimiz (tufandan xilas etdiyimiz) kaslarin nasli! 
Haqiqatan, o (Nuh Allahm nemdtldrind) qox §ukur edan bir banda idi!» (dl-isra, 3)- buyurmu§dur. Bu 
ayada Nuh zikr edilarak, balli bir qaya iigiin istifade edilmasina va insanlara onun ziirruyati olmalan 
ila xitab edilmasinda ona tabe olmalarma i§ara vardir. ^iinki Allah-taala maxluqatmi tufanda suya 
qerq etdikdan sonra onun zurruyetindan ba§qa nesil saxlamami§dir. Bele ki, Allah: «Mahz onun 
naslini (qiyamdtd qdddt yer ilzilndd) baqi etdik» (ds-Saffat, 77)- buyurmu§ va zurruyetina §ukur etmakde 
atalarma ox§amalarmi amr etmi§dir. Qiinki Nuh gox §ukiir edan bir banda idi. 

Allah-taala, Ona §ukur edanin ancaq ibadat edan oldugunu, §iikur etmayanin isa ibadat 
ahlindan olmadigmi xabar verarak buyurmu§dur: «...Ogar Allaha ibadat edirsinizsa, Ona §tikiir 
edin!» (dl-Bdqdrd, 172). 

Allah-taala, Musa peygambara ona verilan peygambarliyi, risalati va kalami §iikiir etmakla 
almasmi amr edarak buyurmu§dur: «...Ya Musa! Man Oz risalatimla va dani§igimla insanlardan 
sani seqib tisttin tutdum. Indi san verdiyimi al va §ukur edanlardan ol!» (dl-draf, 144). 

Haddi-buluga gatan adama Allah-taalanm ilk tovsiyesi Ona, valideynlarina §iikur etmesi 
olmu§dur: «Biz insana ata-anasma (yax§ihq etmdyi, valideynind yax§i baxmagi, onlarla gbzdl davranmagi) 
tovsiya etdik. ...Mana va ata-anana §ukur et. Axir domis, Manadir!» (Logman, 14). 

Yena Uca Allah razihgmm Ona §ukiir etmakdan irali galdiyini xabar verarak buyurmu§dur: 
«...Ogar §tiktir etsaniz, sizin bu §ukriinuz Ona xo§ galar...» (dz-Zumdr, 7). Allah-taala, nemetlarina 
§iikiir edan Ibrahim peygambardan xabar verarak buyurmu§dur: «Haqiqatan, Ibrahim Allaha muti, 

90 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

batildan haqqa tapman bir imam idi. O, hec vaxt mu§riklardan olmami§di. O, (Allahin) nematlarina 
§iikiir edan idi...» (dn-Ndhl, 120-121). Yard Allah-taala Ibrahimin, onun xeyirda niimunavi ondar 
oldugunu, Allaha daiman itaat va ibadat etdiyini, yalniz Ona yonalib ba§qalarmdan iiz cevirdiyini 
xabar vermi§, sonra bu sifatlarle birga olmasmi, Allahin nematlerine §iikiir edan olmasiyla bitirarak 
Xalilullahm qaya va maqsadi etmi§dir. 

Allah-taala bandalarin yaradilmasinm qayasini xabar verarak bela buyurmu§dur: «Allah sizi 
analannizm batnlarindan hec bir §ey bilmadiyiniz halda cixartdi. Sonra siza qulaq, goz va qalb 
verdi ki, balka, §iikiir edasiniz!» (dn-Ndhl, 78). Digar ayeda buyurmusdur: «Haqiqatan, Badrda zaif 
oldugunuz halda, Allah siza yardim etdi. (Allaha) §ukur edan olmaq u^iin Allahdan qorxun!» (Ali- 
Imran, 123). Ayadaki «§iikiir edan» sozii, onlan zafar calan etmasinin va onlara taqvani amr etmasinin 
vasilasi ola biler. Allahin mexluqatmi yaratmasmin va onlara amr etmasinin hikmati §iikiir etmakdir. 
Bela ki, Uca Allah amrinin va peygambar gondarmasinin qaya va hikmatini bela aciqlayir: «Hamcinin 
siza ayalarimizi oxumaq, sizi tamizlamak, Kitabi, hikmati va bilmadiklarinizi oyratmak ii^iin siza 
6z i^arinizdan bir peygambar gondardik. Bela olduqda siz Mani xatirlaym ki, Man da sizi yada 
salim! Mana §iikur edin, Mani danmaym!» (dl-Bdqdrd, 151-152). 

Ogar sabir ba§qasmdan otrii arzu edilirsa, §ukiir ancaq bizim oziimuza aid edilir. Sabir §iikra 
apardigi iigiin tarifalayiqdir. Ona gora, sabir §iikrun xidmatgisidir. 

al-Buxari va Miislimin asarlarinda ravayat olunduguna gora, Allahin elgisi namaz qildigi vaxt 
ayaqlan §i§ana qadar dururdu. Ona: "Sdn niyd held edirsdn ? Halbuki, Allah-taala sdnin kegmi§ vd gdtecdk 
biltiin gilnahlarini bagi§lami§hr"- deyildikda, o: "§iikur eddn qui olmayimmi? " - deya cavab vermi§dir. 273 

Imam Ohmadin "Miisnad" asarinda va at-Tirmizinin etdiyi ravayatda deyilir: 'Allahin elgisi 
Muaza: 'Allaha and olsun mdn sdni sevirdm, hdr namazin sonunda: "Allahim, mdnim Sdni zikr etmdyimd, Sdnd 
§iikur etmdyimd vd Sdnd gbzdl pkildd ibaddt etmdyimd yardim etl" — demdyi unutma demi§dir. " 27i 

Ibn Obi ad-Dunyanm ravayat etdiyina gora, Ibn Abbas demi§dir: "Allahin elgisi buyurmusdur: 
"Dord sey vardir ki, onlar kimd verilirsd, diinya vd axitdt xeyri verilmis olur: "Siikiir eddn qdlb, zikr eddn dil, 
bdlaya sdbir eddn bdddn vd malina vd oztind Xdyandt etmdydn qadin." 275 

Yene ibn Obi ad-Dunyanm ravayatina gora, Ai§a demi§dir: "Allahin elgisi buyurmusdur. "Allah, 
quluna bir nemdt verdikdd o da onun Allahdan oldugunu bilirsd, miltldq onun iigiin sukur savabini yazar. 
Allah, qulunun etdiyi giinahina gbrd -penman oldugunu gordukdd, miitldq o istigfar etmdddn dvvdl onu 
bagislayar. Bir ndfdr bir dinara bir paltar alib, onu geyinib vd Allaha hdmd eddrsd, o paltar dizinddn a§agi 
kegmdmis Allah onu bagislayar. " 276 

Miislimin "as-Sahih" asarinda Allahin elcisinin bela dediyi ravayat olunur: "Stibhd yoxdur ki, 
yemdkddn sonra buna gbrd Allaha hdmd eddn, suyu igdikddn sonra buna gbrd Allaha hdmd eddn qulundan Allah 
razi olur. " 277 

Bu boyiik miikafat, yani Allahin razi olmasi, miikafatlarm en boyiiyiidiir. Allah buyurmusdur: 
«... Allahdan olan bir razihq isa daha boyukdur...» (dt-Tbvbd, 72). 



273 el-Buxari, 4836; Muslim, 2819. 

274 sahihdlr: al-Buxari, "al-adabul-Mufrad", 690; 8bu Davud, 1522; an-Nasai, 3/35. 

275 



zaifdir: Ibn 3bi ad-Dunya, "as-§ukur", 34; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4429; al-Taberani, "al-Kabir", 11275, "al-0vsat", 
7212; 9bu Nairn, "al-Hilya", 3/65. 

276 qox zaifdir: Ibn 3bi ad-Dunya, "as-§ukur". 47; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4/253. 

277 Muslim, 2734. 

91 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Hadislarin birinda deyilir: "ilea Allah bit quluna §iikiir etmdyi bdxs eddrsd, onu artigindan mdhrum 
etmdz, Qiiriki Allah: «...dg3r (Mdnd) §iikur etsdniz, sizd olan nemdtimi artiracagam..."» (Ibrahim, 7)- 
buyurmu§dur. " 27S 

Hasan al-Basri demi§dir: "Allah-taala nemati ila dilediyi qedar faydalandinr. Nemata §ukur 
edilmadiyi taqdirda onu azaba cevirir." 279 Bundan alava s/iikra "hafiz"- qoruyucu adi da verilmi§dir. 
(^unki s/iikur movcud olan nematlari qoruyur, movcud olmayan nematlarin alda edilmesina isa 
vasitaci olur. 

91i bin 9bu Talib Hamedanli bir adama: "Nemdtd sukur ild gatmaq olar. Sukurld nemdt artar. Sukur 
ild nemdt bir yerdddirldr. Quldan sukur kdsilmddikcd, Allahin da nemdtinin artmasi kdsilmdz" — demi§dir. 280 

Omar bin Abdulaziz demi§dir: "Allahin nemdtbrini Allaha sukur etmdyd baglayin " 281 . §iikur 
nematlarin bagidir. 

Mutarrif bin Abdullah demi§dir: "And olsun ki, saglam olarkdn sukur etmdyim, bdlaya diigar olub 
sdbir etmdyimddn daha xeyirlidir. " 28Z 

Hasan al-Basri demi§dir: "dlinizdd olan nemdthrddn daima sbhbdt agin. Qilnki nemdtldri xatirlamaq 
§ukurdur" 283 Allah-taala elcisina Rabbinin nematlarini xatirlamasmi amr etmi§dir: «Va (hdmi§d) 
Rabbinin sana olan nematindan sohbat ac!» (dd-Duha, 11). Allah-taala daima quluna verdiyi 
nematinin asar-alamatini (izini) onda gormayi sevir. (^iinki quluna verdiyi nematin izinin gorunmasi 
dilla s/iikurdur. 

Sufyan as-Sauri demi§dir: "Davud peygdmbdr Allaha Uziinun kdrdmind vd Cdlahnin izzdtind layiq 
hdmd olsun demisdir. Allah da: «Ey Davud, mdhkhri savab yazmaqdan yordun» - deyd vdhy etmi§dir". 284 

9bu Raca al-Utaridi demi§dir: "Bir gun \mran bin Huseyn dynindd nd bundan dvvdl, nd dd bundan 
sonra gbrmddiyim ipdk paltarda yanimiza gdldi vd Allahin elgisinin: "Allah-taala bir quluna verdiyi nemdtinin 
dlamdtini qulunda gbrmdyi sevir" — buyurdugunu dedi. " 285 

Amr bin §ueyb atasmdan, atasi da 6z atasmdan, o da Allahin elcisindan onun bela dediyini 
ravayat etmi§dir: "Tdkdbburluk etmdddn, israf etmdddn yeyin-igin, Sdddqd edin. Qunki Allah-taala verdiyi 
nemdtinin dlamdtini qulunda gbrmdyi sevir." 286 

9bu al-9hvas atasmdan neql edir: "Mdn Vdrisan halda Allahin elgisinin yanina gdldim. O mdnddn 
sorusdu: Malin varmi? Mdn: Bdli - dedim. Allahin elgisi sorusdu: Ndyin var? Mdn dd: "Hdr cur mahm var. 
Allah mdnd ddvd, at, qoyunlar verdi" - dedim. Sonra Allahin elgisi: "Eld isd Allah Sdnd nemdt veribsd, o 



278 zeifdir: ibn 3bi ed-Dunya, "es-§ukur", 3; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4208; 

279 Ibn 3bi ed-Dunya, "es-§ukur", 17. Deyirem: senedi zeifdir. 

280 Ibn 3bi ed-Dunya, "as-§ukur", 18. Deyirem: senedi zeifdir. 

281 Ibn 3bi ed-Dunya, "es-§ukur", 27; el-Beyheqi, "§uabul-iman", 4226; Bbu Nairn, "Hilyetul-Ovliya", 5/340. Deyirem: 
senedi zeifdir. 

282 Ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 28, 65, 185; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4121; 3hmed, "ez-Ziihd", seh. 242; Vaki'i, "ez- 
Ziihd", 201; 9bu Nairn, "el-Hilye", 2/200; Abdurrezzaq, 20467. Deyirem: senedi sehihdir. 

283 Ibn 3bi ed-Dunya, "es-§ukur", 33; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4107; Ibn Miibarek, "ez-Ziihd", 1434. Deyirem: senedi 
zeifdir. 

284 sehihdir: Ibn Bbi ed-Dunya, "es-§ukur", 37; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4262. 

285 sehihdir: 9hmed, 4/438; Ibn 8bi ed-Diinya, "es-§ukur", 50; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 6200; Ibn Sad, "et-Tabaqat"; 4/291; 
et-Taberani, "el-Kebir", 8/112/281; ve s. 

286 ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 51; 9hmed, 2/181; el-Hakim, 4/135; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4251; ibn Sad, "et- 
Tabaqat"; 4/291; et-Taberani, "el-Kebir", 8/112/281; ve s. Deyirem: iimumenhedis sehihdir. 

92 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

nemdtbririn dSdr-dlamdti vd prdfi ustundd gorunsun" - buyurdu. " m 

Bir miirsal hadisda deyilir: " Allah-taala qulunun yemdsindd, igmdsindd nemdtinin dlamdtini gbrmdyi 
sevir." 288 

Bakr bin Abdullahm marfu olaraq ravayat etdiyi hadisda deyilir: "Bir ndfdrd Sdrvdt veribrsd, onun 
uzdrindd nemdtin dlamdti gorumrsd, ona Allahin dostu vd Allahin nemdtini ardadan deyilir. Bir ndfdrd Sdrvdt 
veribrsd, onun uzdrindd nemdtin dlamdti goriinmdzsd, ona da Allahin mdzdmmdt etdiyi vd Allahin nemdtinin 
dii§mdni deyilir. " Z89 

Fudayl bin Iyad demisdir ki, bela neql edirlar: "Bir ndfdr Allahin nemdtini qdlbi ild bilib, dili ild 
hdmd eddrsd, bu hdmdi tamam olmadan Allah onun nemdtini artinr. Qiinki, Allah-taala: «dg9r (Mdnd) §ukiir 
etsdniz, sizd olan nemdtimi artiracagam» (Ibrahim, 7) - buyurmu§dur. Vd dedi: "Nemdt haqqinda dam§maq 
§ukurddndir. " Z90 

Allah-taala bir qiidsi hadisda demisdir: "Ey Addm ovladil Mdnim nemdtim igindd oldugun halda, 
daima Mdnd qar§i giinah i§lddirsdn. Mdnddn qorx, dks halda Mdnd qar§i etdiyin gunahlara gbrd sdni pdri§an 
eddrdm. Ey Addm bvladi, Mdnddn qorx vd istddiyin yerdd yat" 291 

as-Sabi demisdir: "Siikiir imanm yansidir, yaqinlik imanin hamisidir." 292 

9bu Qilaba demisdir: "Siikiir etsaniz diinya siza zarar vermaz." 293 

Hasan al-Basri demisdir: "Allah-taala bir qovma nemat veranda onlardan siikiir etmalarini 
istayar. 9gar siikiir edarlarsa, nematlarini artirmaga qadirdir. 9gar nankorluq edarlarsa, nematini 
onlarm aleyhina azaba cevirmeya qadirdir." 294 

Allah-taala nematlarine siikiir etmayan nankorlan mazammat etmisdir. 

Hasan al-Basri demisdir: "«Insan 6z Rabbina qar§i qox nankordur» (dl-Adiyat, 6), basma galan 
miisibatlari sayar, nematlari unudar. 295 Bu sababdan Allahin elcisi Cahannam ahlinin coxunun 
qadmlar oldugunu xabar vermisdir: "Onlardan birind dunya qdddr yax§ihq etsdn, sonra Sdnddn (xo§una 
gdlmdydn) bir §ey gorsd: "Mdn Sdnddn heg bir xeyir gbrmddim "- deydr. " 296 

9gar arinin nematinin siikriinii tark edanin hah bela olursa, Allah nematinin siikrunii tark 
edanin hah gor neca olur. 

Sair yaxsi deyib: 

Ey isinda ziilm edan kimse! 

Ziilm, ziilm edan kimsanin aleyhina dondarilacakdir. 
San bu ziilmiina na vaxta qadar davam edacaksan? 
Miisibetlardan sikayat edirsan, nematlari unudursan. 297 



287 sahihdir: 9bu Davud, 4063; et-Tirmizi, 2006; en-Nesai, 8/196; 9hmad, 3/473, 4/136-137; et-Tayalisi, 1303-1304; Ibn 9bi 
ad-Diinya, "es-§ukur", 52; Ibn Hibban, 3410, 5416-5417; al-Hakim, 4/181; Ibn Sad, 6/28; at-Tabarani. 19/607/622; ve s. 

288 qox zaifdir: Ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 53. 

289 zaifdir: Ibn 9bi ad-Diinya, "as-§ukur", 54; "al-iyal", 364. 

290 Ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 56. Deyiram: sanadi zaifdir. 

291 zaifdir: Ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 57; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4215. 

292 hasandir: Ibn Bbi ad-Diinya, "as-§ukur", 58; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4448. 

293 Ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 59. Deyiram: sanadi hasandir. 

294 Ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 60; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4216. Deyiram: sanadi sahihdir. 

295 Ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 62; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4629. Deyiram: sanadi sahihdir. 

296 al-Buxari, 29; Muslim, 907. 

297 Ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 63; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4630. 

93 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



Ibn 9bi ed-Diinyenin revayetine gore Niiman bin Be§ir soylemi§dir: "Allahm elcisi demi§dir: 
"Nemdti xatirlamaq sukurdixr. Nemdti xatirlamagi brk etm.dk nankorluqdur. Aza sukixr etmdydn, goxa siXkiXr 
etmdz. Insanlara sukur etmdydn Allaha sukur etmdz. Camaat bdrdkdtdir. Camaatdan ayrilmaq dzabdir". 298 

Mutarrif bin Abdullah demi§dir: "Saglamhga va §ukra baxdim, har ikisinda ham diinyanin, 
ham da axiratin xeyrini gordiim. And olsun ki, saglam olarkan s/iikur etmayim, balaya diicar olub 
sebir etmeyimden daha xeyirlidir". 299 

Bekir bin Abdullah al-Muzeni demi§dir: "Belinda yuk olan bir hambal: "Allaha hamd olsun, 
Allahim meni bagi§la" - deyarkan gordiim. Man onun ciyninden yiikiinii dii§iirmasini gozleyib, 
ondan soru§dum: "Bundan ba§qa bir §ey bilmirsan?" O: "Cox §ey biliram... Allahm kitabmi oxuyuram. 
Yalniz qui, nemetla giinah arasmdadir. Allah-taalaya verdiyi nemetlerina gora hamd ediram. 
Giinahlanma gora bagi§lamasmi dilayiram"- dedi. Bekir bin Abdullah dedi: "Hambal Bekirdan daha 
faqihdir (elmlidir)". 300 

9t-Tirmizinin ravayat etdiyina gora, Cabir bin Abdullah demi§dir: "Allahin elgisi dshabdbrinin 
yanina gdlib onlara «dr-Rdhman» surdsini dvvdlinddn axirina qdddr oxudu, onlar sakit durdular. Allahin elgisi 
dedi: "Cin gecdsindd mdn bu sutdni cinldtd oxuyanda onlar sizddn daha gozdl cavab verdibr. «(Ey cinbr, 
insanlar!) Bete olduqda Rdbbinizin hansi nentdthrini yalan saya bihrsiniz?!» (dr-Rdhman, 13) aydsind 
gatanda, onlar: "Xeyr, ey Rdbbimiz! Nemdtbrinddn heg bir seyi bkzib etmirik. Hdmd Sdnd mdxsusdur!" - 
dedibr ". 301 

Mis'ar dedi: "Davudun ailesina: «... Siz ey Davud ailasi! (Allaha) §ukranhqla itaat edin!...» 
(Sdba, 13) deyilanda, ela bir saat yox idi ki, onun qovmiindan olanlar o saatda namaz qilmasm." 302 

Avn bin Abdullah demi§dir: "Faqihlardan biri: "Man xeyir olan har i§la barabar §ari gordiim. 
Ancaq saglamliqla §ukiirda §ar yoxdur. Balaya ugrayanlarm bir coxu §ukur eder, saglam olanlarm bir 
coxu §iikiir etmaz. Siz Allahdan her ikisini isteyin". 303 

9bu Umame demi§dir: "Omar bin Xattab paltar geyinib ciyinlerine gatmami§: "Ovretimi 
ortecek ve heyatimi bezeyecek pal tan mene geydiren Allaha hemd olsun!"- dedikden sonra qollarrni 
kecirib paltan geyindi ve bileklerinden uzun hissesini kesdi. Sonra dedi: "Allahin elgisi bele deyerken 
e§itdim: "Bir kimsd tdzd paltar geyindr vd: "Ovrdtimi brtdCdk vd hdyatimi bdzdydCdk paltan mdnd geydirdn 
Allaha hdmd olsun!" - deyer ve qisaltdigi paltan ba§qasma sedeqe ederse, sagligmda ve olumiinde 
Allahin hifzinde ve himayesinde olar". 304 

Avn bin Abdullah demi§dir: "Bir nefer teze paltar alib geyinerek Allaha hemd ederse, Allah 
onu bagi§layar", Bunu e§iden adam: "Gedim bir paltar alim geyinim ve Allaha hemd edim" - dedi". 305 

298 hasandir: Ibn Bbi sd-Dunya, "a§-§ukur", 64; sl-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4105. Deyirem: ssnedleri qox zsif vs hesen 
olsada iimuman hedis hesendir. 

299 Ibn 3bi ed-Diinya, "a§-§ukur", 28, 65, 185; al-Beyhsqi, "§uabul-Iman", 4121; 9hmad, "ez-Ziihd", seh. 242; Vaki'i, "az- 
Ziihd", 201; 3bu Neim, "el-Hilya", 2/200; Abdurrezzaq, 20467. Deyirem: senadi sahihdir. 

300 Ibn 3bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 66. Deyiram: sanadi zaifdir. 

301 hasandir: at-Tirmizi, 3291; al-Hakim, 2/473: Ibn 8bi ad-Diinya, "ag-§ukur". 69; el-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4013. 

302 sahih maqtu'u: Ibn Bbi ad-Diinya, "ag-§ukur", 64; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4524. 

303 Ibn 3bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 77. Deyiram: sanadi zaifdir. 

304 zaifdir: Ibn 9bi ad-Diinya, "as-§ukur", 75; Ibn Miibarak, 749; el-Hakim, 4/1944; at-Tirmizi, 4560; Ibn Mace, 3557; 9hmed, 
1/44. 

305 Ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 76. Deyirem: senedi cox zeifdir. 

94 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Sureyh demisdir: "Bir adamin basma bir miisibet gelerse, miitleq bu miisibetde Allahm uc 
nemeti vardir. Birincisi, o miisibetin dininde olmamasidir. Ikincisi, o miisibetden daha boyuyiiniin 
olmamasidir. Ugiinciisii, o nviisibet miitleq onun basma gelmeli idi, geldi". 306 

Omar bin Abdul-9zizin oglu Abdullah demisdir: "Atam Omar bin Abdul-9ziz, oziine Allahm 
bexs etdiyi nemete baxarken miitleq: "Allahm nematini kiifre cevirmekden, onu tanidiqdan sonra 
nankorluqdan va onu tarifladikdan sonra unutmaqdan Sana sigmiram"- deyardi". 307 

Ruh bin al-Qasim demisdir: "Oziinii ibadata hasr edan bir nafar: "Na xurma qurumusu 
yeyeram, na da siikriinii edaram"- deyarkan bunu esiden Hasan al-Basri demisdir: "Bu axmaq adam 
icdiyi soyuq suyun sukriinu eda bilirmi?" 308 

Qiidsi hadisda Allah-taala deyir: "Ey Adam oglu! Manim xeyrim sana nazil olur (gelir), amma 
sanin etdiyin pislikler Mana yiiksalir. Men sani nemetlerimla seviram, san isa giinahlarmla Mana 
qazeblenirsan. Serefli bir melak sanin qabahatlarini dayanmadan mane yiikseldir". 309 

9bu 91i demisdir: "Qonsumun gece vaxti bele dediyini esitdim: "Ya Allah! Senin xeyrin Mene 
enmekdedir, menim pisliklerim Sene yiikselmekde. Nege serefli melek menim cirkin emellerimi Sene 
yiikseldir. Senin mene ehtiyacm olmadigm halda, meni nemetlerinle sevirsen. Men Sene hemise 
mohtac oldugum halda, gunahlarla Sene qezeblenirem. Sen bu xiisusda mene destek olur, 
gunahlanmi ortiir ve mene ruzi verirsen". 310 

9bu Mugeyreden: "Ey Mehemmedin atasi, sabahi nece acdm?"- sorusulduqda, bele cavab 
verdi: "Allahm nemetlerine qerq olaraq ve onlarm siikriinden aciz olaraq sabahladiq. Rebbimiz bize 
mohtac olmadigi halda bizi sevir, biz ise ona mohtac oldugumuz halda ona qezeblenirik". 311 

Abdullah bin Se'lebe bele demisdir: "Ilahi! Keremine gore Sene itaet edilib iisyan edilmez, 
miilayimliyine gore Sene iisyan edilir, sanki Sen gormiirsen. Yer iiziindekiler her an Sene iisyan 
etdikleri halda Sen onlara yaxsiliq edirsen". 312 

Miiaviye bin Qurre teze paltar geyerken: "Bismilleh velhemdulilleh (Allahm adi ile, Allaha 
hemd olsun!)"- deyerdi. 313 

Ones bin Malik demisdir: "Bir qui oziinii ibadete hesr edirse, Allah-taala onun ruzisini 
goylerden ve yerden kecirerek insanlara teslim eder, onlar da onu hazir veziyyete getirirler, sonra o 
ruzi o quia veriler. O qui ruzini aldiqda siikiir etmesi vacib olar, eger siikiir etmezse, hemd-senaya 
layiq olan Allah o ruzini Oziine siikiir eden kasib qullarma verer". 314 

Bir nefer 9bu Temimiden sorusdu: "Sabahi nece agdm? O: "Iki nemet arasmda sabahladim. 
Onlardan hansrnin iistiin oldugunu bilmirem. Birincisi, Allah-taalanm giinahlarimi ortmesidir. Bu 
sebebden heg kim mene onlara gore ayib etmir. Ikincisi, Allah-taalanm insanlarm qelbine mene qarsi 



306 Ibn 9bi ed-Dunya, "a§-§ukur", 80. 

307 Ibn 3bi ed-Dunya, "a§-§ukur", 67. Deyirem: senedl zeifdir. 

308 sahihdir: Ibn 3bi ed-Dunya, "eg-§ukur", 72; al-Beyhsqi. "§uabul-Iman", 4263; 3hmed, "ez-Ziihd", 264. 

309 zaif dir: ibn 8bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 43; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4269; 8bu Nairn, "el-Hilye", 2/377. 

310 Ibn 8bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 44. 

311 ibn 3bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 45. 

312 ibn 9bi ad-Dunya, "a§-§ukur", 46; 9bu Nairn, "al-Hilya", 6/246. 

313 ibn 8bi ed-Diinya, "ag-§ukur", 48. 

314 zaifdir: ibn 9bi ed-Diinya, "ag-§ukur". 49. 

95 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

sevgi hissini qoymasidir ki, man ona emelimle catmami§am"- cavabmi verdi". 315 

Abdullah bin Selam dedi: "Musa peygember soru§du: "Ey Rebbim! Sana layiq olan s/iikur 
nadir?" Allah-taala cavab verdi: "Dilin daima zikrila me§gul olsun". 316 

9bu Hureyre demi§dir: "Qubah ansarlardan bir nafar Allahm elcisini davat etdi, birlikde 
getdik. Allahm elcisi yemayini yeyib, allarini yaxalayarkan bela dua etdi: "Yediren, yedirilmayan, biza 
bexs, edan, biza dogru yolu gosteren, bizi doyuran va iciren, har gozel bala ila imtahan edan, 
meclisindan qovulmayan va tark olunmayan, bizi nematina kufr edanlardan etmayan va har zaman 
Ozune ehtiyac duyulan Allaha hemd olsun. Yemek yediren, iciran, gilpaqlan geyindiran, zalaletdan 
qurtarib dogru yola getiren, ziilmetden nura cixaran, maxluqatlarmm bir goxundan bizi ustiin edan 
Allaha hamd olsun. Alamlarin Rabbina hamd olsun!" 317 

Hiiseyn bin Sabahm "Miisned" asarinda Ones bin Malikden Allahm elcisinin bela dediyi 
ravayat olunur: "Allah-taala bir quluna mal vd ya ovlad nemdti verdikdd, o da: "Ma§allah vd Id quvvdtd ilia 
billah"- deydrsd, onlarda olumddn ha§qa bir bdla gdrmdz". 318 

Ai§e demi§dir: "Allahm elcisi eva giranda yera du§mii§ corek qirmtilarmi gordii, onlan 
tamizladi va: "Ey Aipl Allahin Sdm verdiyi bu nemdtbrin qddir-qiymdtini bil, giinki bir nemdt bir evddn 
uzaqla§arsa, onlar asanliqla geri qayitmaz"- buyurdu". 319 

Imam Ohmedin etdiyi ravayata gore 9bi al-Xalad bela demi§dir: "Davud peygemberin dua 
edarkan bela dediyini oxudum: "Ya Rabb! Sana neca s/iikur edim. giinki Sanin s/iikrune ancaq Sanin 
nemetinla yeti§erem". Buna cavab olaraq: "Ya Davud! Senda olan nematlarin hamismm Mendan 
oldugunu bilmirsan?" O da: "Bilirem, ya Rabb!"- dedi. Uca Allah: "Bunu bilarak §ukiir edersan sand an 
razi olaram" - buyurdu". 320 

Said bin Abdul-9ziz demi§dir: "Allah nemat verib §ukur etdiren, bala verib sabir etdiren, har 
ciir qiisur va noqsandan uzaqdir" duasi Davud peygambarin dualarmdandir". 321 

Imam 9hmed Abdullah bin Harisin bela dediyini ravayat etmi§dir: "Allah-taala Davud 
peygembere: "Mani sev, ibadatimi sev va Mani bandalarima sevdir!"- deya vahy etmi§dir. O da: "Ya 
Rabb! Bu sevgi, Sana va bandalarina aiddir. Man Sani bandalarina neca sevdirim?"- soru§du. Uca 
Allah buna cavab olaraq: "Menim haqqimda onlarm yanmda gozal tarzda dams, ki, onlar Mendan 
ancaq gozal olanlan bilsinlar"- buyurmu§dur". 322 

Rabbimin Ozemeti va Calali cox yiiksekdir, Adi qox mubarakdir, Sam gox ucadir, Sifatlari qox 
miiqeddesdir, Sanasi gox boyiikdur. Ondan ba§qa bir mabud yoxdur! 

Imam 9hmed demi§dir: "Biza Abdur-Razzaq bin Imran dedi ki: "Vehb bela deyerken e§itdim: 
"Men Davud ailasinin kitabmda bunlarm yazildigmi gordum: "Allah-taala buyurur ki: "Izzet ve 

315 zaifdir: ibn 9bi ad-Diinya, "as-§ukur", 40. 

316 sahihdir: Ibn 9bi ad-Diinya, "as-§ukur", 39; 9bu Yala, "Tabaqat al-Hanabila". 1/194; Ibn Mubarak, az-Ziihd", 942; el- 
Beyheqi, "§uabul-tman", 114. 

317 hasandir: Ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 15; al-Hakim, 1/546; al-Beyhaqi, "§uabul-tman", 4067; Ibn Sunni, 487; Ibn 
Hibban, 5219; 9bu Neim, "al-Hilye", 6/246. 

318 zaifdir: Ibn 3bi ed-Diinya, "as-§ukur", 1: Bbu Yela, "Tabaqat al-Hanabila", 1/193; al-Beyhaqi, "al-3sma vas-Sifat", 339. 

319 zaifdir: Ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 2; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4236. 

320 qox zaifdir: Bhmad, "az-Ziihd", 91; Bbu Nairn, "al-Hilya", 6/56; Ibn 9bi ad-Diinya, "as-§ukur", 5; el-Beyhaqi, "§uabul- 
iman", 4101. 

321 zaifdir: Abdullah bin 9hmad, "Zavaid az-Ziihd", sah. 98. 

322 Abdullah bin 3hmad, "Zavaid az-Ziihd", sah. 91. 

96 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Calahma and olsun, agar bir nafar Mana sanlarsa, goydakilar va yerdakilar ona pislik etmek istasalar, 
Man onun iiciin gixis yolu qoydum. Bir nafar Mana sanlmazsa, onun goydaki garalarini kasaram, 
ayaqlarmm altmdaki torpagi yera batinb onun isini taxira salaram, sonra onu 6z basma buraxaram. 
Man quluma mal cahatindan kifayatam, qulum Mana itaat va ibadatda olarsa, Mandan istamamis ona 
veraram. Mana dua etmazdan avval duasmi qabul edaram. Man onun ehtiyacmi ondan daha yaxsi 
biliram". 323 

Imam 9hmad Sayyardan, o da Hefsden, o da Sabitdan naql etdi ki, Sabit deyib: "Davud 
peygambar gece ile giinduzun saatlarim ailasi arasmda bolusdurdii. Geca ile giindiizun har saatmda 
mutlaq Davudun ailasindan biri namaz qilardi. Ciinki Allah-taala bu ayani onlar iiciin nazil etdi: «... 
Siz ey Davud ailasi! (Allaha) §ukranhqla itaat edin! Bandalarimdan §ukur edan azdir!...» (Sdba, 
13) ", 324 

Imam 9hmad Cabir bin Zeyddan, o da Mugira bin Uyaynadan naql olunmus ravayatda xabar 
verir ki: "Davud peygambar: "Ya Rabbi! Bu geca maxluqatmdan biri Sani mandan cox zikr etdimi?" - 
dedi. Uca Allah: "Bali, qurbagalar" - dedi. Davud peygambar: "Ya Rabb! Sanin siikriina giiciim neca 
yeter? Axi mana nemat veran Sansan, bir nematdan sonra digarini verirsan, nematlar da Sandan, 
siikiir da Sandandir. Buna gora Sanin sukruna giiciim neca yetar?" Uca Allah da: "Ya Davud, indi 
Mani tanidm" - buyurdu". 325 

Imam 9hmad Abdur-Rahmandan, o da Rabi'i bin Sabihdan naql etdi ki, Hasan al-Basri 
demisdir: "Davud peygambar: "Ya Rabb! Her tukumiin iki dili olarsa, dunya durduqca geca-giindiiz 
Sani tasbih etselar, verdiyin bir nematin haqqmi odaya bilmaram" - dedi". 326 

Ibn 9bi ad-Diinya 9bu Imran al-Cuvvanidan naql etdi ki, 9bi al-Xalad demisdir: "Musa 
peygambar: "Ya Rabb! Sana neca sukur edim? Biitiin amallarim, mana ehsan etdiyin nematlarin an 
kiciyini bela avaz ede bilmaz" - dedi. Uca Allah: "Ya Musa, indi Mana siikur etmis oldun" - deya vehy 
etdi". 327 

Bakir bin Abdullah demisdir: "Bir adam, "alhamdulillah" ("Allaha hamd olsun") deyarsa, 
miitleq buna gora ona bir nemat verilar. Bu nematin miikafati takrar "alhamdulillah" demakdir. Bunu 
soylediyina gora takrar bir nemat da verilir. Belaca, Allahm nematlari qurtarmaz". 328 

Hasan al-Basri demisdir: "Allahm elcisi bir nafarin: "91hamdulillahi bil-islam" ("islama gora 
Allaha hamd olsun") - dediyini esitmis va ona: "Boyiik bir nemata gora Allaha hamd edirsan". 329 

Xalid bin Mi'dan demisdir ki, Abdul-Malik bin Marvan bela deyarkan esitdim: "Bir nafarin 
"alhamdu-lil-lahi-llazi anama aleyna va hadana lil-islam" ("Biza nematini veran va islama yonaldan 
Allaha hamd olsun") demesine gora, Allah dargahmda siikiir etma xiisusunda bundan daha iistiin, 



323 8bu Nairn, 4/25-26; ibn Mubarak, "az-Zuhd", 318. 

324 ahmad, "az-Ziihd", 1/141; 9bu Nairn, "al-Hilya", 2/327. 

325 9hmad, "az-Ziihd", sah. 88; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4100. 

326 Ibn 3bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 25; Bhmad, "az-Ziihd", sah. 88; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4259. Deyiram sanadlar zaif 
va sahihdir. 

327 Ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 6; 9hmad, "az-Ziihd", sah. 85; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 8/360. Deyiram sanadlari cox 
zaifdir. 

328 Ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 7; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4095. Deyiram sanadi zaifdir. 

329 zaifdir: Ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 9; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman"', 4179. Deyiram sanadi zaifdir. 

97 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

daha sevimli bir dua yoxdur". 330 

Siileyman bin et-Teymi demi§dir: "Allah-taala, Oz ezemetine layiq §ekilde bandalarini 
nematlandirir. Onlardan qiidretlerine gore §ukur etmelarini istayir". 331 

Hasan al-Basri soziine bela ba§layardi: "Hemd Allaha mexsusdur. Ey Rebbimiz! Bizi yaratdigm, 
biza ruzi verdiyin, biza dogru yolu gosterdiyin, bizi oyretdiyin, bizi pozgunluqdan qurtardigm, bizim 
qem-qiissemizi apardigm iiciin, ancaq Sana hemd edirik. Islama, Qurana gora Sana hamd olsun! Biza 
aile, mal va can saghgi verdiyin, du§menlerimizi peri§an etdiyin, biza bol-bol ruzi verdiyin, biza emin- 
amanliq verib bir yera yigdigm, biza gozel saglamliq verdiyin va istediyimiz har §eyi verdiyin iicim, 
Sana coxlu hamd-sanalar olsun! Ey Rabbimiz! Biza verdiyin kohne, taza, gizli, a§kar, xiisusi, iimumi 
nematlar iigirn, ancaq Sana hamd olsun! Sag olsaq da, meyit olsaq da Sana hamd olsun! Razi olana 
qadar va razi olanda da hamd Sanadir". 332 

Hasan al-Basri demi§dir: "Musa peygember: "Ya Rabb! Adam peygember Sanin ona verdiyin 
nematlarinin s/iikrimu neca odaya bilar? Axi San onu Oz alinla yaratdm, ona ruhundan iifurdun, onu 
Cannata saldm, ona malaklarin sacda etmasini amr etdin va onlar da sacda etdilar". Buna cavab olaraq 
Uca Allah buyurdu: "Ya Musa! Ademin bunlann Mandan oldugunu bildiyi iigiin Mana hamd etmayi, 
Manim ona verdiyim nematlarin §ukrudur". 333 

Sad bin Masud as-Saqafi demi§dir: "Nuh peygambara "cox s/iikur edan qui" adi verilmi§dir. 
^iinki o Allaha hamd etmadan taza paltan geyinmaz, yemayi yemazdi". 334 

91i bin 9bu Talib ayaqyolundan cixdiqda eli ile qarnmi mesh edar va: "Bu na boyiik nematdir, 
faqat insanlar bunun §ukriinu bilmazlar"- deyardi. 335 

Maxlad bin Huseyn demi§dir: "Siikiir giinahlan tark etmakdir". 336 
9bu Hazim: "Allaha yaxmla§dirmayan har nemat baladir va miisibatdir"- demi§dir. 337 
9bu Siileyman: "Nemetleri xatirlamaq, Allahi sevmeyi zaruri edar"- demi§dir. 338 
Hammad bin Zeyd Leysdan naql edarak demi§dir: "Men Medineye geldikde Abdullah bin 
Salamla qar§ila§dim. Mene: "Allahm elgisinin girdiyi eve girmezsen ki? Sene qovun ve xurma 
yedirecem"- dedi. Sonra bunlari dani§di: "Allah-taala insanlan Qiyamet giinii topladigi vaxt onlara 
verdiyi nemeti xatirladar. Qui soru§ar: "Bunun elameti nedir?" O deyer: "Sen sixmtida olanda mene 
dua etdin, men o sixintini aradan gotiirdiim. Sen bir vaxt seferde olanda menden yardim diledin, Men 
de sene yardim etdim. Allah-taala xatirladar, qui da xatirlayar! Allah-taala: "Sen filankesin qizmi 
istedin, seninle beraber onu isteyenler cox idi, onu sene verdim, o birilerini redd etdim". 339 Sonra 



330 Ibn 3bi ad-Dunya, "a§-§ukur", 10. Deyiram sanadi hasandir. 

331 Ibn 3bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 8; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4578. 

332 Ibn 3bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 11; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4460. 

333 Ibn 8bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 12; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4427. 

334 Ibn 8bi ad-Diinya, "eg-§ukur", 14; ibn 8sakir, 17/335/1; ibn Carir, Tafsir, 15/19; ibn 9sir, "asedul-Gabe", 2/372; at- 
Tabarani, "al-Kabir", 5420. 

335 ibn 3bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 13; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4468. Deyiram: sanadinda matruk, muttahim va yalanci 
var. 

336 ibn 3bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 41; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4547. Deyiram: senadi hasandir. 

337 ibn 3bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 20; 9bu Nairn, "al-Hilya", 3/230; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4537. Deyiram: sanadi 
zaifdir. 

338 ibn 3bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 21. Deyiram: sanadi zaifdir. 

339 ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 22. Deyiram: sanadi zaifdir. 

98 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

sozune davam ederek dedi: "Allahm huzurunda qulu da Ona nematlarini sayacaqdirmi?! Deyib hey 
agladi. Sonra dedi: "Allah-taaladan bir qulunu huzurunda oturdub va sonra sual azabma tutmamasini 
arzu ediram". 340 

Leys bin 9bu Suleym Osmandan, o da Ibn Sirinden naql etdi ki, 9nes bin Malik demi§dir: 
"Allahm elcisi demi§dir: "Qiyamdt giiniindd nemdtbr, yax§ihqlar vd pislikbr gdtirilir. ilea vd Qudrdtli Allah 
nemdtbrinddn hdr birind: "Yax§i dmdlbrddn haqqini al"- buyurur. O da yax§i dmdlbrddn heg birini buraxmayib 
alar" m 

Bekir bin Abdullah al-Muzani demi§dir: "Birinin ba§ma bir bala geldikda Allaha dua eder, 
Allah da onu yox edar. Sonra §eytan galib s/ukriinu azaltmaq ucun ona deyar: "Bu is, asan idi". O dedi: 
"Bala daha §iddetli idi, faqat Allah-taala onu mandan yox etdi" - demalidir". 342 

Ibn 9bi ed-Dunyanm Sadaqa bin Yasardan etdiyi ravayatina gore Sadaqa bin Yasar bele 
demi§dir: "Davud peygember mehrabda ikan yanmdan kicik bir §ey kecdi. Ona baxib yaradih§mi 
du§uniib heyrat edarak: "Allah buna da ahamiyyat verirmi?"- dedi. Allah da ona dil verdi, o da: "Ey 
Davud! San oziinu bayanirsan? Canim alinda olan Allaha and olsun ki, man Allah-taalanm mana 
verdiyi fazilata, sana verilan fazilatdan daha gox §ukiir ediram"- dedi". 343 

9yyub demi§dir: "Siibhasiz Allahm qulu uzerindaki nematlarinin an boyiiyu, onun Allahm 
elgisinin gatirdiyini tasdiq etmasidir". 344 

Siifyan as-Sauri demi§dir: "Kim balani nemat, bollugu musibat saymasa, faqih olmaz"- 
deyarlar. 345 

Zazan demi§dir: "Allahm nemat verdiyi kimsa uzarindaki haqqi, onun hamin nemetla gunah 
etmamasidir". 346 

Ibn Obid-Diinya dedi ki, mana Mahmud al-Varraq bela oxudu: "Allahm nematina §iikiir 
edanda mana ba§qa bir nemat verilir ki, ona da ayn bir s/iikur vacib olur. O halda har bir i§da qar§iliqli 
olaraq Allah-taala bir nemat verir. Har na qadar gunlar uzansa va omur davam etsa da geni§lik ve 
bolluq iginda sevinc iimumi olur. Darliq va qitliq olarsa, sonu miikafat olur. Qitliqla bollugun har 
birinda Allahm ela bir nemati vardir ki, o xayallara, quruya va daniza sigmaz". 347 

9bu Hureyre Allahm elcisinin bele dediyini ravayat edir: "Allah-taala buyurur: "Menim 
dargahimda momin qulum daima xeyirdadir. Men onun canmi alarkan de o mene hemd eder" 348 . 

Mehemmed bin el-Munkedir demi§dir: "Bir qadma goz vuran gene yanrndan kegerken ona: "Ey 
cavan oglan, bu, Allahm sene verdiyi nemetlerin mukafatidirmi?"- dedi". 349 

Hammed bin Seleme Sabitden, o da 9bu el-Aliyeden neql ederek demi§dir: "Men insanm iki 



340 Ibn 3bi ad-Diinya, "sg-§ukur", 23. Deyiram: ssnadi zeifdir. 

341 Ibn 3bi ad-Diinya, "sg-§ukur", 24. Deyiram: sanadi ^ox zeifdir. 

342 Ibn 3bi sd-Diinya, "s§-§ukur", 26. Deyirem: senadi sehihdir. 

343 Ibn 3bi sd-Diinya, "a§-§ukur", 35; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4260. 

344 Ibn 3bi sd-Dunya, "e§-§ukur", 79. Deyirem: senadi sehihdir. 

345 Ibn 8bi ad-Diinya, "as-§ukur", 81; 9bu Nairn, "al-Hilya", 7/55, 8/242; ibn 8bi Hatim, "ac-Carh va at-Tadil", 1/94. 
Deyiram: sanadi sahihdir. 

346 ibn 8bi ad-Diinya, "as-§ukur", 82. 

347 ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 83. 

348 sahihdir: Bhmad, 2/341-361; al-Bazzar, "Kasf al-9star", 781; Ibn Bbi ad-Diinya, "as-§ukur", 84. Deyirem: senedlari hasan 
va sahihdir. 



ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 86. 

99 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

sey arasmda halak olmayacagma umid ediram, biri, Allaha hamd etdiyi nemat, digari ise istigfar 
etdiyi giinahdir". 350 

Ibn Sammak Mehammad bin el-Hesana Raqqanm qazisi oldugu zaman bela bir maktub yazdi: 
"Bundan sonra taqva hec vaxt qalbindan cixmasm, Allahdan sana verdiyi nematlare az sukur etmeya 
va onunla giinah etmaya gora qorx. Ciinki har bir nematda bir hiiccat va bir giinah var. Nematin 
hiiccat olmasi onunla giinah islanmasidir, giinah olmasi nemata az siikiir edilmasidir. Siikrii zay 
etdiyina va ya giinah isladiyina, yaxud da hansisa bir haqqmda qiisur etdiyina gora Allah sani afv 
etsin". 351 

Rabi bin 9bu Ra§idin yanrndan iflic olan bir adam kecarkan, Allaha hamd etdi, sonra oturub 
agladi. Ondan sorusdular: "Sani agladan nadir?" O da: "Cannat va Cahannam ahlini xatirladim. 
Cannet ahlini afv olunanlara va Cahannam ahlini balaya ugrayanlara banzatdim. Mani agladan 
budur"- cavabmi verdi. 352 

9bu Hureyranin ravayatina gora, Allahm elgisi buyurmusdur: "Sizddn biriniz Allahin verdiyi 
nemdtin qddir-qiymdtini bilmdk istdSd, oziinddn a§agida olana (kasiba) baxsin, yuxarida olana (varh) olanlara 
baxmasin ". 353 

Ibn Mubarak Yezid bin Ibrahimdan, o da Hesandan, o da 9bu Dardadan naql edarak demisdir: 
"Bir kimsa Allahin nematini yalniz yemakdan, igmekdan ibarat oldugunu bilirsa, onun amali az va 
azabi hazir olar". 354 

Yena Ibn Mubarak Malik bin Onasdan, o da Onesdan naql edarak demisdir: "Omarin bir nafara 
salam verdiyini, onun da salami aldigmi esitdim. Omar o adamdan: Necasen? - sorusmusdur. O: 
"Allaha hamd etdiyimi sana bildiriram" - demisdir. Omar da: "Sandan bu cavabi gozlayirdim" - 
dedi". 355 

Yena Ibn Mubarak Mesuddan, o da 91qeme bin Merseddan, o da Ibn Omardan naql edarak 
demisdir: "Biz bir giinda dafalarla qarsilasib, bir-birimizin halmi sorusmagi arzu edirdik ki, bununla 
yalniz Uca va Qiidratli Allaha hamd edak". 356 

«Magar Allahin goylarda va yerda olanlari siza ram etdiyini, a§kar va gizli nematlari siza 
bolluca ehsan etdiyini g6rmiirsunuzmu?» (Logman, 20) ayasindaki "nemat" kelmasini Miicahid "La 
ihhd ilhllah" kimi tafsir etmisdir. 357 

Ibn Uyeyne demisdir: "Allah-taala qullanna "La ihhd illdllah"dan daha iistun nemat 
vermamisdir va "Ld ildhd ilhllah" axiratda insanlar uciin diinyadaki su kimidir". 358 



350 Ibn 3bi ed-Diinya, "s§-§ukur", 88; al-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4513. Deyirem: sensdi sehihdir. 

351 Ibn 9bi ed-Dunya, "s§-§ukur", 89. 

352 ibn 9bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 90; 3bu Nairn, "al-Hilya", 5/78. 

353 qox zaifdir: ibn Mubarak, "az-Zuhd", 1433; ibn 9bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 91. 

354 ibn Mubarak, "az-Ziihd", 1551; ibn 3bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 92; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4467; 9bu Nairn, "al- 
Hilya", 1/210. 

355 Malik, el-Muvatta, 2/961; ibn Mubarak, "ez-Ziihd", 1551; al-Buxari, "al-adabul-Mufrad", 1132; ibn 9bi ed-Diinya, "a§- 
§ukur", 93; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4450. Deyirem: senedi sehihdir. 

356 ibn Miibarek, "ez-Ziihd", 1551; ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur". 94; el-Beyheqi, "§uabul-iman", 4451. Deyirem: senedi 
kesikdir. 

357 ibn Bbi ed-Diinya, "es-§ukur", 95; Ibn Cerir, "et-Tefsir", 21/78; el-Beyheqi, "§uabul-iman", 4502. Deyirem: senedi 
sehihdir. 

358 ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 96; el-Beyheqi, "§uabul-iman", 4500; 9bu Neim, 7/272. Deyirem: senedi sehihdir. 

100 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Selef-salehden biri bayram xiitbesinde: "Ey mominler! Siz cigek kimi sabahladiz. Insanlar 
pargalan toxuyur siz onlari geyinirsiz, insanlar verirler siz alirsmiz, insanlar heyvanlan besleyirler siz 
onlan minirsiniz, insanlar ekib-becerirler siz yeyirsiniz" - deyerek agladi ve camaati aglatdi. 359 

Abdullah bin Qurt el-Ozdi adh eshabe qurban bayrammda moize etmek iigiin minbere gixanda 
camaatin ayninda rangbarang paltarlar goriib: "Na qadar doyurucu boyiik bir nemetdir, na qadar aciq 
bir karamatdir va ehsandir. Bir qovmiin alindan nematdan daha tez gedan bir sey yoxdur. Nemat 
elden gedendan sonra bir daha geri donmez. Nemat, ancaq nemat verilan kasin onu veran Allaha 
hamdi ila sabit va daimi olur" - demisdir. 360 

Salman Farsi demisdir: "Bir adama sarvat verildi, sonra alindan almdi, o, Allaha sukur etdi. 
Hatta, bir hasirdan basqa bir-seyi qalmadi, o yena Allaha hamd-sana etdi. Basqa bir sexse sarvat 
verildi. Bu sexs o kasiba dedi: "Mena de gorum, naya gore Allaha siikiir edirsan?" Kasib cavab verdi: 
"O seylere gora hamd va siikiir ediram ki, onlarm yerina biitiin insanlara verilan sarvat mena 
verilseydi, onlari insanlara vermazdim". "Onlar nadir?"- deya varli sorusduqda, kasib: "Gozler, dil, 
allar va ayaqlardir"- cavabmi verdi. 361 

Bir nafar Yunus bin Ubeyde kasibligma gora sikayet etdi. Yunus ona dedi: "Gozlerini yiiz min 
dirhama verirsanmi?" O: Xeyr - dedi. "Ollarini yiiz min dirhama verarsanmi". O: Xeyr- dedi. 
"Ayaqlarrni yuz min dirhama verarsanmi". O: Xeyr- dedi. Yunus ona Allahm nematlarini 
xatirlatdiqdan sonra cavab verdi: "Sanin yuz minlarla dirhamin oldugu halda, san kasibliqdan sikayat 
edirsan". 362 

9bu Darda: "Sahhat mulkdur"- deyardi. 363 

Cafar bin Mahammad demisdir: "Atam qatirmi itirmisdi va: "Allah onu mena qaytarsa, Allahin 
razi qalacagi sakilda hamd edacayam" - dedi. Bir az sonra qatir belinda yahari ila galdi. Ona minib 
paltarlanni yigdiqdan sonra uzunii samaya tutub: "Olhemdulillah"- dedi va buna hec na alava etmedi. 
Ona dedilar: "Bas Allahin razi olacagi sakilda hamd edacakdin?" O dedi: "Etmediyim bir sey qaldimi? 
Etmali bir sey qaldimi? Hemdin hamismi Allah iigiin etdim!" 364 

Ibn Obi ad-Dunyanm Sad bin Ishaq bin Kab bin Ucradan, o da atasmdan, o da babasmdan naql 
etdiyi ravayata gora, babasi demisdir: "Allahin elcisi ansardan bir asger dastasini gondardi va dedi: 
"dgdr Allah onlari sag-salamat vd qdnimdtb geri qaytarsa, ilea Allaha §iikur etm.dk mdnd bore olsun". Bir 
miiddat sonra dasta sag-salamat va qanimatla qayitdi. Oshabalarin bazilari peygambara dedilar: "Ogar 
Allah onlari sag-salamat va qanimatla geri qaytarsa, Uca Allaha sukur etmak mana bore olsun"- 
dediyini esitmisik. Allahin elcisi buyurdu: "Allahummd Idkdl hdmdu §ukrdn vd bkdl mdnnu fadten 
(Allahim! Hemd-sena va f azilatli minnat sana maxsusdur) demdkld onu etmipm ". 365 

Abdur- Rahman bin Yezid bin Oslama naql edir ki, Mahammad bin al-Munkadir Obu Hezime 
demisdir: "Ey Obu Hazim, menimla qarsilasib mana xeyir-dua edanlar goxdur. Man onlari hec 
tanimiram va onlara yaxsihq da etmemisam. Obu Hazim ona dedi: "Bunun sen tarefden oldugunu 



359 Ibn 9bi ed-Diinya, "s§-§ukur", 97. Deyiram: ssnadi zeifdir. 

360 Ibn 3bi ed-Diinya, "ag-§ukur", 98. Deyirsm: ssnadi hesendir. 

361 Ibn 9bi ed-Dunya, "a§-§ukur", 100; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4462. 

362 ibn 3bi sd-Diinya, "ag-§ukur", 101; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4463. 

363 ibn 8bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 102. 

364 ibn 9bi ed-Dunya, "a§-§ukur", 106; el-Beyheqi, "§uabul-iman", 4082. 

365 zaifdir: ibn 9bi ed-Diinya, "sg-§ukur", 105; al-Beyheqi, "§uabul-iman", 4081. 

101 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

zann etma, faqat bunun Allah tarafindan oldugunu diisiin va Ona siikiir et". Sonra 9bu Abdur- 
Rahman: «Haqiqatan, iman gatirib yax§i i§lar goranlar uciin Rahman bir sevgi yaradacaqdir» 

(Mdrydm, 96) ayasini oxudu". 366 

91i bin al-Cad Abdul-9ziz bin 9bu Salemedan naql etdi ki, Abdul-9ziz mane dedi: "Manim 
oziinii tasdiq edacayim bir nafar 9bu Bakir as-Siddiqin dua edarkan bela dediyini esitdim: "Allahim! 
Sandan har seyda nematin hamismi istayiram. San razi olana qadar va razi olandan sonra biitiin 
nematlera siikiir etmakde, mana ugur vermeyini dilayiram. (^atin islarin deyil, asan islarin xeyirlisini 
dilayirem". 367 

Hasan al-Basri demisdir: "Allah-taala quluna bir nemat veranda, o: "91hamdulillah"- deyarsa, 
miitleq o adam daha cox seyi Allaha vermis olur". 368 

Ibn 9bi ed-Dunya Sufyan bin Uyaynanin: "Hasan al-Basrinin bu sozii xatahdir. (^iinki qulun 
harakati Allahm harakatindan iistiin ola bilmaz"- dediyini ravayat etmisdir. 369 

Alimlardan bazilari Hasan al-Basrinin bu soziinii bela aciqlayiblar: "Allaha hamd etmak vacib 
olan har kasa Allah nemat versa va verdiyi nemati bildirdikda, o da Allaha layiqinca siikiir edarsa, 
onun hamdi Allahm verdiyi nematdan daha ustun olar". 

Man deyiram ki, Sufyan bin Uyaynanin sozii Hasan al-Basrini mazammat etmir. ^iinki qulun 
"alhamdulillah" demasi Allahm nematlarindan biridir. Qulun verilan nemata gora Allaha hamd etmasi 
da Allahm nematlarindan bir nematdir. Nemetlarin biri digarindan daha boyiikdiir. Siikiir nemati isa 
mal, vazifa, meqam, usaq, arvad va oxsar nematlardan daha boyiikdiir. Buna gora qulun harakati 
Allahm harakatindan iistiin ola bilmaz. Qulun siikiir harakati Allahm bezi harakatlarindan ustun ola 
bilar. Qiinki qulun harakati da Allahm harakatlarindandir. Siibha yoxdur ki, Allahin harakatlarindan 
bazisi bir-birindan iistiindiir. 

Alimlardan bir qismi deyiblar: "Allah-taalanm biza diinyadan vermadiyi nematlari verdiyi 
nematlardan daha iistiindiir. (^iinki Allah-taala elgisi iigiin diinya ila razilasmamisdir. O halda Allahm 
elcisi iigiin razi olub sevdiyi seyi sevarik, elgisi iigiin xos bilmadiyi va nifrat etdiyi seya biz da nifrat 
edarik". 370 

Yene Ibn 9bi ad-Diinya ravayat etmisdir ki, bir qisim alim deyib: "Bir alimin oziina diinyadan 
verilan nemata gora Allaha hamd etmasi lazim oldugu kimi, verilmayan nematlara da hamd etmasi 
lazimdir. Qiinki oziina verilan nemata gora sorgu-sual olunacaqdir. Faqat oziina artiq mal verilmadiyi 
taqdirda qalbi masgul olmaz, azalari yorulmaz, bu sababdan varligi ila, manliyi ila va qalb rahatligi ila 
Allaha siikiir edar". 371 

Ibni 9buul-Navari demisdir ki, Fudayl bin Iyad ila Sufyan bin Uyayna bir geca oturub sabaha 
qadar nemat haqqmda danisdilar. Sufyan: "Allah biza filan-filan nematlari verdi. Biza bela ehsanlar 
etdi..."- deyarak, Allahin nematlarini sabaha qadar sadaladi. 372 Abdullah bin Davud Sufyan bin 
Uyaynin: «Ayalarimizi yalan hesab edanlari haradan oldugunu ozlari da bilmadan tadricla mahva 



366 Ibn 9bi ed-Dunya, "s§-§ukur", 108; 9bu Nairn, "al-Hilye", 3/233. 

367 Ibn 3bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 110. Deyirem: senedi zsifdir. 

368 Ibn 3bi ed-Dunya, "s§-§ukur", 111: el-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4094. Deyirem: senedi zeifdir. 

369 el-Beyheqi, 8/355. 

370 Bax: Ibn 8bi ed-Dunya, "es-§ukur", 112. 

371 Ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 113. 

372 Ibn 8bi ed-Diinya, "es-§ukur", 114. 

102 



Sabr Edanlarin Azuqesi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

yaxmla§diracagiq!» (dl-draf, 182) ayesinin tefsirini bele verdiyini damsmisdir: "Allah onlara bol-bol 
nemet verar va onlan siikur etmekdan uzaq edar" 373 . Sufyandan basqasi da: "Har dafa gunah etdikca, 
Allah onlara nemat verir" - demisdir. 374 

Sabit al-Bannanidan "istidrac" soziinun menasmi sorusanda, o da: "istidrac"- Allahm sukrii zay 
edan qullarma makridir, yani zahiran liitf, daxilan qahardir- deya cavab vermisdir." 375 

Yunus bu ayani tafsir edarkan demisdir: "Qulun Allah dargahmda bir maqami olur. Qui o 
meqami miihafize edar va hamin maqamda qahr. Sonra Allahm ona verdiyi nemete siikur edar, Allah 
da ona daha serefli meqam verar, verilan nematin siikriinii zay edarsa, Allah onu yavas-yavas mahva 
yaxmlasdirar. Onun siikrii zay etmesi, "istidrac", yani mahvidir". 376 

Obu Hazim demisdir: "Allah-taalanm diinyadan mane vermadiyi nemetlari, mana verdiyi 
nematlerdan daha boyiikdiir. Ciinki Allah-taala nemat verdiyi bir cox qovmler buna gore halak 
olmuslar. 377 Allaha yaxmlasdirmayan har bir nemat baladir. Allah sane nematlarini bir-birinin ardmca 
verdiyi halda, san da Ona iisyan etsan, bu nematin mahv olmasmdan hazar et". 378 

Imam Auzai moizalarinin birinda demisdir: "Ey insanlar! Icinde oldugunuz nematlarla Allahin 
qelblara yaxmlasan atesinden qagmaq qiivvesi qazanm. (^iinki cox az faydah bir yurdda olursunuz. 
Diinyadan en gox faydalanan qoviimlerden sonra onlarm yerine siz geldiniz. Onlarm omurleri 
sizinkinden daha uzun, sizden daha qiivvetli, gorkemleri daha boyiik idi. Onlar daglari parcaladilar, 
qayalan yardilar, memleketleri dolasdilar, gox siddetli vurusurdular, bedenleri qapi kimi enli idi. Bele 
olmalarma regmen bir muddet sonra yox oldular, onlardan eser-elamet qalmadi, evleri bombos qaldi, 
unuduldular, onlardan birini hiss edirsinizmi? Onlar qafil olan qovrmin geceledikleri yerde her 
seyden xebersiz oynayirdilar. Sonra siz Allahin ezabmm onlar gece yatarken yasadigi yerlerine 
endiyini ve onlardan coxunun yurdlarmda diz iistde gokiib helak olduqlarmi bilirsinizmi? Sag 
qalanlar ise onlarm basma gelenlere, ellerinden geden nemete, bombos qalan meskenlerine baxirdilar. 
Bunlarda Allahm agrili ezabmdan qorxanlar ucun elametler ve ibretler vardir. Onlardan sonra sizin 
de, dunyanm da omrii qisalmaqdadir. Zamaran bolluq ve bereketi qalmamisdir. Diinyada ancaq seri 
qoruyanlar, bulanhq gokiintiiler, qorxunc ibretler ve sair pislikler, fitnelerin gonderilmesi, zelzelelerin 
davam etmesi, rezil olmus nesiller qalmisdir. Bu sebebden quruda ve suda fesadlar meydana cixdi. 
Ehtiras, acgozliik, hedsiz heves, tamah, gox yasama ve bos iimidlerle ozlerini aldadanlara oxsamaym. 
Allah-taala bizi de, sizi de ezabmdan qorxan, rehmetine iimid eden, axiret ucun hazirlananlardan 
etsin. 379 "Siikiir giinahi terk etmekdedir" - deyirler. 380 

Ibn Mubarek, Sufyan es-Saurinin: "Belani nemet, bollugu miisibet saymayan kimse feqih 
deyildir" - dediyini neql etmisdir. 381 

373 Ibn 3bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 115, 116; el-Beyhaqi, "al-0sma vas-Sifat", sah. 489; Bbu Neim, "el-Hilye", 7/7. Deyirem: 
senadi sehihdir. 

374 3vvalki hedisin axiri. 

375 Ibn 3bi ed-Diinya, "a§-§ukur", 117: sl-Beyhaqi. "al-9sma ves-Sifet", seh. 489. Deyiram: senadi zeifdir. 

376 Ibn 8bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 118. 

377 Ibn 3bi ed-Diinya, "ag-§ukur", 120; Bbu Neim, "al-Hilye", 3/233. Deyirsm: ssnedi zaifdir. 

378 Ibn 3bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 31. Deyiram: sanadi sahihdir. 

379 Ibn 3hi ad-Diinya, "ag-§ukur", 30. Deyirem: sanadi zaifdir. 

380 Ibn 3bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 41; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4547. Deyirem: sanadi hasandir. 

381 Ibn 9bi ad-Dunya, "as-§ukur", 81; 9bu Nairn, "al-Hilya", 7/55, 8/242; ibn 8bi Hatim, "ac-Carh va at-Tadil", 1/94. 
Deyiram: sanadi sahihdir. 

103 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Marvan bin Hakam Islami anladigi zaman bela deyirdi: "Man Islama Allahm nemati ila 
qovu§dum, etdiyim yax§i amallar va iradamla qovu§madim. Ciinki man giinahkaram." 382 

§air demi§dir: 

"Bir cox yerlara girdim. Ogar orada olsaydim, qovmiim iigiin qox pis bir niimune olardim. 
Faqat Allah-taala, o pisliklardan mani hifz edib, an boyiik nemati olan Islama qovu§durdu. Allah- 
taalanm sahar-ax§am, gizli-a§kar o qadar cox nemati vardir ki..." 383 

Bir qrup adamm pislik etmasi ila bagli Osman bin Offana §ikayat edildikda, o, onlari yaxalamaq 
iiciin hamin yera getdi, lakin yanlarma catmami§ onlar dagili§dilar. Osman, 6z qar§ismda bir 
musalmanm razil edilmediyina gora Allaha §iikiir iigiin bir kola azad etdi. 384 

Yezid bin Harun ravayat edir ki, biza Usbug bin Yezid bela dam§di: "Nuh peygambar 
ayaqyolundan cixarkan deyardi: "Mena nematin lazzetini daddiran, faydah olan hissasini badanimde 
saxlayan, aziyyat veran hissasini mendan yox edan Allaha hemd olsun". Bundan alava ona cox §iikiir 
edan qui adi verilmi§dir". 385 

Ibn Obi ad-Diinyanin ravayatina gora Ai§a demi§dir: "Allahm elcisi har dafa ayaqyolundan onu 
("Olhemdulillah" - tdrc.) demami§ gixmazdi". 386 

Bir nafar 9bu Hazimdan soru§mu§dur: "Ey 9bu Hezim, gozlarin §ukrii nadir?" O cavab verdi: 
"Gozlarinla yax§i bir §ey goranda ondan bahs etmayin, onlarla pis bir §ey gordiikda onu da 
gormamayindir". Adam soru§du: "Qulaqlarm §ukrii nadir?" O dedi: "Qulaqlannla bir yax§i §ey 
e§itdikda onu belli etmayindir (yadda saxlamagmdir), onlarla bir pis §ey e§itdikda onu 
e§itmemayindir". Adam soru§du: "Ollarin §ukrii nadir?" O cavab verdi: "Ollarinla sana aid olmayani 
almamagmdir, Allahm onlardaki haqqmi qadagan etmayindir". Adam sual etdi: "Qarnm §ukru 
nadir?" O bela cavab verdi: "Madanin alt hissasi yemak iigiin, ust hissasi elm iicun olmahdir". Adam 
soru§du: "Farcin 387 §ukrii nadir?" O dedi: "Allah-taala bela buyurur: «0 kaslar ki, ayib yerlarini 
qoruyub saxlayarlar; Ancaq zovcalari va cariyalari istisna olmaqla. Onlar qmanmazlar. Bundan 
artigmi istayanlar haddini a§anlardir!»" (dl-Muminun, 5-7). Adam soru§du: "Ayaqlann §iikru nadir?" 
O da cavab verdi: "Sanin qipta etdiyin bir kas olanda hayatda ikan getdiyi yoldan getmayindir. Pis bir 
kas olanda Allaha §ukur edarek onun getdiyi yoldan getmamayindir. Dili ila §ukur edib biitiin azalari 
ila §ukiir etmeyenin hall, paltanrun bir tarefindan tutub tarpanmayenin hah kimidir. ^iinki paltar o 
halda onu istidan, soyuqdan, qardan va yagmurdan qorumaz". 388 

Ibn Mubarak bela deyib: "Haba§istan hokmdan Naca§i bir gun ora hicrat edan Cafar ila 
yoldasjarma huzuruna galmalari iicun xabar gondardi, onlar da galdilar. Naca§i kohna paltar 
geyinmi§ va bir otaqda torpaq iizarinda oturmu§du. Cafar: "Onu bu vaziyyatda gordiikda ondan 
qorxduq"- dedi. Naca§i rangimizin dayi§diyini gordiikda dedi: "Siza sevindirici bir xabar veracayam. 



382 Ibn 3bi sd-Diinya, "s§-§ukur", 121. Deyirem: senedi zeifdir. 

383 3hm3d bin Musa ss-Seqafinin gerindsn parga. Ibn 3bi sd-Diinya, "e§-§ukur", 123. 

384 Ibn 3bi sd-Diinya, "s§-§ukur", 124; Deyirem: senedi zeifdir. Abdullah bin 3hmed, "Zevaid ez-Ziihd", seh. 121; 3bu 
Neim, "el-Hilye", 1/60. Deyirem: senedinde qinq olsa da hesendir. 

385 Ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 128; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4155; Deyirem: senedi sehihdir. 

386 Ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 127; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4154; el-Aqili, "ed-Duafeul-Kebir", 1/214. Deyirem: 
senedi zeifdir. 

387 kisinin cinsiyyet orqani. 

388 Ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur"', 129;. Bbu Neim, "el-Hilye", 3/243. Deyirem: senedi zeifdir. 

104 



Sabr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Mene memleketinizden bir mii§ahideci gelib xeber verdi ki, Allah-taala elcisine yardim edib 
dii§menlerini helak etmi§, filankes-fllankes esir edilmis, va filankas-filankas da 61duriilmu§dur. Bunlar 
Badir adlanan yerda qar§ila§mi§lar. Sanki, man orani goriirem. Qiinki man orada Beni Damra 
qebilasindan bir nafarin heyvanlarmi otarmi§dim". Cefer ondan soru§du: "Kohne paltar geyinib altma 
do§ekce qoymadan torpaq iistiinde oturmaqdan maqsadin nadir?" O da bela cavab verdi: "Biz Allah- 
taalanm Isa peygembere nazil etdiyi Incilde goriiriik ki, Allahm qullan iizerindeki haqqi, Allah 
qullarma yeni bir nemat ehsan edanda qullarm Allaha qar§i tevazokar olmalandir. Allah, elcisine 
yardim edib zafar qazandirmaqla yeni bir nemeti ehsan etdiyina gore man da Allah iigiin tevazokarliq 
etdim". 389 

Habib bin Ubeyd demi§dir: "Allah-taala quluna bir bala verdiyi zaman o balada qui iiciin bir 
nemati vardir. (^iinki o baladan daha §iddetlisini vermemi§dir". 390 

Abdul-Malik bin Ishaq demi§dir: "Allah-taala insanlarm bir qismina nece §iikiir edeceklarini 
gormek iiciin rahmat, bir qismina da neca §iikiir edacaklarini gormek iigiin bala vermi§dir". 391 

Imam Ohmadin ravayatina gora, Allahm elgisini sevindiran bir §ey olanda, Allaha §ukiir etmak 
ugiin secda edardi. 392 

Abdur-Rahman bin Avf demi§dir: "Allahm elgisi yanmuza galdi. Sonra mascida girib, iizii 
qiblaya dondii, sacda etdi. Sacdani uzatdi. Man: "Ya Allahm elcisi, san ela bir sacda etdin ki, man 
Allah-taala sanin ruhunu aldigmi sandim". Allahm elgisi dedi: "Cabrayil galib, Allah-taalanin sani 
miijdelediyini buyurdu: "Ummetindan har kim, sane salavat etsa, men da ona rehmet ederem. Her 
kim de sene salam verse, men de ona salam vererem". Bunu e§itdikde men Allaha s/iikiir iiciin secde 
etdim". 393 

Sad bin 9bu Vaqqas demi§dir: "Biz Allahin elgisi ile birlikde Mekkeden Medineye getmek iiciin 
yola cixdiq. Azverin 394 yaxmligmda qonaq qaldiq. Allahin elgisi miibarek ellerini qaldiraraq bir saat 
Allaha dua etdi, sonra secde etdi. Uzun miiddet secdede qaldi, sonra secdeden qalxib yene bir saat 
dua etdi. Sonra yene secde etdi. Bunu iic defe tekrarladi. Allahin elcisi buyurdu: "Men Rebbimden 
iimmetim iigiin §efaetimi qebul etmesini istedim. Mene iimmetimin iigde birini verdi. Buna gore 
Rebbime secde etdim. Sonra ba§mu qaldirdim, Rebbimden iimmetimi istedim, diger iigde birini verdi. 
Buna gore yene Rebbime secde etdim. Sonra ba§mu qaldirdim, Rebbimden iimmetimi istedim, diger 
iicde birini de verdi. Buna gore yene Rebbime secde etdim". 395 

Mehemmed bin Ishaq "Kitabul-futuh" adli eserinde yazir: "Bedir doyiis/ii giinii 9bu Cehilin 
olduriilduyunii miijde edene Allahin elcisi onu olii gordiiyiine dair Oziinden ba§qa heg bir ilah 
olmayan Allaha iic defe and igmeyini istedi, o da and igdi. Buna gore Allahin elcisi secde etdi". 396 

389 389 Ibn 8bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 130; al-Beyheqi, "Delail en-Nabaviyya", 3/134. 

390 hasen senadle Ibn 3bi ad-Diinya, "eg-§ukur", 131. 

391 Ibn 9bi ed-Dunya, "a§-§ukur", 132; 9bu Nairn, "al-Hilye", 5/85. 

392 hasandir: 9bu Davud, 2774; at-Tirmizi, 1578; Ibn Maca, 1394; ad-Deraqutni, 1/410, 4/148; al-Hakim, 1/276; al-Beyhaqi, 
2/370. Deyiram: senadinde zeif var. 

393 hasandir: 9hmsd, 1/191; Ismail sl-Qadi, "Fadlus-salat alsn-nebi", 7; al-Hakim, 1/550; al-Beyheqi, 2/371; Ibn 9bi ed- 
Diinya. "ss-§ukur", 138. Deyiram: sanedlerinde zaif var. 

394 Medinadan Makkeya gedan yol ustiinda yer adi. 

395 zaifdir: 3bu Davud, 2775; al-Beyhaqi, 2/370. Deyiram: sanadinda zaif var. 

396 zaifdir: al-Beyhaqi, "Dalail an-Nabaviyya", 3/89. Bbu Cahilin oliim xabarini sacdasiz variantda al-Buxari, (3962) va 
Muslim, (1800) ravayat edib. 

105 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Said bin Mansur demi§dir: "9bu Bakir as-Siddiq Museylame al-Kazzabm oldurulduyunii 
e§itdikda sacda etmi§dir". 397 

Imam 9hmed ravayat etmi§dir: "91i do§lu bir nafari Xavaric tarefinda gorenda sacda 
etmisdir". 398 

Peygambarin vaxtmda Kab bin Malik tovbasinin qabul olundugunu e§idanda Allaha sacda 
etdi. 399 

9gar deseler ki: "Allahm nematleri qullarma daimidir. Daimi olan nematlara deyil, yeni nemata 
§ukriin edilmesini lazim edan nadir? Halbuki, daimi olan nematlar daha boyiikdur". Buna bir neca 
cahatdan cavab vermak olar. 

Birincisi, yeni nemat daimi nemati xatirladir. Insan yeni nemata daha cox baglanir. 

Ikincisi yeni nemat yeni qulluq lazim edir. Insana an asan olan Allah dargahmda an sevimli 
olan, Allaha §ukur iigiin edilan sacdedir. 

Ugiincusii, yeni nemat insanlara daha cox tasir edir, qalblar ona daha cox baglanir. Buna gora 
bir kimsaya yeni nemat verilanda tabrik edilir, nemat almanda taziya verilir. 

Dordunciisu, yeni nematlar insanm sevincini va farahlenmasini ve geni§lenmasini 
zarurila§dirir. (^ox yeni nemat insani azgmhga va arkoyunle§maye suriikleyir. 

Qulun Allah ugiin sacda etmasi, acizliyini, qui oldugunu va boyun aymasini etiraf va iqrar 
etmesindan ibaratdir. Buna gora Allahin verdiyi nemata nafsin, sevinacayi, farahlanacayi va 
geni§lenacayindan alava, o nemati sacda ila qar§ilamasi, o nematin davam etmasi ugiin daha layiqdir. 
Bir qui yeni verilen nemati cahillarin Allah tarafindan verilan nemati azgmliq va arkoyunliikle va 
Allahin sevmadiyi bir sevincla qar§iladiqlan kimi qar§ilayarsa, o nematin aldan tez gixmasma, hatta 
azaba cevrilmasina va mahv olmasma sabab oliir. Naca§inin yuxanda deyildiyi kimi, etmasi: Allah, bir 
quluna nemat verirsa, qulun o nemata qar§i tavazokar olmasmi sevar. 

91-91a al-Mugayra demi§dir: "Hasan al-Basri gizlanmi§di. Ona zalim Haccacm olduyiinu 
miijdalayanda Allah iigiin sacda etdi". 400 



397 zaifdir: Ibn 9bi §eybe, "el-Musannef", 12/295; al-Beyhsqi, 2/371; Abdurrezzaq, 3/358. 

398 8hmad, 1/107, 108, 147; Deyiram: sanadi zeifdir. Ibn 9bi §eyba, "al-Musunnaf", 12/295; sl-Beyheqi, 2/371; Abdurrazzaq, 
3/358. 

399 Abdurrazzaq, 3/357/9561; Ibn Mace, 1393. Deyirsm: ssnedi el-Buxari va Muslimin gertlerins asasen sahihdir. Hadisin 
tarn matni al-Buxari, (4418); Muslim, (2769)-da verilib. 

400 Ibn 3bi ad-Diinya, "es-§ukur", 137, zeif isnadla; 3bu Nairn, "el-Hilya", 5/85; zaif isnadla. Umumen eserin bu yollarla ona 
aid olmasi sabitdir. 

106 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

FesiL 

Allah-taala, nemat verdiyi quluna nematini bildirmak iigiin, o qapismi ortdiiyii vaxt bir dilanci 
gondarib ondan bir sey istar. Bu dilancinin bir sey istamasiyla Allahm ona nemat verdiyi 
dusiiniilmelidir. 

Salam bin 9bu Muti demisdir: "Bir xastani ziyarat iigiin yanrna getdikda oz-oziina inildadiyini 
gordiim. Man ona dedim: "Kiicaya atilmislan, sigrnacaq yeri olmayanlan, xidmat edanlari olmayanlan 
xatirla". Bir miiddat sonra onun yanma gedenda, onun oz-oziina: "Kiicaya atilmislan, sigrnacaq yeri 
olmayanlan, xidmat edanlari olmayanlan xatirla" - dediyini gordiim". 401 

Abdullah bin 9bu Nuh demisdir: "Bir nafar sahillarin birinda mana demisdir: "San Allahm 
sevmadiklarini na qadar etdin? O, Sana sevdiklarini na qadar verdi?" Man: "Bunlari saya bilmaram, o 
qedar coxdur ki"- dedim. O dedi: "Allah sana iiziicii, razil edici bir sey etdimi?" Man dedim: "Allaha 
and olsun ki, yox! Istadiyim hec nayi menden esirgemadi, na istadimsa, verdi. Yardim istayanda 
yardim etdi". O dedi: "Adam ovladmdan biri bu yaxsihqlan sana etsaydi, onlarm avazi na olardi?" 
Man dedim: "Ona avazini vermaya giiciim gatmazdi". O dedi: "O halda, 6z nafsina Allaha siikiir 
etmeyi oyratmayin daha yaxsidir. Ciinki kohna-taza biitiin nemetlari sana veren yalniz Allahdir. And 
olsun Allaha ki, Allaha siikiir etmak, bandalarina miikafat vermakden daha asandir. Ciinki Allah, 
qullarrnin hamd etmalari ila siikiir etdiklarina razi olur, yani onlara bir nemat verildikda, 
alhamdulillah desalar, o nemata siikiir etmis olarlar". 402 

Sufyan as-Sauri demisdir: "Allah-taala diinyada nemat verdiyi qulunu axiratda razil etmez. 
^iinki nemat verdiyi qulunun nematini tamamlamaq Allahm haqqidir". 403 

Ibn 9bi al-Havari demisdir: "Man 9bu Muaviyaya dedim: "Allah-taalanm iizarimizdaki tovhid 
nemati na qadar azamatlidir ki, onu bizdan almamasi iiciin Allaha dua edib istayirik". O dedi: "Qulu 
iigiin nemati tamamlamaq Allahm haqqidir. Nemati tamamlamamaq Allahm sanina yarasmaz. Allah 
iigiin bir amal edilsa, onu qabul edar". 404 

Ibn 9bi al-Havari demisdir: "Bir qadm mana: "Man evimda olarkan qalbimda masgul idim"- 
dedi. Man da: "Qelbini masgul edan na idi?"- deya sorusdum. O dedi: "Bir goz qirpimmda Allahm 
mana verilan nemetlerini bilmak istayirdim, yaxud goz qirpimmda mana verilan nematin siikriinii 
yerina yetirdikde buraxdigim qiisuru bilmak istayirdim". Man ona dedim: "San agillarm giicii 
gatmayacaq bir seyi oyranmak istayirsan". 405 

Ibn Zeyd demisdir: "Bir maclisda kim Allaha hamd edarsa, buna gora Allah-taala, o maclisda 
olanlann hamasrnin ehtiyacmi yox edar". 406 

Allah-taalanm endirdiyi kitablann birinda deyilir: "Momin bandami sevindirin. Ciinki ona har 
hansi bir sey galirsa, miitlaq "Olhamdulillah", "masaallah" deyar. Momin bandami qorxudun, giinki o, 
ikrah etdiyi bir seyla qarsilasdiqda, miitlaq "alhamdulillah", "alhamdulillah" deyar. Qulumu 
sevindirdiyim kimi, onu qorxutdugumda da Mana hamd edar. Qulum har zaman Mana hamd etdiyi 



401 Ibn 3bi ed-Dunya, "ag-§ukur", 140; 9bu Nairn, "el-Hilye", 6/189. Deyirem: senedi zsifdir. 

402 Ibn 8bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 141. 

403 Ibn 3bi sd-Diinya, "ag-§ukur", 142; 3bu Neim, "sl-Hilye", 6/7. Deyirem: ssnedi hesendir. 

404 Ibn 3bi ed-Dunya, "ag-§ukur", 143-144; Bbu Neim, "el-Hilye", 8/272. Deyirem: senedi sehihdir. 

405 Ibn 3bi ed-Dunya, "es-§ukur", 145. Deyirem: senedinde qinq var. 

406 Ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 146; 3bu Yela, "Tabaqat el-Henebile", 1/136. Deyirem: senedi sehihdir. 



107 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

uciin onu Cennete sahn". 407 

Vehb demisdir: "Bir abid Allah-taalaya alii il ibadat etdi. Allah-taala ona: "Sanin gunahlanni afv 
va megfiret etdim"- dedi. O da: "Ya Rabb, menim uciin nayi bagisladm, giinki man giinah 
isletmemisem". Allah-taala onun boynundaki bir damara amr etdi, o damar da agnmaga basladi. O 
abid yatmadi, namaz qilmadi, sonra damann agnmasi dayandi, o da yatdi. Sonra da bir malek galdi 
boynundaki agridan ona sikayet etdi? Malak ona dedi: "Rabbin buyurur ki, sanin alii illik ibadatin bu 
damann sakit olmasrnin avazidir". 408 

Ibn 9bid-Dunya soyledi: "Davud peygember demisdir: "Ya Rabb! Mana verdiyin an kicik 
nemetini mana bildir". Allah-taala ona: "Ya Davud! Nafas al!"- deya vahy etdi. O da nafas aldi. Allah- 
taala ona dedi: "Bu sanin iizerinde olan an kicik nematimdir". 409 

F9SIL 

Bununla, Zeyd bin Sabit ila Ibn Abbasm hadisindan 9bu Davudun ravayat etdiyi hadisin 
manasi agiqlanir: 

"Hdqiqdtdn, Allah-taala gby vd yer dhlind dzab versdydi, onlara ziilm etmdddn dzab verdrdi. Onlara rdhm 
etsdydi, tdhmdti onlar iigiin dmdlldrinddn daha xeyirli olardi". m 

91-Buxarinin "as-Sahih" asarinda ravayat edildiyina gore: Allahm elcisi buyurdu: "Ey 
dshabdldrim, sizddn heg biriniz dmdlbri ib nicat tapmayacaq". dshabdter soru§du: "Hdtta sdn dd, ey Allahm 
elgisi?" Allahm elgisi: "Bdli mdn dd. Ancaq mdni Allahin fdzibti vd Tdhmdti buriimu§dur. Qilnki qulun heg bir 
dmdli Allahin bir nemdtinin beld dvdzi ola bilmdz"- deya cavab verdi. 411 

Faqihlardan bazisinin "bir kimsd hdmd novbrinin dn fdzildtlisi ild Allaha hdmd eddCdyind and igsd, 
andina dmdl etmdk ilgiin: "dlhdtndulilhhi hdtnddti yuvafi ni'mdtd vd yukafi ntdziddhu" - demdlidir" sozii 
na Allah elcisinin hadisidir, na da ashabalerdan birinin sozudur. Ola bilsin ki, Adam peygambar 
haqqmda yahudilarin ravayatidir. 

Allahm elcisindan sahih olaraq ravayat olunan budur: "dlhdmdulilldhi kdsiran, teyyibdn, 
mubardkdtt fihi, geyri ntdkfiyyin vd Id muvadddin vd Id mustagni dtthu Rabbdtid". 

Bir qulun hemd ve siikrii nainki Allahin nematlarinin hamisrnin evazi, heg birce nematinin bela 
qarsihgi deyil. Faqat bazi faqihlarin dediyi hemd sahih bir vachla olunur, yani nemetlare avez olacaq 
va nematlarin artmasma eyni olacaq sakilda Allah-taalaya hemd etmakdir. Bele ki, bir qulun: 
"Allahim! Yerlerin ve goylerin dolusu, bunlarm arasinm dolusu, bunlann dolusundan sonra Senin 
dilediklerinin dolusu, qumlarm, torpaqlarm, gmqillarm, yagis damlalarmm, canli varliqlarm 
nefslerinin, yaratdigm ve yaradacagm biitiin varliqlarm sayi qeder Sene hemd olsun" - demesi, 
Allahin layiq oldugu hemdden xeber verib, qulun edeceyi hemd deyildir. 



407 Ibn 3bi ed-Dunya, "ag-§ukur", 147; el-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4174; Bbu Yela, "Tabaqat el-Hanebila", 1/136. Deyirem: 
senedi ^ox zeifdir. 

408 Ibn 3bi ed-Diinya, "ag-§ukur", 148; 3bu Nairn, "al-Hilye", 4/68; sl-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4302; Deyirem: sanedi 
zeifdir. 

409 Ibn 9bi ed-Diinya, "e§-§ukur", 149; el-Beyheqi, "§uabul-iman", 4303. 

410 sehihdir: 9bu Davud, 4699; ibn Mace, 77; 9hmed. 5/182, 185, 189; ibn Hibban, 727; at-Taberani, "el-Kebir", 4940; el- 
Beyheqi, 10/204 ve s. 

411 el-Buxari, 6463; Muslim, 2816. 

108 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



F9SIL 

9bu el-Melih demi§dir: "Musa peygambar: "Ey Rabbim, en fazilatli §iikiir nadir?" - dedi. Allah 
da: "Biitiin hallarda Mana §iikiir etmeyindir". 412 

Bakir bin Abdullah qarda§ma demi§dir: "Mana bir §ey oyrat". O da: "Man na deyacayimi 
bilmiram, ancaq bir qui onu Allaha yaxmla§diran hamd va bagi§lanma dilamakdan yorulmamahdir. 
Ciinki Adam oglu nemat ile giinah arasmdadir. Nemat faydah olmaz, amma hamd va §ukurle faydah 
olar. Giinah da ancaq tovba va bagi§lanma dilemekle islah olunar"- dedi. "Mena istadiyimden cox §ey 
dedin" - dedim. 413 

Abdulaziz bin 9bu Davud demi§dir: "Mahammad bin Vasi'in alinda bir yara gordiim. 
Mahemmed bin Vasi'i menim bundan iiziildiiyiimii goriib dedi: "Bu yarada, Allah-taalanm manim 
iizarimda ne qedar boyiik bir nemati var, bilirsenmi? Ciinki, Allah-taala bu yarani menim goz 
babayimda, dilimda va beynimda salmami§dir". Onun yarasi mani rahat etdi". 414 

91-Cureyrinin 9bu al-Varddan, o da Callacdan, o da Miiaz bin Cabaldan ravayat edarak 
demi§dir: "Allahm elcisi bir adamin yanma galdi. O adam: "Allahim, man Sandan nematin tamammi 415 
istayiram" - dedi. Allahm elcisi ona: "Ey Adam ovladi, nematin tamami bilirsanmi nadir?" O da: "Ey 
Allahm elcisi oziima xeyir umid etdiyim bir dua ile dua etdim" - dedi. Allahin elgisi dedi: "Nematin 
tamami Cahannamdan qurtulu§, Cannata girmakdir". 416 

Tamim bin Salame: "Mana deyiblar ki, bir kimsa yemaya Allahin adi ila ba§lasa ("Bismillah" 
deyersa), sonunda Allaha §ukur etsa ("Olhamdulillah" deyersa), Qiyamatda o yemak nematinden 
sorus/ulmaz"- demi§dir. 417 

§ukrtin sabirdan iistiinluyu 

§iibha yox ki, Allah-taala saglamligm istanilmasini sevar. Allah-taaladan saglamliqdan daha 
sevimli bir §ey istanilmemi§dir. 

"Miisnad" asarinda 418 9bu Salihdan, o da 9bu Hureyradan naql edarak demi§dir: "9bu Bakir 
minbara gixdi va dedi: "Ey mominlar, Allahdan can sagligi istayin. Ciinki quia imandan sonra 
saglamliqdan daha xeyirli bir §ey verilmemi§dir". 419 

Bunlar §iikriin sabirdan iistiin olduguna dalalat edir. Digar bir hadisde: "§iibhd yox ki, insanlara 
bu dunyada bagi§lanma vd saglamliqdan daha iistiin bir §ey verilmdmisdir . O halda bunlari Allah-taaladan 
istdyin "- buyrulmu^dur. 420 



412 Ibn 3bi sd-Diinya, "ag-§ukur", 151. Deyirem: senedi qox zeifdir. 

413 Ibn 3bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 150. Deyirem: senedi cox zeifdir. 

414 Ibn 3bi ed-Dunya, "es-§ukur", 152; 3bu Neim, "el-Hilye", 2/352; Deyirem: senedi zeifdir. 

415 qarsida goreceyik ki, nemetin tamami - "Ayagmin biri sirat korpiisii iizerinde iken digerini Cennete qoymagmdir"- 
deyibler. 

416 zaifdir: Ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 156; el-Buxari, "el-3debul-Mufred", 725; et-Tirmizi, 3527; Bhmed, 5/231; et- 
Taberani, "el-Kebir", 20/27; Bbu Neim, "el-Hilye", 6/204. Deyirem: senedi zeifdir. 

417 Ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 159. Deyirem: senedi sehihdir. 

418 Bu senedle "Miisned"de yoxdur. 

419 sehihdir: 9hmed, 1/3, 5; el-Buxari, "el-8debul-Mufred", 724; en-Nesai, "el-Kubra", 6/220; Ibn Mace, 3849; al-Hakim, 
1/529. 

420 sehihdir: Ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 154; en-Nesai, "el-Kubra", 6/221; el-Bezzar, "el-Behr ez-Zaxxar", 23; 3bu Bekr 
el-Mervezi, "Miisned 9bu Bekr", 53. 

109 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Allahm elgisi amisi al-Abbasa demisdir: "Ey dtni, dualarinda saglamligi gox istd". 421 

at-Tirmizi al-Abbasm bela dediyi ravayat edir: "Ey Allahm elgisi, mdnd bit §ey oyrdt onu Allahdan 
istdyim". dedi: "Allahdan saglamliq istd!" Bit negd gun sonra yend Allahin elgisinin yanina gdlib dedim: "Ey 
Allahin elgisi, mdnd bit sey oyrdt, onu Allahdan istdyim". mdnd dedi: "Ey Abbas! Ey Allah elgisinin dmisi, 
Allahdan diinyada vd axirdtdd salamathq dild". 422 

Allahin elgisi Taif gunii duasmda demisdir: "tlahi! Qiivvdtimin zdif oldugunu, gatdsiz qaldigimi, 
xalq qarsisinda hdgirliyimi Sdnd dtz editdm. tlahi, dgdt mdnd qarsi qdzdbli deyilsdnsd, gdkdiyim zdhmdtbrd, 
bdlalara heg dhdmiyydt vermdYdm, amma bu da var ki, Sdnin afiydtin daha geni§dir" 423 . Allahin elgisi Allahin 
afiyatina sigmmisdir. Bela ki, bir duasmda da: "Allahim, Sdnin qdzdbinddn razihgina siginiram, Sdnin 
dzabindan afiydtind siginiram, Sdnddn Sdnd siginiram " - buyurmusdur. 424 

Basqa hadisda: "Allahdan bagislanma, afiydt vd salamathq istd"- deyilir 425 . Bu duada istanilanlar 
kegmis zamanda edilmis giinahlarm bagislanmasmi, indiki zamandaki afiyati, gelacak zamandaki 
afiyatin davami ila salamathgi ahata edir. 

Abdullah at-Taymi bela dedi: "Allahdan afiyati gox istayin. Qiinki balaya ugramis kimsanin 
belasi ne qedar siddatli olursa-olsun, dua etmaya afiyatda olan saxsdan daha layiqli deyildir. (^iinki 
afiyatda olan saxs balaya ugramayacagma arxaym deyil. Bu gun balaya ugrayanlar, diinan afiyatda 
olanlardir. Sabah balaya ugrayacaqlar, bu gun afiyatdadirlar. 9gar bala xeyir gatirarsa, biz bala 
ahlindan deyilik. Yani bala bizim dogru yola galmayimiza va savab qazanmagimiza sabab olursa, bu 
bala bala deyil, eksine, bu bizim iigiin bir nemetdir. Qiinki gox balalar vardir ki, sahibini ham diinyada 
yorar va ham da axiratda razil edar. Uzun zaman Allaha iisyan edan kimsanin omriiniin geri qalan 
hissasinda onu diinyada halaka siiriiklayacak va axiratda isa razil edecek balaya ugramasmdan amin 
deyildir". 

Abdulla et-Teymi bunlari anlatdiqdan sonra: "Nemetlarini saya bilmayacayimiz, onun iigiin na 
qedar emel etsek qarsihgmi vera bilmayacayimiz, diinya durduqca biza omiir verilib nematleri iginda 
yasayaraq nematlerini askilda bilmayacayimiz Allaha hamd olsun" - dedi. 426 

Allahin elgisi bir nafarin yanrndan kegarkan onun Allahdan sabir diladiyini goriib, ona: "Sdn 
bdla dilddin. Allahdan afiydt dild"- dedi. 427 

Miislimin "as-Sahih" aserinda ravayat olunur: "Allahin elgisi zdifldyib quscugaza dbnmiXs bir xdstdni 
ziyardt etdi. Allahin elgisi ondan: "Allaha bir seyld dua edir vd ya ondan bir sey istdyirsdnmi? " - deyd sorusdu. 
O: "Bdli, Allahim, mdnd axirdtdd nd cdza verdCdksdnsd, onu bu diinyada vermdyini dibyirdm" - dedi. Allahin 
elgisi: " Subhdndllah! Sdnin buna gilciin gatmaz. Sdn, "Allahim, bizd hdm bu diinyada, hdm dd axirdtdd hdSdndt 



421 hasandir: Ibn 3bi sd-Dunya, "a§-§ukur", 153; et-Tabarani, 11/261-262/11908; el-Tebsri, "Tahzib el-9sar", 1196; al-Hakim, 
1/529. 

422 sahihdir: et-Tirmizi, 3514; al-Buxari, "el-adebul-Mufrad", 726; 9hmed, 1/209; el-Hamidi, 461; at-Tayalisi, 1279; el- 
Bazzar, 4/139/1313, 1314; ibn 8bi §eybe, "Musennef", 10/206; et-Tabarani, "ad-Dua", 1295. 

423 zaifdir: et-Tabarani, "al-Kebir", 13/73/181; sl-Heysemi, "Mecmue az-Zavaid" (6/35) kitabinda demigdir: "Hedisi et- 
Taberani ravayat edib, ravayatgilarindan Ibn Ishaq miidallisdir". 

424 Muslim, 486. 

425 hasandir: at-Tirmizi, 3558; 3hmad, 1/3; al-Bazzar, "al-Bahr az-Zaxxar", 1/94/34; 3bu Bakr al-Marvazi, "Miisnad Bbu 
Bakr", 47. 

426 Ibn 9bi ad-Diinya, "as-§ukur", 157. 

427 zaifdir: Ibn 3bi ad-Diinya, "as-§ukur", 156; al-Buxari, "al-9dabul-Mufrad", 725; at-Tirmizi, 3527; Bhmad, 5/231; et- 
Tabarani, "al-Kabir", 20/27; 9bu Nairn, "al-Hilya", 6/204. Deyiram: sanadi zaifdir. 

110 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

ver vd bizi cdhdnmm dzabindan qoru" duasini et - dedi" 428 . Allahdan diladi va Allah safa verdi. 

at-Tirmizidan olan ravayata gora 9bu Hureyra demisdir: "Allahm elgisindan azbarladiyim bu 
duani heg vaxt unutmaram: "Allahim, mdni sdnin sukrum tdzim eddnbrddn, sdni gox zikr eddnbrddn, sdnin 
ndsihdtind dmdl eddnbrddn, sdnin dmirbrini vd qadagalanni qoruyanlardan et". 429 

Seyban demisdir: "Hasan al-Basri bir maclisda oturarkan bela deyardi: Allahim, bizi musalman 
etdiyin iigiin yalniz Sana hamd edirik. Biza Qurani baxs etdiyin iigiin yalniz Sana hamd edirik. Biza 
aila, var-dovlat verdiyin iigiin, bol ruzi verdiyin iigiin, amin-amanhq va afiyat verdiyin ugiin, Sandan 
har dilediyimizi biza verdiyin iigiin yalniz Sana hamd edirik. Biza goxlu nemat va goxlu xeyir verdiyin 
iigiin, bizdan bir gox sarlari va pisliklari yox etdiyin iigiin yalniz Sana hamd edirik. Sanin al-Calil, al- 
Baqi, ad-Daim olan sifatlarin iigiin yalniz Sana hamd edirik". 430 

Selaf-salehdan bazilari demisler: "Allahim, dinimizda va diinyamizda, kegmis va galecak 
nemetlar, afiyat va ehsan yalniz Sandandir. Sen birsan va Sanin sarikin yoxdur. Odur ki, yalniz Sana 
hamd edirik, minnat, fazilat, hamd Sana maxsusdur. Biza va biitiin mexluqata verdiyin nematlarin 
sayi qadar Sana hamd olsun. Sandan basqa heg bir ilah yoxdur". 431 

Mucahid demisdir: Ibn Omar safarda ikan sahar agilanda sasini qaldiraraq iig dafa: "Allah- 
taalanm bizim iizarimizda haqqi olan hamdini, nematlarini va gozal balalarmi har kas haqq olaraq 
bilsin!" - deya saslanardi. Sonra: "Allahim biza yoldas ol! Fazilatindan biza baxs et. Oddan Allaha 
sigrninq. Giinahlardan doniis va itaat iigiin giic da ancaq Allahdandir" - deyarak, bunu iig dafa 
takrarlayardi". 432 

Imam 9hmad demisdir: "Allah-taala Musa bin Imrana: "Ya Musa, ayiq ol! Oziina dostlar tut. 
Manim mahabbatim iizra dostluq etmayanla yoldasliq etma, giinki o sanin diismanindir va qalbini 
smdirar. Siikiir etmayin iigiin va nematin artmasi iigiin Mani gox xatirla" - deya vahy etdi". 433 

91-Hasan al-Basri demisdir: "Allah-taala Adam peygambari yaratdigi zaman cannatliklari onun 
sag terafindan, cahannemlikleri isa onun sol tarafindan gixardi. Onlardan kimisi kor, kimisi kar kimi, 
kimisi da basqa xastelikla yer iiziinda qovrulmaga basladilar. Adam dedi: "Ya Rabbim! Ovladlanmi na 
iigiin eyni etmadin?" Allah-taala buyurdu: "Ey Adam, Mana siikiir etmalarini istadim". 434 

"Os-Siinnan" asarinda ravayat olunur ki: "Allahm elgisi demisdir: "Bir kimsd sdhdtd gixdiqda: 
"Allahim, mdnd verdiyin nemdt vd mdxluqatindan hdr birind verdiyin nemdt, ancaq Sdnddndir. Sdn birsdn, 
Sdnin prikin yoxdur, hdmd dd, §ukur dd, ancaq Sdnd mdxsusdur" - deydrsd, o, hdmin giiniin §iikrunu yerind 
yetirmi§ olur. Kim bu duani ax§am eddrsd, o gecdnin §iikrunu dda etmi§ olur". 435 

Hadislerin birinda: "Bdlaya ugradiqda sdbir eddnbr, onlara veribnbrd §iikur eddnbr, onlara haqsizhq 
edildikdd bagi§layanlar, haqsizhq etdikdd dfv dibydnbr dmin-amanliqdadir . Hidaydtd yetisdnldr dd onlardir". 436 

428 Muslim, 2688. 

429 zaifdir: et-Tirmizi, 3667; 8hmad, 2/311, 477; 9bu Davud el-Teyalisi, 2553; el-Beyheqi, "ad-Deavat", 232. 

430 Ibn 9bi ed-Dunya, "ss-§ukur", 161, 201. 

431 Ibn 8bi ad-Diinya, "as-§ukur", 160; 9bu Yala, "Tabaqat el-Hanabile", 1/194. 

432 sahihdir: ibn 9bi ad-Diinya, "es-§ukur", 163; Abdurrazzaq, "al-Musannaf", 11/343/20929. 

433 sahihdir: 9hmed, "ez-Ziihd", sah. 108; 9bu Nairn, "sl-Hilys", 8/222; Ibn 9bi sd-Dunya, "es-§ukur", 164. 

434 Ibn 3bi ed-Diinya, "as-§ukur", 165; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4127. 

435 zaifdir: 3bu Davud, 5073; en-Nesai, "al-Kubra", 6/5, "9melul-Yaum vel-Leyla", 7; Ibn Sunni, "9melul-Yaum vel-Leyla", 
14; Ibn Bbi ed-Diinya, "as-§ukur", 166; el-Beyhaqi, "ad-Daavatul-Kubra", 41, "§uabul-Iman", 4059. 

436 qox zaifdir: Ibn Bbi sd-Diinya, "es-§ukur", 167; et-Taberani, "al-Kabir", 6614; el-Beyheqi, "§uabul-lman", 4117; Bbu 
Neim, "9xbar esbehan", 2/225-226. 

111 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadarukii www.ehlitevhid.com 

Allahin elcisi bir nafara ug §eyi tovsiya edarak: "Oliimti gox xatirla ki, basaa seyhrd ba§in 
qari§masin, daima dua et, giinki etdiyin duanin nd zaman qdbul edihcdyini bilmdzsdn, sukur etmdyd davam et, 
gilnki sukur nemdtin artmasina sdbdbdir". 437 

Allahin elcisi yemekdan sonra: "Mdni yedirdn, mdni igirddn, mdnd hidaydt verdn, hdr gozdl bdla ild 
mdni imtahan eddn Allaha hdmd olsun! Ruzi verdn, yenilmdz qiivvdtd sahib olan Allaha hdmd olsun! Allahim, 
bizd verdiyin faydah §eybri vd bizd ruzi kimi verdiyin faydah seyhri bizddn alma, bizi Sdnd sukiir eddnbrddn 
et! " - deya dua edardi. 438 

Allahin elcisi yemekdan sonra: "Yedirdn, igirdn, yemdyi-igmdyi asanlasduan, yemdyin faydasiz olan 
hissdsinin bayira gixmasina yol qoyan Allaha hdmd olsun "- duasini edardi. 439 

Urva bin Zubeyrin qar§isma yemak qoyulanda bu duani etmasa, al vurmazdi: "Biza hidayat 
veran, bizi yediren, bizi iciran, biza nemat veran Allaha hemd olsun. Allah boyiikdur. Allahim, bizi 
nematina ah§dirdm, biz butiin §araf va yax§iliqlarla Sahara cixdiq. Biitun xeyir va yax§ihqlarla 
ax§amladiq. Nematinin tamammi va onun §ukrimu Sandan dilayirik. Sanin xeyir va ehsanmdan ba§qa 
xeyir va ehsan yoxdur. Ey salehlarin Ilahi! Ey Alamlarin Rabbi! Sandan ba§qa ilah yoxdur. Hamd 
Allaha maxsusdur. Allahdan ba§qa ilah yoxdur. Allahin istadiyi olur. Qiivvat ancaq Allahin yardimi 
iledir. Allahim biza ruzi kimi verdiyin §eyi bizim iigiin baraketli et, bizi Cahennem odunun ezabmdan 

" 440 

qoru . 

Vahb bin Miinabbih demi§dir: "Nemetlarin an boyiiklari iigdur. Birincisi, islam nematidir ki, 
nematlar ancaq onunla tamam olur. Ikincisi, afiyat nematidir ki, heyat ancaq onunla xos, olur. 
Ugimciisu, zenginlik nematidir ki, ya§amaq ancaq onunla tamam olur". 441 

Said al-Cariri Haccdan qayidarkan demi§di: "Allah biza safarimizda filan, filan nematlari 
versin". Sonra dedi: "Sukiirdan amala galan nematlar qadar". 442 

Vahb, gozlari kor, ciizamh, iflic, gilpaq, yarali bir nafarin yanmdan kegdi. O adam Allahin 
verdiyi nematlara gora Allaha hamd edirdi. Bunu e§idan Vahbin yanmdaki ba§qa adam ona: "Sanda 
nematlardan hansi nemat qalmi§dir ki, ona gora Allaha hamd edirsan!"- dedi. O da bela cavab verdi: 
"San hala bir §ahar ahalisina bax. Bax gor onlarin goxluguna. Orada mandan ba§qa Allahi taniyan 
yoxdur. Man Allaha na iigiin hamd etmeyim ki?". 443 

Peygembardan bela dediyi ravayat olunur: "Allah-taala bdnddsind bir nemdt verdikdd o da buna gord 
Allaha hdmd edirsd, nemdtin §iikrunu dda etmi§ olur". 444 

91i bin 9bu Talib xatirlatmi§dir ki: "Buxtunassarm yanma Budanyal gatirildi. Onun habs 
edilmesi emr olundu. Onu zindana saldilar va yanma iki vah§i aslan buraxdilar. Be§ giin sonra 
zindanm qapismi agarkan onun namaz qildigmi, aslanlarm da zindanm bir tarafinda yataraq ona 

437 qox zaifdir: Ibn 9bi sd-Diinya, "eg-§ukur", 168; 9bu Nairn, "al-Hilye", 7/305. 

438 hadis movdudur: ibn 9bi ed-Dunya, "eg-§ukur", 170; "al-Mizan", 1/642. 

439 sahihdir: 3bu Davud, 3851; en-Nasai, "al-Kubra", 4/201; "9malul-Yaum val-Leyla", 285; Ibn Sunni, "9malul-Yaum val- 
Leyla", 472; Ibn Hibban, 5220; at-Tabarani, "al-Kebir", 4082; al-9vsat, 5384, ad-Dua, 897; Ibn 8bi ad-Diinya, "e§-§ukur", 171; 
al-Beyhaqi, "ad-Daavatul-Kubra", 455, "§uabul-Iman", 4160; al-Bagavi, "§arh as-Siinna", 2830. 

440 Ibn 3bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 169. Deyiram: senedi sahihdir. 

441 Ibn 3bi ad-Diinya, "ag-§ukur", 172; 3bu Nairn, "al-Hilya", 4/68. Deyiram: sanadi zaifdir. 

442 Ibn 9bi ad-Dunya, "eg-§ukur", 173; 9bu Nairn, "al-Hilya", 6/200. 

443 ibn 8bi ad-Diinya, "eg-§ukur", 174; 9bu Nairn, "al-Hilya", 4/68; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4177. 

444 sox zaifdir: ibn 8bi ad-Diinya, "e§-§ukur", 175; el-Hakim, 1/507-508; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 40904; "Feyd-al-Qadir", 
5/429; el-aibani, "ad-Daif", 2010. 

112 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

toxunmadiqlarini gordular. Buxtunassir ondan soru§du: "Zindana salmanda san na soyladin ki, 
aslanlar sana toxunmadilar?" O cavab verdi: "Onu xatirlayani unutmayan Allaha hamd olsun, ozuna 
tavakkiil edani ba§qasma buraxmayan Allaha hemd olsun. Caralerimizin kesildiyi vaxt dayagimiz 
olan Allaha hamd olsun. Omallarimize guvanmediyimiz vaxt tak umid yerimiz olan Allaha hamd 
olsun. Uzuntumiizdan sonra sixmtimizi yox edan Allaha hamd olsun. Gozal amalin avazina gozal 
miikafat veran Allaha hamd olsun. Sabirla dardlardan va balalardan qurtaran Allaha hamd olsun". 445 

Allahm elcisi guzguya baxarkan deyardi: "Vilcudumu vd dxlaqimi gozdl yaradan, ba§qasinda girkin 
olan §eyi mdnd zindt eddn Allaha hdmd olsun". 446 

Ibn Sirin demi§dir: "Ibn Omar guzguya cox baxardi. Hatta safara gixanda da ozii ila guzgu 
goturiirdu. Ondan soru§dum ki: "Guzguya na ugiin qox baxirsan?" Cavabrnda dedi: "Ba§qasmm 
uzunda girkin olan §eyi manim uziimde gozal edan Allaha hamd etmak iiciin baxiram". 447 

9bu Bakir bin 9bu Maryemdan: "Nematin tamami nadir?"- soru§ulduqda, o: "Ayagmin biri 
sirat korpiisii uzarinda ikan digarini Cannata qoymagmdir"- cavabmi verdi. 448 

Bakir bin Abdullah demi§dir: "Ey Adam ovladi! Allahin sanin uzarinda olan nematini bilmak 
istayirsansa, iki goziinu yum va kor olanlarm neca ya§adigmi dugun". 449 

Muqatil, «Magar Allahin goylarda va yerda olanlan siza ram etdiyini, a§kar va gizli 
nematlari siza bolluca ehsan etdiyini g6rmursunuzmii?» (Logman, 20) ayasini tafsir edarkan 
demi§dir: "A§kar (zahiri) nemat islamdir, gizli (batini) nemat Allahin giinahlannizi ortmasidir". 450 

Ibni Savzab demi§dir: "Abdullah bin Masud: "Allah-taalanm Cahannam ahlina da nemeti 
vardir. Cunki Allah-taala onlara etdiyi azabdan daha §iddatli azab etmak istasaydi, albatta, ederdi"- 
demi§dir. 451 

Obu Siileyman ad-Darani demi§dir: "Qiyamet gunii Allaha dost olanlarin bir cox xislatlari 
vardir: karam, saxavat, halim, §afqat, rahm, §ukiir, yax§ihq, sabir". 452 

9bu Hureyra demi§dir: "Biri balaya ugramis, bir ba§qasmi goranda: "Sana verdiyi baladan mana 
afiyat veran va yaratdigi butiin mexluqatm bir coxundan fazilatli edan Allaha hamd olsun" - deyarsa, 
o nematin s/ukrunii ada etmis, olur". 453 

Abdullah bin Vahb demi§dir ki, Abdur-Rahman bin Zeyd bela deyarkan e§itdim: "Sukur 
hemdin asasmi va furularmi (ikinci daracali olanlarmi) ahata edir". O demi§dir: Badanindeki, 
qulagmdaki, gozimdaki, allarindaki, ayaqlarmdaki va digar azalarmdaki nematlarin har biri Allah- 
taalanm biza verdiyi nematlaridir. Qulun badandaki nematlari Allah-taalaya itaatda istifada 
olunmahdir. Ruzide da ba§qa bir nemat var. Quia Allahin ruzi kimi verdiyi nemat da Allah-taalaya 
itaatda istifada olunmahdir. Kim bela edarsa, tarn §iikr, yeni asasmi va furularmi etmis, olur". 454 

445 Ibn 9bi ed-Diinya, "es-§ukur", 176. 

446 zaifdir: ibn 8bi ed-Diinya, "es-§ukur", 177; el-Beyheqi, "§uabul-iman", 4145; "Mecmua ez-Zevaid", 1/138-139. 

447 ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 178. Deyirem: senedi zeifdir. 

448 yaxsi senedle ibn Bbi ed-Diinya, "es-§ukur", 181. 

449 ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 182. 

450 ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 183; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4184. Deyirem: senedi zeifdir. 
ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 184; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4184. Deyirem: senedi zeifdir. 
ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 186; 3bu Neim, "el-Hilye". 9/226. Deyirem: senedi sehihdir. 

453 hasandir: ibn Bbi ed-Diinya, "es-§ukur", 187; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4129; et-Tirmizi, 3432; et-Taberani, el-3vsat, 
4724, es-Sagir, 1/241, ed-Dua, 799. Deyirem: senedi zeifdir. 

454 ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 188. Deyirem: senedi sehihdir. 

113 



451 
452 



Sebr Edenlarin Azuqesi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Keb demisdir: "Allah diinyada quluna bir nemet vererse, o da buna gore Allaha siikiir edarak 
tevazokar olarsa, miitleq Allah-taala diinyada ona hamin nemetin faydasmi ehsan eder, axiratda da o 
nemetin sababi ila onun daracasi yiiksalar. Allah-taala quluna diinyada bir nemat verarsa, o da buna 
gora Allaha siikiir edarak tevazokarliq etmazsa, mutlaq Allah-taala diinyada ona hamin nematin 
faydasmi qadagan edar va onun iiciin Cahannam tabaqalarini agar, istasa azab verar, istasa da afv 
edar". 455 

91-Hesen el-Besri demisdir: "Allahm nematini yalniz yemakde, icmekde, geyimda goren kasin 
elmi az, azabi isa hazirdir". 456 

91-Hesen al-Basri bir giin Bakir al-Muzaniya dedi: "Ey 9bu Abdullah, qardaslann iigiin dua et. 
O da Allaha hamd-sana etdikdan, Allahm elcisine salavat dedikdan sonra dedi: "Vallahi iizarimdaki 
ve sizin iizarinizdeki nemetlarin hansrnin daha fazilatli, daha iistiin oldugunu bilmiram: agiz yolu 
nemati, yoxsa yemayin faydah olmayan qisminin bayira cixanlma yolu nemati". O dedi: "Yemeyin 
faydali olmayan qisminin bayira cixanlma yolu, albatta, yemak nematina daxildir". 457 

Aise demisdir: "Bir qui suyu icsa, su da aziyyat vermadan daxil olar va faydasiz qismi bayira 
cixarsa, o qulun bu nemete siikiir etmasi vacib olur". 458 

91-Hesen el-Besri demisdir: "Lezzetle daxil olan ve faydasiz qismi rahatliqla bayira gixan o 
qeder nemet vardir ki. Bu memleketin hokmdarlarmdan bir hokmdar xidmetcilerinden bir oglanm 
bardaqdan bir pare, su gotiiriib igdiyini goriib ona: "Kas ki, mende senin kimi su ige bileydim" - 
demisdi. (^iinki o hokmdar onun kimi su ice bilmirdi. Su icdiyi zaman, o suyun her qurtumu onun 
iigiin bir oliim olurdu. Bu air su igmek ne qeder boyiik bir nemetdir". 459 

Alimlerden birinin 6z qardasina yazdigi mektubda deyilir: "Bundan sonra bil ki, cox giinahkar 
olmagimiza regmen Allahm bize verdiyi nemetleri sayib qurtara bilmerik. Bunlardan hansma siikiir 
edeceyimizi bilmirik: bizi sevindiren gozel nemetlerinemi yoxsa, qebahetlerimizin ortiilmesi 
nemetine". 460 

91-Hesen el-Besriye bir neferin insanlara qansmadigmi xeber verdiler. el-Hesen onun yanma 
gelib, sebebini sorusduqda, o bele cavab verdi: "Men giinah ile nemet arasmda axsamlayib sehere 
cixiram. Giinahdan bagislanma dilemekle, nemete gore Allaha siikiir etmekle mesgul oldugum iigiin 
insanlara qansmaga vaxtim yoxdur". el-Hesen ona bele cavab verdi: "Ey Allahm qulu, dogrusu sen 
mene gore el-Hesenden daha feqihsen, belece davam et". 461 

ibn Miibarek 91i bin Salihin: "«..."9ger (nidnd) §uktir etsaniz, size (olan nemdtimi) artiracagam"» 
(Ibrahim, 7) ayesindeki "artiraram" kelmesi ile "Allahm itaetinin artinlmasi" arzu edilmisdir" - dediyini 
esitmisdir. ^iinki, Allahm itaetinin artinlmasi nemetlerin enboyiiklerindendir. 462 

Ibn 9bi ed-Diinya Muharib bin Deserin geceleri bezen sesini yiikselderek bele dediyini 



455 Ibn 3bi ed-Diinya, "a§-§ukur", 189; 3bu Neim, "al-Hilye", 6/43. Deyiram: sensdi zeifdir. 

456 Ibn 3bi ad-Diinya, "s§-§ukur", 190. Deyirem: senedi zeifdir. 

457 

458 



Ibn 3bi sd-Dunya, "s§-§ukur", 191; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4158. 
Ibn 3bi ed-Diinya, "s§-§ukur", 192. Deyirem: senedi cox zeifdir. 



459 Ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 193; el-Beyheqi, "§uabul-iman", 4159. Deyirem: senedi hesendir. 

460 Ibn 9bi ed-Diinya. "es-§ukur", 194. 

461 ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 196. Deyirem: senedi zeifdir. 

462 ibn Miibarek, "ez-Ziihd", 320; ibn Cerir, "el-Tefsir", 13/186; Ibn 3bi ed-Diinya, "es-§ukur", 198; el-Beyheqi, "§uabul- 



Iman", 4212. Deyirem: sehihdir. 

114 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

xatirlatmisdir: "Tarbiyalandirdiyin bir kigik usaq manam, hamd ancaq Sanadir. Qiivvatlandirdiyin zaif 
manam, hamd ancaq Sanadir. Varlandirdigm kasib manam, hamd ancaq Sanadir. Evlandirdiyin subay 
manem, hamd ancaq Sanadir. Geyindirdiyin gilpaq manam, hamd ancaq Sanadir. Yoldas oldugun 
qonaq manam, hamd ancaq Sanadir. Qaytardigm yol azan manam, hamd ancaq Sanadir. Safa verdiyin 
xasta manam, hamd ancaq Sanadir. Ehsan etdiyin dilangi manam, hamd ancaq Sanadir. Duasi 
miistacab olan duagi manam, hamd ancaq Sanadir. Ey Rabbimiz! Coxlu hamd yalniz Sana 

j " 463 

mexsusdur . 

Moizagilarden bazisi xutbasinde deyerdi: "Ey mominler! Allah-taala sizin iigiin gozal bir burun 
cizmis, onu yuksaldarak gozal bir sakile salmisdir. Sonra sizin iigiin yuvarlaq gozlar, onlari yummaq 
iigiin qapaqlar vermis, qapaqlara kirpiklar qoymus, sonra sizi haldan-hala salmisdir. Ana va atanizm 
qelbini siza qarsi safqatli va merhemetli etmisdir. Allah-taalanm nematlari sizi biiriimus va 

_ j m 464 

sanmisdir . 

«9gar Allahm nematlarini sayacaq olsaniz, sayib qurtara bilmazsiniz...» (Ibrahim, 34) ayasi 
haqqmda bazi alimlar bela demislar: "Nematlarin bilinmasi iigiin bir sarhad qoymayan, ancaq 
nemetlerinin sonsuzlugunu bilmayi miimkiin edan Allah pak va noqsansizdir. Bela ki, Ozuniin dark 
edilmesi iigiin bir sarhad qoymamis, ancaq dark edilmayaceyini bilmayi dark etdirmisdir. Allah-taala, 
nematlarini bilmekdan aciz oldugumuzu bilmayi siikur etmisdir. Hamginin, Allah-taalanm dark 
edilmayacayini bilmalarini iman etmisdir. Cunki bendalarin Allahin nematlarini tarn bilmalari 
mumkiin deyil". 465 

Abdullah bin Mubarak Musanna bin al-Sabbahdan, o da Amr bin Suaybdan, o da atasmdan, o 
da babasmdan ravayat etmisdir ki, babasi Allahin elcisinin bela dediyini esitdi: "Hdr kimdd iki xisldt 
olarsa, Allah onu sdbir eddn, §ukiir eddn yazar. Kimdd dd bu iki xisldt olmazsa, onu sdbir eddn, sukur eddn 
yazmaz. Dinini yasamaada ozilnddn ustiin olana baxib ona uygunlasan vd dilnydvi yasayisda ozilnddn asagida 
olana baxib oztinu ondan ustiin etdiyi iigiin Allaha hdmd eddnd Allah-taala sdbir eddn vd sukur eddn yazar. 
Dindd ozilnddn asagida olana, diinydvilikdd ozilnddn ustiin olana baxib oziindd olmayan nemdtd gord iiziibn 
kdsi Allah sdbir eddn vd sukur eddn yazmaz" . m 

Bu isnad ile Abdullah bin Amrdan movquf olaraq ravayat edilan hadisde deyilir: "Dord xisldt 
kimdd olarsa, Allah-taala onun iigiin Cdnndtdd bir ev tikdr: "La ildhd ilhllah"da (tdk Allaha ibaddt etmdkdd - 
tdrc.) davam etmdsi, ba§ina bir miisibdt gdldikdd, "intid lilhhi vd innd ileyhi raciun" ("biz Allahiniq vd Ona 
da qayidiriq") demdsi, oziind bir sey verildndd sukur edib "dlhdmdulilldh" demdsi vd giinah isldtdiyi zaman 
Allahdan bagislanma dihmdsi iigiin " dstdgfirullah" demdsi ". 467 

Miicahid «...Haqiqatan, o (Nuh Allahin nemdtbrind) qox §ukur edan bir banda idi!» (dl-isra, 3) 
ayasini bela tavsir etmisdir: "Nuh peygambar, bir sey yediyi vaxt miitlaq Allah-taalaya hamd edardi. 
Nuh peygambar, bir sey icdiyi vaxt miitlaq Allah-taalaya hamd edardi. Gazarkan miitlaq Allaha hamd 
edardi. Bir sey tutdugu vaxt miitlaq Allah-taalaya hamd edardi. Buna gora Allah-taala onu "cox siikiir 



463 Ibn 3bi sd-Dunya, "a§-§ukur", 199; el-Beyhsqi, "§uabul-Iman", 4276, sahihdir. 

464 Ibn 3bi ed-Dunya, "s§-§ukur", 200; el-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4150, sehihdir. 

465 Ibn 9bi ed-Dunya, "a§-§ukur", 202; el-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4304. 

466 Ibn si-Mubarak, "az-Ziihd", 180; Ibn Bbi ed-Dunya, "sg-§ukur", 204; et-Tirmizi, 2512; el-Begevi, "§erh as-Siinne", 4102; 
al-Albani, "ad-Daif", 1924; zaifdir. 

467 Ibn si-Mubarak, "az-Ziihd", 182; Ibn 3bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 205; zaifdir. 

115 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

edan bir qui idi"- deya tariflemi§dir". 468 

Mahammad bin Keb demi§dir: "Nuh peygambar yemakdan sonra "dlhdmdulilbh", su icdikdan 
sonra "dlhdmdulilbh", miniyine minanda "dlhdmdulilbh" deyerdi. Buna gora onu "cox §ukur edan bir 
qui idi" - deya adlandirmi§dir". 469 

Ibn Obi ad-Diinya hakimlarin birindan naql etmi§dir ki: "Allah-taala insana giinahlarma gora 
azab vermasaydi, nematlarina §ukur iiciin ona iisyan edilardi". 470 

Allah-taalanm qulu uzarindaki iki nov haqqi vardir ki, bunlar bir-birindan ayrilmazdirlar: 
Birincisi, Allahm amrlari ila qadagalandir ki, bunlar tamamila Allahm qulu uzarindaki haqqidir. 
Ikincisi, Allahm quluna verdiyi nematlarin s/iikrudiir. Allah-taala nematlarina s/iikur edilmasini va 
amrlarinin yerina yetirilmasini istayir. Bandaya vacib olan isa uzarinda Allahm nematlarinin daima 
oldugunu, o nematlarin §ukurden aciz oldugunu, Allahm afv va bagi§lamasma mohtac oldugunu, 
Allah ona yardim etmediyi teqdirda halak olacagmi bilmesidir. Banda Allahm dininda na qadar bilikli 
olursa, uzarindaki vacibati daha mukammal goriir, qiisurunun daha boyiik oldugunu anlayir. Din 
yalniz agiq haramlan tark etmekdan ibarat olmayib, haramlan tark etmakla birlikda Allah dargahrnda 
sevimli olan amrlarin hamismm yerina yetirilmasindan ibaratdir. Alimlardan bir goxlari Allah 
dargahrnda sevimli olan amrlarden ancaq butiin insanlarm ortaq olduqlan amrlari edirlar. Masalan, 
cihad etmak, yax§iliqlan amr etmak, pisliklari qadagan etmak, Allah uciin, elgisi iigiin va Allahm 
qullari iigiin nasihat etmak, Allaha va Allahm dinina, Kitabma va Elcisina yardim etmak va s. 
vaciblardir. Bunlari etmelari bir yana qalsm, bunlan etmema isteyi heg yadlarmdan da gixmir. 

Allah dargahrnda insanlarm din baximmdan an zaifi, an gucliisu har ne qadar dunyani tark 
edib, oziinii ibadata baglasa bela, bu vaciblari tark edanlardir. Adamlar igarisinda Allahm qadagalan 
miizakira olunanda Allah iigun iizlari qizarib qozablananlar, Allahm dinina yardim etmada var- 
dovletini xarclayanlar gox azdir. 

9bu Omar va ba§qalari qeyd etmi§lar ki: "Allah-taala melaklardan birina bir §ahari yera 
batirmasmi amr etmi§, malak da: "Ya Rabbi! Onlarm arasmda bir zahid va abid olan zaif filankas var" - 
demi§ler. Allah-taala: "Birinci ondan ba§la va sasini mana e§itdir. (Jiinki mana iisyan edilarkan hec bir 
zaman onun iizii da qizarmadi" - buyurmu§dur". 471 

Allahm nemetini goran kimsa, insan va cinlerin etdiyi yax§i amallari etsa bela, 6z yax§i 
amallarini gormaz. (^iinki Allahm nematlari onun amallarindan coxdur. Onun biitiin amallari bir 
nematin bela avazi ola bilmaz. Qulun payma dii§an, Allahm uzarinda olan haqqmi daima 
gozlamasidir. 

Imam Ohmed Haccacdan, o da Carir bin Hazimdan naql etdi ki, Vahb bela soylami§dir: "Musa 
peygambar dua edan birinin yanmdan kegirdi. Musa: "Ey Rabbim, quluna marhamat et, giinki man 
ona acidim" - dedi. Allah-taala ona: "O adam qiivvasi kasilana qadar mena dua etsa, Manim 
uzarindaki haqqima baxmadiqca 472 duasmi qabul etmeram" - deya vehy etdi". 



468 Ibn al-Mubarak, "az-Zuhd", 941; Ibn Bbi ad-Diinya, "a§-§ukur", 206; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 4157; Ibn Bsakir, 
17/335/1; et-Taberi, et-Tafsir, 15/16; sahihdir. 

469 Ibn al-Mubarak, "az-Ziihd", 940; Ibn 9bi ad-Diinya, "a§-§ukur", 207; el-Beyhsqi, "§uabul-iman", 4157; Abdullah bin 
Bhmad, "Zevaid az-Ziihd", seh. 66-67; hesandir. 

470 ibn 3bi ed-Diinya, "a§-§ukur", 208; el-Beyhaqi, "§uabul-iman", 4227; zeifdir. 

471 qox zaifdir: et-Taberani, "el-avsat", 4390; el-Beyhaqi, "§uabul-iman", 7595; ibnul Arabi, 199. 

472 8hmad, "az-Ziihd", seh. 111. 

116 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Uzarinda vacib olan nemati goran banda 6z yax§i amallarini gormaz, daima ozunii haqir va 
zalil bilar. O, Allahin rahmatina na qadar da yaxmdir. Yardimina sigmilacaq ancaq Allahdir. 

21-ci bolma 
S9BIR EDGNLaRLa §UKUR EDeNLaRIN HOKM V9 FGRQi 

Sabirle s/iikrim har biri 6z aralannda olgiilmali, hansinm agir va hansinm yiingiil oldugunun 
bilinmasi lazimdir. Bu isa, ancaq har birinin bilinmesindan sonra mumkundur. Biz indiye qadar sabrin 
mahiyyatini, qisim va novlarini gostardik. Indi isa §ukriin haqiqetini va mahiyyatini gostarak. 

"9s-Sahah" asarinda deyilir: "§ukr"- sana, yax§ihq edani etdiyi xeyirxahhgma gora 
tariflamakdir. Bela ki, "§dkdrtuhu vd §dkdrtu hhu"- ona s/iikur etdim deyilir. Bu kalmanin lam 473 harfi ila 
istifadasi daha fasahatli olur. (^iinki Allah-taala: «(Vd sonra da yedirtdikbri kimsdbrd held deydrbr:) "Biz 
sizi ancaq Allah rizasmdan otrii yedirdirik. Biz sizdan (bu ehsan muqabilindd) na bir mukafat, na da 
bir ta§akkiir istayirik» (dl-Insan, 9) - buyurmu§dur. Bu ayadaki "sdkurdn" kalmasinin "dl-u'qud" kimi 
masdarinin olma ehtimah oldugu kimi, "dl-burud" va "dl-kdfur" kimi cam formasi olmasi ehtimah da 
var. 

"Qs-^ukran" (ta§akkur etme, yax§ihq bilme) kalmasinin eksi "dl-kufrari '-dir (nankorluq). 
"TdSdkkdrtu hhu" kalmasi "sdkdrtu bhu" kimidir. Az yem ila idara edan heyvana "d§-§dkur" deyilir. 
§iddatli yagi§ yagarkan "istdkdrdt ds-sdma" deyilir. Dos, siidla dolduqda " istdkdtdtdd-daru" deyilir. Bir 
agacm govdasinin atrafmdan pohraler gixdiqda "sdkdtdt ds-sdCdYd" deyilir. "ds-§ukru" kalmasinin 
toranmasi uzarinda bir az du§un va §ukriin lugatdaki manasmi, amr edilan §ukriin menasmi, Rabbin 
miikafah olan §ukriin manasi ila miiqayisa et. Bunlarm hamismda "alava" va "artma" manasmi 
taparsan. Hamcinin, verilan yema nisbatan daha cox kokalen heyvana " dabhdtu-pkur" deyilir. 

Bir qulun §ukriinun iig riiknii va asasi var va o qulun §ukur edan olmasi iicun bu uc riikniin va 
asasm olmasi lazimdir. Birincisi, qulun uzarinda olan Allahin nematini etiraf etmesidir. Ikincisi, qulun 
uzarinda olan bu nemata gora Allah-taalaya hamd-sana etmasidir. Ugiinciisu, qulun oziina verilmi§ 
nematlari, Allahin raziligmin qazanmasma sarf etmasidir. 

Alimldtin sukiir haqqinda fikirbri: Alimlardan bir qismi demi§dir: "§iikur, Allah-taalanm 
nemetlerini Ona boyun ayarak etiraf etmekdir". 

Bazilari deyirlar ki, s/iikur, bandanin oziina edilan xeyirxahligi anmaqla yax§iliq edani 
tariflamesidir. Bandanin s/iikrii, ona edilan xeyirxahligi anmaqla Allah-taalaya hamd-sana etmasidir. 474 

Nematin §ukrii, minnat va ehsani gormak, hormat va tazimi qorumaq, nemat veranin 
xidmetinde durmaqdir. 475 

Nematin s/iikrii, oziinii nematda tiifeyli gormayindir. 476 

§iikur, bandanin s/iikurdan aciz oldugunu bilmasidir. 477 

§ukur iizarina §ukiir etmak, §ukiirdan daha mukammeldir. Yeni qulun etdiyi §ukriinu, Allahin 
yardimi va inayati ila oldugunu bilmasidir. Allahin bir qulunu §iikiir etmaya miiveffeq etmesi, 



473 arab alifbasimn herflerinden biri. 

474 "Br-risalatul-qu§eyriyya", sah. 174. 

475 "9r-risalatul-qu§eyriyys", ssh. 174. 

476 "3r-risalatul-qu§eyriyye", seh. 174. 



477 "Br-risalatul-qugeyriyye", seh. 174. 

117 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii 



www.ehlitevhid.com 



nemetlerin an boyiiklerindendir. Bir qulun siikiir iizerine siikiir etmesi, sonra bu siikiir iizerine Allaha 
siikiir etmesi oziinii nemete sahib va layiq bilmamasidir. 478 

§iikiir, qulun giic va taqatini Allaha ibadat va itaat etmaya sarf etmesidir. 479 

§akir, alinda movcud olan nemeta siikiir edandir, §dkur isa alinda movcud olmayan nemete 
siikiir edandir. 480 

§akir, verilanda siikiir edandir, §dkur verilmayana siikiir edandir. 481 

§akir, manfaata siikiir edandir, §dkur qadagan olunana siikiir edandir. 482 

§akir, bexsis va ehsana siikiir edandir. §dkur, balaya siikiir edandir. 483 

Cuneyd demisdir: "Man yeddi yasmda usaq ikan as-Sar'anin qucagmda oynayirdim. Camaat 
siikiir haqqmda danisirdi. 

O menden sorusdu: "Ey oglan, siikiir nadir?" Man dedim ki: "Nemeti ila Allaha asi 
olmamaqdir". O dedi: "Qorxuram ki, bu sozii dilinla soyleyesen, qalbine girmemis olsun". Men onun 
bu soziine gora omiir boyu agladim". 484 

§ibli demisdir: "§iikiir, nematlari gormak deyil, nemat verani gormakdir." 485 Bu soz manca 
dogru deyil, ciinki nemati nemat verandan gormak siikriin tamammdandir. 

Demisler ki: "§iikiir, movcud olan nemeti baglayar, movcud olmayan nemeti ovlayar". 486 

9bu Osman demisdir: "Avam yediyi, icdiyi, geydiyi nemetlere siikiir eder, xiisusi adamlar 
(zikir, elm ehli - tdrc.) ise, qelblerine gelen feyz ve ilhamlara siikiir ederler." 487 

Hokmdar bir neferi hebs etdi. Onun dostu: "Allaha siikiir etsin" - deye xeber gonderdi. 
Mehbusu doydiiler, dostu yene ona: "Allaha siikiir etsin" - deye xeber gonderdi. Bir mecusi de hebs 
edilerek onun yanma sahndi. Mecusinin ayagi zencirle baglandi. Zencirin bir ucu bu adamin ayagma 
baglandi. Mecusi ishaldan eziyyet gekirdi. Her defe o ayaqyoluna girende, bu da mecusi isini 
qurtarana qeder orada gozleyirdi. Dostu ona yene: "Allaha siikiir etsin" - deye xeber gonderdi. 
Mehbus 6z dostuna: "Ne vaxta qeder Allaha siikiir edeceyem, bundan da boyiik bela olarmi?" - dedi. 
Dostu ona: "Mecusinin ayagma baglanan zencirin bir ucunun senin ayagma baglandigi kimi onun 
belinde olan ziinnar 488 (kiifr elameti) senin beline baglansaydi, halm nece olardi? Buna gore Allaha 
siikiir et" - dedi". 489 

Bir nefer Sehl bin Abdullahm yanma gelib ona dedi: "Evime ogru girib, esyalarimi aparib". Sehl 
ona: "Allaha siikiir et, eger seytan qelbine girib imanmi ogurlasaydi, ne ederdin?" - dedi. 490 

Demisler ki, siikr, bir qulun layiq olmadigi halda ona verilen ehsan ve nemete gore Allaha 



478 "Br-risalatul-qugayriyya 

479 "Br-risalatul-qugayriyya 



480 
481 
482 
483 



489 
490 



9r-risalatul-qu§eyriyys 
9r-risalatul-qu§eyriyye 
9r-risalatul-qu§eyriyye 
9r-risalatul-qu§eyriyye 
9r-risalatul-qu§eyriyye 
9r-risalatul-qu§eyriyys 
9r-risalatul-qu§eyriyys 
9r-risalatul-qu§eyriyys 
488 mscusilerin bellarine ba 
9r-risalatul-qu§eyriyye 
9r-risalatul-qu§eyriyya 



", sah. 174. 
", ssh. 175. 
", sah. 175. 
", seh. 175. 
", seh. 175. 
", seh. 175. 
", seh. 175. 
", seh. 175. 
", seh. 175. 
", seh. 175. 

ladigi toxunma kemer. 
", seh. 176. 
", seh. 176. 



118 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

etdiyi hemd-senadan lezzet almasidir. 491 

Demi§ler ki, sene edilan yax§iliqlann avazini vermakdan aciz olsan dilinla s/iikur etmaya davam 
et. 492 

Demi§ler ki, dord §ey var ki, faydasi yoxdur: karla fikir miibadilesi etmak, §ukur etmayane 
nemat vermak, §oran yera toxum ekmek, gun i§igmda §am yandirmaq. 493 

Siikur - qalb, dil, badan iizvleri ila edilir. Qalb, tanimaq va sevmak iiciindur. Dil, hamd va sana 
etmak iigiindur. Baden iizvlari isa, Allahm itaatinda istifade edilmak va Ona asilikden uzaq tutulmaq 
iigiindur. 

Sairlerden biri demi§dir: "Manim lie azam nemati anladir. 91im, dilim va icimda gizli olan 
qelbim". 

Siikur, harakatlara maxsusdur, hamd isa sozlere mexsusdur. Hamdin sabebi §iikriin sababindan 
daha iimumidir. Siikur bagli nemat olmaq etibari ila va edildiyi aza etibari ila hamdin edildiyi 
azalardan daha iimumidir. Allaha hamd edilacak §eyler isa s/iikur edilacak §eylerden daha iimumidir. 
(^iinki Allah-taalaya adlarma va sifatlarina, harakatlarina va nematlarina gore hamd edilir. Hamdin 
edildiyi iizvler §iikriin edildiyi iizvlerden daha azdir. Ciinki §ukur hem qelble, hem dille ve hem de 
diger iizvlerle edilir. Hemd ise qelble ve dille edilir. 

Bunlan bildikse, deye bilerik ki, sebirle s/iikriin her biri digerinin mahiyyetine daxildir. Buna 
gore bunlardan her birinin varligi digerinin varligma baghdir. Ancaq bunlardan her birine iistiin 
olmasi etibari ile ozel ad verilmi§dir. Bele olmasa s/iikriin mahiyyeti sebir, irade ve hereketle birle§er. 
^iinki §ukiir Allaha itaet ve ibadet etmek ve Ona iisyan etmemekdir. Sebir bunlarm eslidir. Itaet ve 
ibadeti eda ederken cekilen me§eqqetlere sebir etmek ve giinahlardan uzaqla§maga sebr etmek 
s/iikriin ozudiir. Sebir emr edildikde sebir etmek §ukurdur. 

Yuxandaki bu aciqlamadan "sebir ile §ukriin bir oldugu anla§ilir" kimi bir fikir agla gelir. 
Halbuki, bu ne agilla, ne liigete gore, ne de adet-eneneye gore mumkun deyil. Ciinki Allah-taala 
bunlan ferqlendirmi§dir. 

Beli, bunlarm menalan ayridir. Ancaq biz bunlarm bir-birinden ayrilmaz olduqlanni ve 
bunlardan her birinin varhgmm digerinin varligma mohtac oldugunu beyan etdik. Sukur sebirden 
ayrildigi zaman onun §ukur olmasi batil olur. Sebir §ukiirden ayrildigi zaman onun sebir olmasi da 
batil olur. Birincisi agiqdir, ikinciye gelince sebir s/iikurden ayrildigi teqdirde nankorluq olur. 
Nankorlugun sebre zidd olmasi qezebe zidd olmasmdan daha boyiikdiir. 

Bele bir sual edilse ki, burada ba§qa bir qisim vardir ki, ne nankorluq olur, ne de §ukiir olur. 
9ksine, mecburi sebir olur. Buna gore §ukriin heqiqeti edilmediyi kimi sebir de sebir olmaqdan 
cixmaz. Bele cavab verilir ki, bizim soziimuz itaet olan emr edilmis, sebir haqqmda olub, heyvanlarm 
sebri kimi mecburi sebir haqqmda deyildir. Itaet olan sebri, ancaq §ukur eden kes eder. Feqet s/iikur 
edenin §ukrii, sebrinin icine daxil olsa, hokm sebre aiddir. Bele ki, §ukur edenin sebri de §ukriinun 
igine daxil olursa, hokm §ukre aid olur. 

Iman meqamlarmin birinden digerine kegdikde yox olmaz, eksine a§agi derecede olan meqam 
yuxan derecede olan meqamm igine girer. Bele ki, iman ehsanm igine girdiyi kimi, sebir de riza 



491 "Br-risalstul-qugayriyya", sah. 176. 

492 "Br-risalatul-qujeyriyye", sah. 176. 



493 "8r-risalatul-qu§eyriyye", seh. 176-177. 

119 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

maqamlari igina girar. Bu, sabrin yox olmasi deyildir. Riza maqami da tafvid maqammm igina girdiyi 
kimi qorxu va rica maqamlan da mahabbat maqamlarmm igina girir. Bu, o demek deyil ki, qorxu va 
rica maqami yox olur. 

Allah-taala qullarmi miisibatlarla imtahan etdiyi kimi nemetlarle da smaga gakir. Allah 
buyurur: «Har bir kas (hdr bir canh) oliimii dadacaqdir. (Dozub-dozmdydCdyinizi, §ukur eddCdyinizi, yaxud 
nankor olacagimzi) yoxlamaq maqsadila Biz sizi §ar va xeyirla (xdstdlik, yoxsulluq, ehtiyac vd saglamhq, 
var-dovbt vd cah-cdlalla) smaga cakarik. Va siz (qiyamdt giinii dmdlbrinizin dvdzini almaq ugiin) ancaq 
Bizim hiizurumuza qaytanlacaqsmiz!» (dl-dnbiya, 35); 

Digar ayada: «Insana galdikda, na zaman Rabbin onu imtahana cakib ehtiram etsa, ona bir 
nemat versa, o: "Rabbim mana ehtiram gostardi!" - deyar. Amma na zaman (Rdbbi) onu imtahana 
cakib ruzisini askiltsa: "Rabbim mani alcaltdi (nidnd xor baxdi)l» - soylayar» (dl-Fdcr, 15-16) deyilir. 

Ba§qa bir ayada: «Biz yer iizunda olanlari onun (sakinbri) uciin (va ya onun ozund mdxsus) bir 
zinat yaratdiq ki, onlardan hansmin daha gozal amal sahibi oldugunu yoxlayib ayird edak» (dl- 
Kdhf, 7) deyilir. 

Yena ba§qa bir ayada: «Hansmizm amalca daha gozal oldugunu smamaq (bdlli etm.dk) tictin 
oliimii va hayati yaradan Odur...» (dl-Miilk, 2) deyilir. 

Yena ba§qa bir ayada: «9r§i su iizarinda ikan hansimzm daha gozal amal (itadt) sahibi 
olacagmi smayib bilmak iiciin goylari va yeri alti giinda yaradan Odur...» (Hud, 7) deyilir. 

Allah-taala yerlari, goylari yaratdi, maxluqati iicun oncadan omiir muayyen etdi. Yer uzundaki 
varhqlan imtahan va smamaq iicun yaratdi. Bu imtahan qullann xeyirda, §arde, bolluqda, qitliqda 
sabir va §ukiir imtahanlandir. Zanginlik, saglamhq, vazifa va qiidrat nematlarina sahib olanm 
imtahani bunlara sahib olmayanm imtahanmdan daha boyiikdiir. Allaha itaata sabir etmak an gatin 
sebirlerdandir. Bela ki, Allahm razi olmus, ashabalari demi§lar: "Biz kasibliqla imtahan edildikde sabir 
etdik, zanginlikla imtahan edildikde sabir eda bilmadik". 494 

Kasibliq nemati, xastalik nemati, diinya malmin almmasi va bunun sabablari nemati, insanlarm 
aziyyat gakmasinin nemati bazan nematlarin an boyiiklarindan olur. (^iinki bu nematlara §ukiir 
etmenin ferz olmasi, bu nematlarin zidlarina §iikur etmekdan daha vacibdir. ^iinki Allah-taala 
nematleri ila imtahan edar, bala va musibatlari ila da nemat verar. 

§iikur ila sabrin hansmin iistiin olmasma galinca, sabir ila §iikur Allahm amrinda, 
qadagalannda, qaza va qadarinda banda iigiin lazim olan iki haldir. Bu sabir ila s/iikur goz qirpimi 
muddetinde bela biri digerindan ayrilmazdir. Bunlardan hansmin daha iistiin oldugunu soru§maq 
hiss va harakatden hansmin iistiin oldugunu va ya yemakle icmekdan hansmin iistiin oldugunu, 
yaxud da qulun qorxu (Allahm azabmdan qorxmasi) ila iimidinin (Allahrn rahmatina iimidi) hansmin 
iistiin oldugunu soru§maq kimidir. Itaat va ibadatlar ancaq sabir va §iikurla ata edilir. Qadagalardan 
da ancaq sabir va s/iikurla uzaqla§maq olar. Qui ba§ma teqdir edilmi§ miisibatlar galdikda sabir 
ederse, §iikrii sabrine daxil olur. Bela ki, §ukur edenin sabri da §ukriina daxildir. Bunu bela aciqlamaq 
olar ki, Allah taala qulunu nafsi va havasi ila imtahan etdi, quia bunlarla miibariza aparmagi vacib 
etdi. Yani har vaxt nafsi ila miibarizaya davam edacakdir. Bela ki, amr edilmi§ itaat va ibadatlari 
yerina yetirarak s/iikur edacak, istak va havasindan uzaqla§maga say edacakdir. Varli olsun, kasib 
olsun nafs va isteklarina qar§i onun daima miibariza aparmasi lazimdir. 



494 et-Tirmizi, 2464. Abdurrahman bin Aufun revayeti. Deyirem: deyildiyi kimidir. 

120 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Bu masala siikiir edan varh va sabir edan kasibm hansirun iistiin oldugu masaladir. Bu masala 
haqqmda alimlarin iic fikri vardir. Bu iig fikri 9bu al-Farac, Ibn al-Cauzi va digarlari naql etmislar. 
Natica olaraq: "§iikiir eden varh ila sabir edan kasibdan hansi daha cox taqva sahibidirse, o 
fazilatlidir"- deyiblar. Teqvada eyni olurlarsa, fezilatda da eyni olurlar. Ciinki Uca Allah insanlan 
saglamhq ve bala ila iistiin etmadiyi kimi kasibhq va zanginlikla da iistiin etmamisdir, ancaq taqvah 
olmaqla ustiin etmisdir. Bela ki, Allah-taala buyurmusdur: «Ey insanlar, Biz sizi bir ki§i va bir 
qadmdan yaratdiq. Sonra bir-birinizi tamyasmiz deya, sizi xalqlara va qabilalara ayirdiq. Allah 
yaninda an hormatli olanmiz, Allahdan an cox qorxammzdir...» (dl-Hucurat, 13). 

Bir hedisda: "dtdbin drdb olmayandan, drdb olmayanin drdbddn ustunluyu yoxdur, ancaq tdqvah olmaq 
var. insanlar Addmddn tordnmisldr, Addm dd torpaqdan yaradilmi§dir..." - deyilir. 495 

Taqva iki asil va asasa baghdir: biri sabir, digari siikiirdiir. Varh ila kasibm har biri iigiin sabirla 
siikiir lazimdir. Varh va kasibdan hansirun sabri ila siikrii miikemmaldirsa, o iistiin olur. 

Deyilir ki: "Kasibm sabri miikammal, varlrnm da siikrii miikammal olarsa, bunlardan hansi 
fazilatlidir?" - deya sorusulsa, buna bela cavab varilir: bunlardan vazifa va vaziyyatinda Allahdan an 
cox qorxani iistiindiir. Bu olmasa, fazilatli olmaq diisiiniilmezdir. Ciinki varlrnm sukriindaki taqvasi 
kasibm sabrindaki taqvasmdan daha iistiin ola bilir. Kasibm da bazan sabrindaki taqvasi varlrnm 
sukriindaki taqvasmdan daha iistiin ola bilir. Buna gora varh zanginliyi ila iistiin, kasib yoxsullugu ila 
iistiindiir deyilmir. O halda siikiir edan varh sabir edan kasibdan iistiindiir deyilmesi dogru olmadigi 
kimi, sabir edan kasib siikiir edan varhdan iistiindiir deyilmesi da dogru deyildir. (^iinki siikiir ila 
sabir imaran iki miniyidir, bunlarm olmasi vacibdir. §iikiir edan varh ila sabir edan kasibdan hansi 
daha cox vacib va manduba 496 sanlmissa o iistiindiir. (Jiinki iistiinliik vacib va manduba sanlmaga 
baghdir. Bela ki, qiidsi hadisda Allah-taala deyir: "Mdtid qulum heg bir §eyh yaxtnla§maz, ancaq ona 
prz olunmu§lara davam etnidkh yaxinla§ar, Qulum nafih 497 ibaddthrld Mdnd durmadan yaxinla§ar 
vd mhaydt Mdn onu sevdrdm" . m Buna gora siikiir edan varh ila sabir edan kasibdan hansi vacibatlara 
daha gox sanhrsa va daha gox nafila ibadatlarini ata edirsa, o iistiindiir. 

Peygambardan bela dediyi ravayat olunub: "Ummdtimin kasiblan varhlarindan yanm gun, ydni be§ 
yiiz it dvvdl Cdnndtd girdCdkbr" 499 . 

Bu hadis, kasiblarm varhlardan fazilatli olmasma dalalat etmirmi? - deya sorusulsa, demek olar 
ki, hadis kasiblarm varhlardan na qadar avval Cannata girmalarina dalalat etsa da, kasiblarm daraca 
va meqamda varhlardan iistiin olduguna dalalat etmir. §iikiir edan varh ila adalatli hokmdar hesabat 
vermekdan gecikdiyi iigiin, Cannata giranda daracasi va maqami daha yiiksek olur. 

Deyilir ki: "Kasiblar Allahm elcisina varhlarm kola azad etmeleri va sadeqe vermalerina gora 6z 
amallarinin onlarin amallarindan az oldugundan sikayatlandikda, o onlara: "Mdn dd sizd bir §ey 
bildirimmi, onu eddsiz, onunla sizi kegdnbrd gatasiz?" - demis va har namazdan sonra otuz iic dafa 
"Olhamdulilleh", otuz iig dafa "Subhanallah", otuz iic, dafa "Allahu 9kbar" demalarini bildirmisdir. 
Varhlar da esidib bunu etmeya basladilar. Kasiblar yena Allahm elcisinin yanma galarak varhlarm da 



495 sahihdir: 9hmed, 5/411. 

496 msndub - be§ §eri hokmden biri olub vacib olmayan emsllsrdir. 

497 nafile - ferzdsn elavs edilsn ibadstlsr. 

498 el-Buxari, 6502; 3bu Hureyrsnin ravayati. 



499 sahihdir: et-Tirmizi, 2353-2354; an-Nasai, "et-Tefsir", 2/92; Ibn Macs, 4122; 9hmad, 2/296, 343, 451, 513, 519; Ibn Hibban, 
676; Ibn 8bi §eyba, "al-Musennef", 13/246; 9bu Nairn, "el-Hilye", 5912, 7/91, 99,100, 8/212, 250. 

121 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

bunu etdiyini dedilar. Allahm elgisi: "Bu, Allahin dihdiyi kimsayd dta etdiyi lutfiidur" 500 (dl-Hddid, 21) 
- buyurmu§dur". Bu hadis, "§iikiir edan varhnm sabir edan kasibdan iistiin olduguna dalalat etmirmi"- 
deye soru§ulsa, bela cavab vermek olar: "Hedis sabir edan kasibla §iikiir edan varhdan hansmin daha 
gox nafila ibadatlara sarilarsa, o iistiindiir deyan iigiin bir hiiccatdir. Qiinki §iikiir eden varlilar sabir 
edan kasiblara farz va nafila amallarda, cihadda, Allah yolunda gakilan aziyyat va miiqaddarata 
sabirda eyni oldular. Faqat varhlann kola azad etmalari va sadaqa vermalari kimi nafila ibadatlari 
goxalanda kasiblardan iistun olurlar. 9gar sabir edan kasiblann nafila ibadatlari §iikiir edan varhlann 
nafila ibadatlarinden daha gox olarsa, bu halda kasiblar varhlardan iistiin olurlar". 

Deyilir ki: "Rasulullaha diinya xazinalarinin agarlan taklif edildikda onlari qabul etmayarak 
demi§dir: "Bir gun ac, bir gun tox olaram". 501 

Hi§am bin Urva atasmdan naqlan ravayat etmi§dir ki, Ai§a demi§dir: "Allahin elgisi dilnyadan 
kogdii vd bugda gordyini doyunca yemddi. 502 Vdfat eddndd aibsim yem.dk aldigina gord ydhudiyd girov qoydugil 
zirehi, qalxani hdld dd onda idi". 503 

Imam Ohmadin ravayat etdiyina gora 9bu Hureyre bela demi§dir: "Allahin elgisi demi§dir: 
"Allahim, Mdhdmmddin aibsim yetdCdk qdddr ruzi ver". 504 

Imam 9hmed Ismayil bin Mahammeddan, o da Ibad bin Ibaddan, o da Mucalid bin Seiddan, o 
da a§-§abidan, o da Masruqdan ravayat etmi§dir ki, Ai§e demi§dir: "dnsardan bir qadin yanima gdldi. 
Allahin elgisinin dbsdyinin ikiyd qatlanmi§ bir dba oldugunu gbrmusdiX. Evim qayidanda mdnd bir yun do§dk 
gonddrdi. Allahin elgisi gdbndd: Bu nddir? - deyd sorusdu. Mdn dd: "dnsardan filan qadin yanima gdlmisdi, 
sdnin dosdyini gbrub bunu mdnd gonddrdi" - dedim. Allahin elgisi: "Ey Aisd, do§dyi geri qaytar!" - buyurdu. 
Fdqdt mdn onu geri gonddrmddim, giinki o mdnim xosuma gdlirdi. Ndhaydt, Allahin elgisi mdnd bunu tig ddfd 
soybdi vd: "Ey Ai§d! Bu dbsdyi geri qaytar. Allaha and olsun ki, mdn isbsdydim Allah-taala qizil-gtimtis 
daglanni mdnimb bdrabdr gdzdirdrdi"- buyurdu vd mdn onu qaytar dim" . m5 

Allah-taala Oz elgisi iigun ancaq faziletli olanmi segmi§dir. 9gar Allahin elgisi diinyani alsaydi, 
onun hamismi Allahin rizasi iigun sarf edardi va bunun sayasinda onun s/iikrii biitiin alamlarin 
s/iikriindan iistiin olardi. 

Deyilir ki: "Sabir edan kasiblar va s/iikiir edan varhlardan har biri Allahin elgisinin halmi delil 
gostermi§lar." 

Natica olaraq Allah-taala elgisi iigiin har iki maqamin arasmi miikammal bir §akilda 
birla§dirmi§dir. Allahin elgisi s/iikiir edan varhlann va sabir edan kasiblann seyididir. Allahin elgisi 
yoxsulluga qar§i heg bir kasibm gostarmayaceyi sabri gostarmi§dir. Zenginliya da heg bir varhnm 
etmeyacayi §iikrii etmi§dir. Allahin elgisinin hayatmi du§iinan kas i§in bela oldugunu anlayar. Allahin 
elgisi sabir edilacak yerlarda insanlarin an sabirlisi idi, §iikiir edilacak yerlarda insanlann an gox §iikiir 
edani idi. Allah-taala elgisi iigiin kamillik martabalarini miikammella§dirib, onu §iikiir edan varhlann 
martabalarinin an yiiksakliyinda va sabir eden kasiblann martabalarinin da an yiiksakliyinda 



500 el-Buxari, 843; Muslim, 595. 

501 gox zaif dir: st-Tirmizi, 2347; ahmad, 5/254. 

502 3hmad, "az-Ziihd", sah. 10; bu lefzls revayst edib. Basqa lsfzlsrle Muslim, 2970 (24); el-Buxari, 5416 ravayat edib. 

503 al-Buxari, 2916; Muslim, 1603. 

504 8hmad, "Miisnad", 2/446, "az-Zuhd", sah. 13; Ibn 8bi §eyba, "al-Musermaf", 13/240; Basqa yolla: al-Buxari, 6460; 
Muslim, 1055. 

505 3hmad, "az-Ziihd", sah. 20. Deyiram: sanadi zaifdir. 

122 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

yerlasdirib. 

«Sani yoxsul ikan tapib dovlatli etmadimmi?!» (dd-Duha, 8) ayasindaki "a'ibn" kalmasinin 
yoxsul menasmi vermasinda tafsir alimlari yekdil fikirdadirlar. Adam yoxsullasanda "abr-rdculu 
ydilu" deyirler va bir adamin ovladi va ayali gox olanda "dabr-rdculu yuilu" deyirlar. Allah-taala 
buyurmusdur: «...Bu, adalatli olmaga daha yaxmdir» (dn-Nisa, 3). Bazi tafsirgilar bu ayani "bir zbvcd 
vd cariyd ild evldnmdyiniz dhli-dyahnizin gox olmamasina daha yaxindir" kimi tafsir etmislar. Faqat birinci 
tafsir bir gox cahatlerdan daha yaxsidir. 

Birincisi, liigatda "siilasi milcdrrdd" 506 faslindan "ab-ydulu" kelmesinin ovlad va ayah gox olmasi 
manasmda istifada olundugu mashur olmayib, alava fasildan "dald-yuilu" saklinda istifadasi 
mashurdur. Siilasi faslindan "ald-ydulu " kalmesi ziilm va cafa manasmi verir. Biitiin dilgilar bela qeyd 
etmislar. 

Ikincisi, Allah-taala dorda qadar evlenmayi aralarmda adalat sarti ile miibah etmisdir. Bunlarm 
aralannda adalatsizlikdan qorxduqda biri ila yaxud sahib oldugu cariyalarla kifayatlanmasi amr 
edilmisdir. Bu ayadaki "dnld-tdulu" kalmasinin ovlad va ayahn gox olmamasi manasmda tafsir 
edilmesi uygun deyildir. 

Ugunciisii, Allah-taala yetim qadmlarla evlandikda onlarla adalatli olmamaqdan qorxdugu 
zaman onlara ziilm va cafa edilmamasi iigiin hokmii yetim olmayan qadmlarla evlanmaya naql 
etmisdir. Allah-taala kisilarin birdan dorda qadar evlanmalarini caiz etmis, sonra qadmlar arasmda 
adalatsizlikdan qorxdugunda evlanma hokmiinii bir qadmla va ya gox olduqlari iigiin aralarmda eyni 
davranmasi sart olmayan cariyalarla kifayatlanmaye naql etmisdir. Bu aya adalatli olmaq sarti ila 
yetim va yetim olmayan dord qadmla evlanmanin caiz oldugunu bildirdiyi kimi, qadrnlar arasmda 
adalatsizlikdan qorxdugunda bir qadmla kifayatlanmasini da bildirir. Bu ayada ovlad va ayalin gox 
olmasmm bir tasiri yoxdur. 

Dordiinciisii, agar ovlad va ayalin gox olmasmdan qorxulsaydi, Allah-taala cariyalara sahib 
olmasmi va onlarla cinsi yaxrnliqda olmasmi tahdidsiz miibah etmazdi. (Jiinki ovlad va ayalin 
goxlugu arvad va ya arvadlardan ola bildiyi kimi cariyalardan da ola bilir. Qiinki Uca Allahm dord 
qadm arasmda adalatsizlikdan qorxduqda, hokmii sahib olan cariyalara naql etmesi onlarm xadime 
olmadigmi, onlarla cinsi yaxrnliqda olan cariyelar oldugunu gostarir. 

Besincisi, ovlad va ayalin gox olmasi Allah iigiin qorunacaq va xos olmayan bir is deyil. ^iinki 
bu iimmatin an xeyirlisi ovlad va ayah gox olanidir. 

Allahm elgisi demisdir: "drind sevgi ild bagh olan vd gox u§aq dogan qadinla evbnin. Qiinki mdn 
digdr iimmdtbrin kiitbbrind qar§i sizin goxlugunuzla dyiinurdm" . 507 

Allahm elgisi Qiyamat giinii digar iimmatlara qarsi iimmatinin goxlugu ila faxr etmasi iigiin gox 
usaq dogan qadinla evlenmayi amr etmisdir. Natica olaraq Uca Allah elgisini sabir edan, yoxsul 
etdikden sonra siikiir edan varh etmisdir. Buna gora sabir edan yoxsullarla siikiir edan varlilardan har 
biri Allahm elgisinin halmi 6z hallarma hiiccat edir. 

Deyilir ki: Abdur-Rahman bin Auf siikiir edan varlilardan idi. Imam 9hmad "Miisnad" 
asarinda Ammaradan, o da Sabitdan 9nasin bela dediyi ravayat edilir: "Man Aipnin evindd idim. Ai§d 



506 ersb dilinde felin formalarmdan biri. 

507 sahihdir: 9bu Davud, 2050; en-Nesai, 6/65; el-Tabarani, "al-Kabir", 20/508; el-Hakim, 2/162; el-Beyheqi, 7/81; Ibn 
Hibban, 4056, 4057. 

123 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

evindd ikdn Mddindddn gdbn Sdsi e§idib soru§du: Bu nddir? Ona dedibr: "Abdur-Rdhman bin Aufun Samdan 
gdbn vd hdr cur d§ya gdtirdn karvanidir". dnds dedi: "Bu karvan yeddi yiiz ddvd olub, Sdsinddn Mddinddd inilti 
duyuldu". Ai§d dedi ki, Allahin elgisinin beld dediyini e§itmi§dm: "Abdur-Rdhman bin Aufu Cdnndtd 
imdkbydrdk girdiyini gormusdm" . Abdur-Rdhman bin Aufbunu e§idib: "Mdn dgdr edd bilsdm lap ayaq iistd dd 
girdrdm " - dedi vd ddvdbrin hamisini yiikbri ib, ydhdrbri ib, noxtalan ib Allah yolunda payladi". 508 

Deyilir ki: Imam 9hmad demisdir: Bu hadis yalandir, mimkardir. Hadiscilar deyirlar ki, 
ravilerdan biri olan Ammara miinkar hadislari ravayat edir. 9bu Hatim ar-Razi Ammara bin Zazanm 
hadisina ehtiyac yoxdur demisdir. 509 

9bu al-Farac demisdir ki, Carrah bin Minhal, Abdur-Rahman bin Aufa isnad edarak ravayat 
ettiyina gora, Allahm elgisi Abdur-Rahman bin Aufa: "Ey Aufun oglul Sdn varhlardansan, sdn Cdnndtd 
siirilndrdk girdCdksdn. Odur ki, Rdbbind bore ver, qoy ayaqlarini agsin ? - dedi. 9bu Abdur-Rahman an-Nasai 
demisdir ki, bu hadis movdudur, Carrahm hedisi tark olunur. Yahya demisdir ki, Carrahm hadisi bir 
sey deyil. Ibn Madini demi§dir ki, Carrahm hadisi yazilmaz. Ibn Hibban demisdir ki, Carrah yalan 
danisirdi. ad-Daraqutni demisdir ki, Carrahm hadisi tark olunur. 

Deyilir ki: Beyhaqinin ravayat etdiyi hadisa gora Allahin elcisi: "Ey Aufun oglul Sdn 
varhlardansan, sdn Cdnndtd siirilndrdk girdCdksdn. Odur ki, Rdbbind bore ver, qoy ayaqlarini agsin?"- dedi. O 
da: "Ey Allahin elgisi, nd bore verim?" - dedi. Allahin elgisi dedi: " Axsamlayana qdddr dlindd olanlari payla. O 
dedi: "Hamisini, ey Allahin elgisi?" Allahin elgisi: Bdli - dedi. Abdur-Rdhman bin Aufbundan narazi olaraq 
peygdmbdrin yanindan gixdi. Sonra Cdbrail Allahin elgisinin yanina gdbrdk: "Ey Allahin elgisi! Aufun ogluna 
dmr et qonaqlara hormdt etsin, dvvdlcd dhli-dyalindan baslamaqla yoxsullari doyursun, dibngibrd versin. dgdr 
bunlari etsd dlindd olan nemdtin haqqini vermis olur"- dedi". 510 

Deyilir ki: Bu hadis batildir, Allahin elcisindan sahih olaraq ravayat edilmayib. Ciinki 
ravayatcilardan biri Xalid bin Yazid bin 9bu Malikdir. Imam 9hmed demisdir ki, bu hadis bir sey 
deyildir. Ibn Muin demisdir ki, hadis zaifdir. an-Nasai demisdir ki, bu hadisa etimad edilmaz. ad- 
Daraqutni demisdir ki, zaifdir. Yahya bin Muin demisdir ki, Xalid bin Yazid atasma gora yalan 
soylamaya razi olmadi, lakin ashabalara gora yalan soylamaya razi oldu. 

Deyilir ki: Imam 9hmed, Hazil ibn Meymuna Matrah bin Yaziddan, o da Ubeydullah bin Zahr 
bin 91i bin Yaziddan, o da al-Qasimdan, o da 9bu Umamadan demisdir: "Allahin elgisi demisdir ki: 
"Cdnndtd girdim vd oniimdd bir xisilti esitdim, dedim ki, bu nddir?" Dedibr: Bilaldir. Sonra Cdnndti gdzmdyd 
davam etdim, bir dd gordiim ki, Cdnndt dhlinin goxu muhacirbrin kasiblan vd musdlmanlarin usaqlaridir. Varh 
vd qadinlar gox az idi. Dedibr ki, varlilar Cdnndtin qapisinda hesaba gdkilmdkdd vd tdmizbnmdkdddirbr. 
Qadinlara gdlincd, onlari iki qirmizi, ydni qizil vd ipdk saxlamisdir. Sonra Cdnndtin sdkkiz qapisimn birinddn 
gixdiq. Qapinin yanina gdlincd bir tdrdzi gdtirdibr. Bir tdrdfind mdni, digdr tdrdfind ummdtimi qoydular, mdn 
agir gdldim. Sonra dbu Bdkir gdtirildi, bir tdrdfind onu, digdr tdrdfind ummdtimi qoydular dbu Bdkir agir gdldi. 
Sonra Omdr gdtirildi, bir tdrdfind onu, digdr tdrdfind ummdtimi qoydular Omdr agir gdldi. Ummdtim kegdrkdn 
mdnd bir-bir gostdrildi. Gordiim ki, Abdur-Rdhman bin Auf gecikir. Umidi kdsildikddn sonra gdldi. Sorusdum 
ki, ey Ahdur-Rdhman harada qaldin. O dedi: "Anam-atam Sdnd fdda olsun, ey Allahin elgisi, sdni haqq olaraq 



508 ahmsd, 6/1154; Ibn el-Cauzi, "al-M6vduat", 2/13. 

509 Ibn el-Cauzi, "al-M6vduat", 2/13. 

510 qox zaifdir: sl-Beyheqi, "§uabul-Iman", 3064; Ibn Adiy, "el-Kamil", 3/884; et-Taberani, "Miisnad a§-§ammiyin", 2/421-422; 
8bu Nairn, "al-Hilya", 1/99, 8/334. 

124 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

gonddrdn Allaha and olsun ki, mdn sdnin yanina ancaq yaslandiqdan sonra gdb bibcdyimi zdnn etdim "- dedi. 
Allahin elgisi dedi: "0 nddir, ndyd gord?" dedi: "Mahmin goxlugundan hesaba gdkilib tdmizbnmdkddn" . 5U 

Bu hedisin senedinin ara§dinlmasma ehtiyac yoxdur deyilir. Ciinki bu hedisi ve bundan 
avvalki hadisi 9bul-Ferec "al-M6vduat" kitabmda movdu hadislar sirasma daxil etmi§dir. 

9bul-Ferec demi§dir ki, Ubeydullah bin Zuhr demi§dir ki, Yahya bir §ey deyil va 91i bin Yazid 
matrukdur. Ibn Hibban demi§dir: Ubeydullah movdu hadislari guclii ravilarin admdan ravayat edir. 
9ger 91i bin Yeziddan ravayat edirsa, demeli bu lap musibatdir. Hadisin sanadinde Ubeydullah bin 
Zuhr, 91i bin Yazid va al-Qasim bin Abdurrahman varsa, onda hadisin matni ancaq onlarm 
uydurduqlanndan ba§qa bir §ey deyildir. 

9bul-Farac demi§dir: "Zahidlik tarafdarlannm hamisi bela batil hadislara yapi§araq malm 
dinde irelilemaya mane olmasmi deyarak: "Abdur-Rahman bin Aufun malma gore Cannata surunarek 
girmesi malm qmanmasi (mala nifrat edilmasi) iicun kifayetdir demi§ler". Bu hedis sahih deyil. Ciinki 
Cannatla miijdalanan Abdur-Rahman bin Aufun malma gora Cannata siiriinerek girmasina malm 
angal olmasi miimkiin deyil. Ciinki mall toplamaq miibahdir. Qmanilan mal dogru olmayan cahatdan 
qazanilan mal va vacib olan haqqi verilmayan maldir. Abdur-Rahman bin Auf ise bunlardan uzaqdir. 

Talha uc yiiz yiik qizil miras qoymu§dur. Zubeyr va ba§qa ashabalar da xeyli mal miras 
qoymu§du. Bunlar malm pis oldugunu bilsaydilar, s/iibhasiz, hamismi allarindan verardilar. Bir cox 
nagilbazlar bu ciir hadislara asaslanaraq insanlan yoxsulluga ta§viq edir va zanginliyi qmayirlar. 
Allah haqiqi alimlerdan razi olsun ki, sahih hadislari taruyirlar, usul va qaydalarmi bilirlar". 

Men deyiram: 9bul-Farac bu hadisi redd edarken onu Allah elcisinin admdan uydurulmu§ 
hedisler arasma salmaqla heddi a§mi§dir. 9bul-Ferec, islami qebul edenlerin oniinde olan ve Cennetle 
mujdelenen Abdur-Rehman bin Aufun Cennete once girmeyine icaze verilmemesini ve Cennete 
imekleyerek girmesini boyiik gormus, ve bu veziyetin Allahm onun ucun hazirlanmi§ meqamma zidd 
olacagmi sanmi§dir. Bu onun sehv ba§a du§mesidir. Allah ona rehm etsin. 

Yuxanda verilen bu iki hedis haqqmda tene etmeye yol tapildigmi qebul etsek bele, 9bu 
Hureyrenin revayet etdiyi bu hedis haqqmda ne deyilecek. Allahin elgisi demi§dir: " Musdlmanlann 
yoxsullan varhlanndan yarim gun, ydni be§ yiiz il oncd Cdnndtd girdcdkbr" 512 . et-Tirmizi bu hedise hesendir, 
sehihdir demi§dir. Muslimin Ibn Omerden revayet etdiyine gore Ibn Omar Peygemberin bele 
soylediyini demi§dir: "Qiyamdt giinii miihacirbrin yoxsullan varhlardan qirx il dvvdl Cdnndtd girdcdkbr". 513 

"Musned" eserinde imam 9hmed, Peygemberden revayet edir: "Cdnndtd ilk kimin girdCdyini 
bilirsinizm.il dshabdbr: "Allah vd elgisi daha yaxsi bilir" -dedibr. O dedi: "Sixintilar igindd olan miihacirbrin 
yoxsullaridir ki, bddyd bilmddikbri ehtiyaclar igindd dliirbr". 514 

9t-Tirmizinin revayet etdiyine gore Cabir peygemberden bele demi§dir: "Ummdtimin yoxsullan 
varhlanndan qirx il dvvdl Cdnndtd girdcdkbr". 515 

Bu ve buna ox§ar ba§qa hedisler yoxsul eshabelerin varhlardan once Cennete girecekleri 



511 batildir: 9hmed, 5/259; Ibn el-Cauzi, "al-Movduat", 2/14; et-Taberani, 7809. 

512 sahihdir: at-Tirmizi, 2353-2354; an-Nasai, "et-Tefsir", 2/92; Ibn Maca, 4122; 9hmed, 2/296, 343, 451, 513, 519; Ibn Hibban, 
676; Ibn 9bi §eyba, "al-Miisannaf", 13/246; 9bu Nairn, "al-Hilya", 5912, 7/91, 99, 100, 8/212, 250. 

513 Muslim, 2979 (4/2285). 

514 sahihdir: 9hmad, 2/168; Abid bin Hamid, 253; al-Bazzar, 3665; at-Tabarani, "al-Kabir", 13/151-152; ibn Hibban, 7421; al- 
Hakim, 2/71-72. 

515 qox zaifdir: at-Tirmizi, 2355; 9hmad, 3/324. 

125 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

haqqmda aciq-aydm va sahihdir. Onlar yoxsullann Cannata varhlardan be§ yiiz il avval, qirx il avval 
giracaklaridir. Cannata gee girmaklari Cannatdeki meqamlanna zarar vermaz. Varlilar hesabat 
vermek ucun yoxsullardan sonra Cannata girsalar da maqamlan onlarm maqamlarmdan yiiksak ola 
bilar. Siibhasiz ki, adaletli rahbar hesabat iigiin gozladilacak. Miiselmanlarm i§ini ohdesina almayanlar 
ondan avval Cannata giracaklar. Onlardan sonra Cannata giran adalatli rahbarin maqami yoxsullarin 
maqammdan daha yiiksak olur. Maqam baximmdan insanlardan Allaha an yaxm olani adalatli 
rahbardir. Miislimin "as-Sahih" asarinda Abdullah bin Amrdan ravayat olduguna gora, o 
peygambarin bela soyladiyini demi§dir: "§iibhdsiz ki, ddahtli olanlar Allah ddtgahinda nurdan olan 
minbdrldr iistiindd dr-Rdhmanin (Allahin) saginda olacaqlar. Onun hdr iki dli sagdir. Onlar hbkmbrindd vd 
aihhri ib ddahtli olan idardgibrdir". 516 

9t-Tirmizinin 9bu Said el-Xudridan ravayat etdiyine gore, o peygambarin bela buyurdugunu 
demi§dir: "Qiyamdt giinii Allah ddtgahinda insanlann dn sevimlisi vd mdqam baximindan Allaha dn yaxin 
olani ddahtli rdhbdtdir. Qiyamdt giinii Allah ddtgahinda dn gox mdzdmmdt olunan vd §idddtinin ddtdCdsind gbrd 
dn gox dzab olunan zahm rdhbdrdir". 517 

Odalatli rahbarla §iikiir edan varh, hesab veracaklari ucun Cannata girmalari gecikir. Feqet 
Cannata girdikdan sonra onlarm maqamlan avval Cannata giranlarin meqamlarmdan daha yiiksak 
ola bilar. Abdur-Rahman bin Aufun malrnm goxluguna gora hesab vermasi iigiin saxlanilmasi, sonra 
Allahin elcisina va yolda§larma qatilmasi onun martabasini noqsanh etmadiyi kimi, islamm 
qebulunda onda galenlerdan olmasma va Cannatle mujdelenmi§lerdan olmasma mane olmaz. 

Abdur-Rahman bin Aufun siiriinerek Cannata giracayina dair hadis Imam Ohmadin dediyi 
kimi yalandir, miinkardir. 9n-Nasainin dediyina gora hadis movdudur. Ciinki Abdur-Rahman bin 
Aufun maqamlan, cihadi, Allah yolunda azamatli xarclari, sadaqalari sirat korpiisiinii §im§ek kimi 
kegenlarla barabar olmasmi va ya bir goz qirpimmda keganlarla barabar olmasmi, yaxud da siivari 
olaraq keganlarla barabar olmasmi tamin edib, siiriinarak kecmesina angal olur. 

FesiL 

Allah-taala insanlan yaratdigi kimi onlarm zanginliyini va kasibhgmi da yaratmi§dir. Allah- 
taala bendelarindan hansmin daha gozal amal edacak deye imtahan etmek ucun zanginlikle 
yoxsullugu yaratmi§, bunlan itaat, giinah, savab va azab iigiin sabab etmi§dir. Allah-taala buyurur: 
«Har bir kas (hdr bir canh) oliimii dadacaqdir. (Doziib-ddzmdydCdyinizi, §iikiir eddCdyinizi, yaxud nankor 
olacaginizi) yoxlamaq maqsadila Biz sizi §ar va xeyirla (xdstdlik, yoxsullua, ehtiyac vd saglamhq, var- 
dbvht vd cah-cdlalla) smaga cakarik. Va siz (qiyamdt giinii dmdlbrinizin dvdzini almaq iigiin) ancaq Bizim 
huzurumuza qaytanlacaqsimz!» (dl-dnbiya, 35). ibn Abbas demi§dir: "§dr vd xeyir" dedikda qitliq va 
bolluq, zanginlik va yoxsulluq, saglamhq va xastalik, halal va haram nezarda tutulur va hamisi 
smaqdir. 

Ibn Zeyd, "sevdiklariniz va sevmediklarinizla smaga gakacayik ki, gorak sevdikleriniz va 
sevmadiklarinizda sabir va §iikriiniiz neca olacaq" kimi tafsir etmi§dir. al-Kalbi demi§dir: "Sar" 
dedikda kasibliq va bala, "xeyir" dedikda mal va ovlad nazarda tutulur. Bela ki, Allah-taala zanginlik 
va yoxsullugun balaya ugramaq va imtahan oldugunu xaber verarak: «Insana galdikda, na zaman 



516 Muslim, 1827. 

517 zaifdir: et-Tirmizi, 1329; 8hmad, 3/22; el-Beyheqi, "as-Sunen el-Kubra", 10/88, "§uabul-iman", 7366. 

126 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Rabbin onu imtahana cakib ehtiram etsa, ona bir nemat versa, o: "Rabbim mana ehtiram gostardi! "- 
deyar. Amma na zaman (Rdbbi) onu imtahana cakib ruzisini askiltsa: "Rabbim mani alcaltdi (mdnd 
xor baxdi)l» - soylayar» (dl-Fdcr, 15-16) - buyurmu§dur. Uca Allah burada qulunun ruzisini askiltmakle, 
qitla§dirmaqla imtahan etdiyi kimi, ona ehtiram gostarmak, nemat vermak va ruzisini artirmaqla da 
imtahan etdiyini xabar verir. Ciinki kasibhqla zanginliyin har ikisi da Allahdan bir-bir smaqdir. Sonra 
Uca Allah ruzini bol verilmasinin qui ucun bir hadiyya oldugunu va ruzinin azaldilmasmm qui ucun 
xor baxilmaq oldugunu iddia edanin iddiasmi radd ederak: «Xeyr!...» (dl-Fdcr, 17) - buyurmu§dur. Bu 
ayanin sozlarini dii§iinan ucun bu mana anla§ihr: «Xeyr! Iddia edilan kimi deyil. Oksina Man nemat 
vermakla imtahan ediram va bala vermakla ehsan ediram». 

Allah-taala: «(Ey insanlarl) Verdiyimiz nematlarla sinamaq ucun sizi yer tizunun varislari 
tayin edan, daracalara gora birinizi digarinizdan ustiin edan Odur. (Ya Rdsulum!) Haqiqatan, sanin 
Rabbin (kafirhrd, mu§rikhrd, Onun birliyini inkar eddnhrd) tezlikla caza veran va §iibhasiz ki, 
(mominbri) bagi§layan, (onlara) rahm edandir!» (dl-dnam, 165). 

Digar bir ayada isa: «Biz yer uziinda olanlan onun (sakinbri) ucun (vd ya onun bzwid mdxsus) bir 
zinat yaratdiq ki, onlardan hansmin daha gozal amal sahibi oldugunu yoxlayib ayird edak» (dl- 
Kdhf, 7) - deyilir. Uca Allah bu ayada yer iiziinii var-dovlat va qeyrilari ila xor baxilmaq va imtahan 
ucun bazami§dir. Oliim va hayati, goylari va yeri bunun ucun yaratdigmi xabar vermi§dir. Allah-taala 
Quranda xabar verdiyi kimi insanlann hansmin daha cox itaat edacayini, daha gozal amal edacayini 
imtahan etmek ucun yeri, goylari va bunlann arasmda olanlan, yaratdigmi va onlar iigiin omiir taqdir 
etdiyini, ya§amaq iigiin qizil, gumii§, maskanlar, geyim, minik, danli bitkilar, heyvanlar, qadmlar, 
u§aqlar, meyvalar kimi varhqlan yer uziinun bazayi etmi§dir. Allahm yaratdigi §eylarin hamisi 
haqdir. Yer, goylar va onlann arasmda na varsa, hamisi Allahindir. Miilk va saltanat yalniz Allahindir. 
Bunlar nahaq yera yaradilmami§dir. Allah-taala: «Yoxsa sizi abas yera yaratdigimizi va (qiyamdt gtinu 
dirilib haqq-hesab tigun) huzurumuza qaytanlmayacagmiza giiman edirdiniz?" Haqiqi hokmdar olan 
Allah ucadir. Ondan ba§qa hec bir tann yoxdur. O, karim olan ar§in Rabbidir!» (dl-Muminun, 115- 
116) - buyurmu§dur. 

Allah-taala Oziinii §ariki olmaqdan, ovladi olmaqdan, qadmi olmaqdan, yorulmaqdan, ehtiyaci 
olmaqdan, yeri va goylari muhafiza etmeye etinasizhq etmakden va s. qiisur va naqislikden uzaq 
etdiyi kimi biitun varhqlan da nahaq yera yaratmaqdan Oziinii qiisur va naqislikdan uzaq etmi§dir. 
Hec kim Onun izni olmadan §afaat eda bilmaz. Heg bir §ey Allahm elmindan kanarda qala bilmaz. 
Allah qullanni amrsiz, qadagasiz, 6zba§ma nahaq yera yaratmami§dir. Qullan Qiyamet giiniinda 
Allaha donacaklar, yax§ilari miikafatlandiracaq, pisleri cazalandiracaq. Kafirlar ozlarinin batil yolda 
olduqlanni, peygambarlara tabe olanlann dogru va haqq yolda olduqlarmi bilacaklar. Bu qeyd 
edilanlari kim inkar edarsa, Allahm ilah oldugunu, Rabb oldugunu, gergak hokmdar oldugunu inkar 
etmi§ olur. Bele ki, momin ozii ila Qiyamat haqqmda dani§an va Qiyamati inkar edan yolda§ma xitab 
edarak deyar: «Onunla sohbat edan (momin) yolda§a isa bela dedi: "Gvvalca sani torpaqdan, sonra 
bir qatra sudan (mdniddn) yaratmi§, daha sonra sani adam §aklina (insan qiyafdsind) salmis, Allahi 
inkarmi edirsan?» (dl-Kdhf, 37). Momin, yolda§min Qiyamati inkar etmasini Allahi inkar etmesi 
saymi§dir: «9gar (mu§rikbrd) taacciiblanirsansa, asl taacciiblanilasi onlann: "Biz torpaq olduqdan 
sonra yenidanmi yaradilacagiq?"- soylamasidir. Onlar Rabbini inkar edanlardir. Boyunlannda 
zancir olanlar da onlardir. Onlar cahannamlikdirlar, ozii da orada abadi qalacaqlar» (dr-Rdd, 5). 

127 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Qiyameti inkar etmek, Rabbin qiidretini, elmini, hikmetini, gergek hokmranligmi, riibubiyyatini, ilah 
olmasmi inkar etmekdir. Bele ki, peygemberleri inkar etmek, peygemberlerin risaletini inkar etmek, 
qiyameti inkar etmekdir. Peygemberleri inkar eden, Qiyameti inkar eden Allahm riibubiyyatini inkar 
etmis, olur. Natica olaraq Allah-taala zenginlikla yoxsullugu balaya ugramaq ve imtahanm minikleri 
kimi yaratmi§dir. Allah-taala mail, var-dovleti sirf manfaat iigiin endirmemi§dir. Bela ki, "Miisnad" 
asarinda imam Ohmed bin Hanbal Peygemberden ravayat etdiyina gore: "Allah-taala buyurur ki, 
Mdn malt, var-dovhti namaz qtlinmasi iigiin, zdkat verilmdsi iigiin endirdim. Addm ovladtnin bir 
vadi dolusu malt olsa, Allahdan ikinci bir vadi dolusu mal istdydr, ikinci vadi dolusu malt olsa, 
Allahdan iigiincii bir vadi dolusu mal istdydr. Addm ovladtnin qarnint torpaqdan basqa bir sey 
doldura bilmdz". 518 

Allah-taala mah heyvanlarm yeyib-icdiyi kimi yalniz faydalanmaq va lazzat almaq iigiin 
endirmeyib, Oz haqqi olan namazm qihnmasma, bandalarin haqqi olan zakatm verilmesina yardimci 
olsun deya yaratmi§dir. Kim Allahm verdiyi mal ila bu iki haqqi ada etmazsa, torpaq ona daha 
layiqdir. Insan Rabbini, yaradicisini tanimaq, Ona iman getirmek, Onu sevmek, Onu zikr etmak iigiin 
yaradilmi§dir. Insanm daxili iman, elm va hikmat iigiin yaradilmi§dir. Faqat bir gox avamlar 
daxillarini Allahm birliyindan, ad va sifatlarindan, amrlarindan bo§aldib fani olan mal sevgisi ila 
doldurmu§lar. Bununla barabar onlarm iglari dolmaz, aksina, oliib daxillarini torpaq doldurana qadar, 
hatta oziiniin va malrnin yaradili§ maddasi olan torpaga donana qadar yoxsulluqlan, acgozliiklari va 
mala olan dii§kunliiklari davam edar. Insanm diinyada va axiratda kamilliyi, qurtulu§u va saadati, 
daxilini iman ve elmle doldurmasma baglidir. 9gar mal 6z sahibina fayda vermazsa, albatta, ona zarar 
verar. Sahibina fayda vermayan elm, miilk, giic da beladir. ^iinki bunlar qaya va maqsadlara gatmaq 
iigiin vasitadir. Ona gora xeyir va §ar bunlarla edilir. Odur ki, kim malmi, miilkiinii, elmini va giiciinu 
Allah yolunda istifada edirsa, bunlari qaya va meqsedlari iigiin istifade etdiyina gora diinyada va 
axiratda fayda verir. Bunlari kegici fani istak va arzularma nail olmaq ve diinya faydalarmi aide etmek 
yolunda istifade edirse, hem diinyada, hem de axiretde gox boyiik ziyana ugramis, olur. 

Insanlar dord qisimdir: 

Birincisi, sebeblerden iiz gevirenler; 

Ikincisi, sebeblere tamamile baglananlar; 

Ugiinciisii, sebeblerle ozlerine diinya ve axiretde fayda vermeyib zerer vereni elde edenler. Bu 
iig qisim xesaretdedir. 

Dordiincii qisim sebeblerle ozlerine hem diinyada, hem de axiretde fayda verecekleri elde 
edenlerdir. Dogru yolda olanlar da bunlardir. Allah-taala buyurur: «Kim (axitdtddn vaz kegib) dunyam 
va onun barbazayini istayirsa, Biz ona amallarinin avazini (saglamliq, Sdrvdt, ovlad, gozdl ya§ayi§) ela 
orada (diinyada) verarik. Onlarm dunyadaki mtikafatlari asla azaldilmaz. Belalarinin axiratda 
ata§dan (cdhdnndm odundan) ba§qa heg bir payi yoxdur. Onlarm diinyada gordiiklari i§lar pug olar va 
biitiin amallari bo§a gixar!» (Hud, 15-16). Alimler bu ayenin sadece diinyani ve zinetini isteyenler 
iigiin emellerinin evezinin diinyada verilib, axiretde onlara ate§den ba§qa bir §ey verilmeyeceyi 
menasmi anladirlar. Feqet bununla beraber ayenin menasmda ixtilaf etdiler. 

Ibn Abbas demi§dir: "Kim sadece diinyani isteyirse, axirete, savaba, ezaba inanmamis, olur". 
Tefsirgiler deyibler: "Ibn Abbasm soziine gore bu aye kafirler haqqmdadir". 



518 sahihdir: ahmsd, 5/219; et-Tabsrani, "el-Kebir", 3300-3301, "al-8vsat", 2446. 

128 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Qatade demi§dir: "Kimin diis/iincesi, meqsedi, niyyati diinya olub, onu istese, Allah-taala ona 
etdiyi yax§iliqlarm avazini bu diinyada verir, axirata gedanda avazini almaq iigiin bir amali tapilmaz. 
Momine galinca yax§ihqlarmm avazini diinyada aldigi kimi axiratda da savab qazanacaqdir". Bezi 
tefsirgiler deyiblar: "Bunun kafirler haqqmda olmasmin delili: «...Belalarinin axiratda ata§dan 
(cdhdnndm odundan) ba§qa hec bir payi yoxdur. Onlarm diinyada gordiiklari i§lar puc olar va biitun 
amallari bo§a cixar!» (Hud, 16) - ayasidir. Qiinki momin ham dunyani, ham da axirati istayar. Yalniz 
dunyani istayan kasa galinca, o, momin deyildir". 

9bu Salehin revayatinda Ibn Abbas demi§dir: "Bu aye qible ahli haqqmda nazil olmu§dur". 

Miicahid demi§dir: "Onlar riya ahlidirlar". 

ad-Dahhak demi§dir: "iman ahlindan taqvasiz yax§i amal edanin savabi diinyada verilir". 

Farra, Dahhakm qovliinii secerek: "Qibla ahlindan olan kimsa emeli ile diinya miikafatmi istesa, 
eskiltmedan avvalcadan verilir" - demi§dir. Bu qovle iistiinliik verilir. Buna gore ayanin manasi bele 
olur, amali ile sadaca diinya hayatmi va zinatini istayan kas momin deyildir. (^iinki giinahkar va fasiq 
kaslar giinah etmakda, fasiqlikda haddi a§salar, imanlan onlan Allah iiciin yax§i amal etmaya sovq 
eder va har na qadar giinah etsalar da, Allahm raziligmi qazanmaq iiciin saleh amallar edarler. Kim 
emeli ile Allah rizasmi istemeyib ancaq dunyani ve zinetini istese, o iman ehlinden olmaz. Miiaviye 
de bu ayeden bu menani anlayib, Miislimin "es-Sehih" eserinde 9bu Hureyreden revayet olunan 
hedis §ahiddir. Bele ki, Miislimin revayet etdiyine gore 9bu Hureyre Allahm elcisinin bele soylediyini 
demi§dir: "Qiyamdt giinii atd§in ilk tutu§durulacagi kdsbr ug sinifdir: "Filankds qaridir, desinbr deyd Quran 
oxuyan, filankds comdrddir, desinbr deyd mallarini sdddqd verdnbrdir, filankds Cdsurdur, desinbr deyd cihadda 
oldtirtibn qazidir". 519 

Mexluqahn en xeyirlileri peygemberler, siddiqler, §ehidler ve salehlerdir. Mexluqatm en §erlisi 
ise onlardan olmadiqlan halda ozlerini onlara benzedenlerdir. 

Peygemberlere ox§amaga cehd edenler yalangi oldugu kimi, sidiqlerden, salehlerden olmadigi 
halda onlara benzemeye cah§an kes de riyakardir. 

Ibn 9bi ed-Diinya demi§dir ki, Mehemmed bin Idris revayet edib ki, Abdul-Hemid Ibn Saleh 
xeber verib ki, Qettan bin Hibban Abdul-Varisden, o da Ones bin Malikden, deyib ki, Allahm elcisi 
demi§dir: "Qiyamdt gtinti timmdtim tig firqdyd ayrilacaq. Birinci firqd, diinya tigtin Allaha ibaddt eddnbrdir. 
Ikinci firqd, riya vd oztinti gostdrm.dk tigtin ibaddt eddnbrdir. Ugtincti firqd, Allahin Uzti vd axirdt tigtin ibaddt 
eddnbrdir. Allah-taala diinya tigtin ibaddt eddnbrd: "tzzdtim, Cdlalim vd Qtidrdtim haqqi tigtin mdnd ibaddt 
eddrkdn ndyi qdsd etdiniz?" - buyuracaq. Onlar da: "tzzdtind, Cdlahna, Qtidrdtim and igirik ki, dtinyam qdsd 
etdik" - deydCdkbr. Allah-taala: "Bunlardan heg birini qdbul etmddim, bunlari Cdhdnmmd aparin" - buyuracaq. 
Allah-taala gostdri§ vd riya tigtin ibaddt eddnbrd: "tzzdtim, Cdlalim vd Qtidrdtim haqqi tigtin mdnd ibaddt 
eddrkdn ndyi qdsd etdiniz?" - buyuracaq. Onlar da: "tzzdtind, Cdlahna, Qtidrdtim and igirik ki, riya vd gostdri§i 
qdsd etdik" - deydCdkbr. Allah-taala: "Bunlardan heg birini qdbul etmddim, bunlari Cdhdnmmd aparin " - 
buyuracaq. Allah-taala Uzti vd axirdt tigtin ibaddt eddnbrd: "tzzdtim, Cdlalim vd Qtidrdtim haqqi tigtin mdnd 
ibaddt eddrkdn ndyi qdsd etdiniz?" - buyuracaq. Onlar da: "tzzdtind, Cdlahna, Qtidrdtim and igirik ki, Sdnin 
Uztin tigtin vd axirdt tigtin ibaddt etdik"- deydCdkbr. Allah-taala: "Dogru soybdiniz, bunlari Cdnmtd aparin" - 
buyuracaq". 520 



519 Muslim, 1905. 

520 zaifdir: Ibn 3bi ed-Diinya, "Zemmid-Diinya", 413; sl-Beyhsqi, "§uabul-Iman", 6808. 

129 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Bu hadisin sanadini ara§dirmaga ehtiyac yoxdur. Ciinki Quran va Surma bunun dogruluguna 
§ahiddir 521 . Hadisin sahihliyina bu aya: «Kim (axirdtddn vaz kegib) dunyani va onun bar-bazayini 
istayirsa, Biz ona amallarinin avazini (saglamhq, Sdrvdt, ovlad, gozdl ya§ayi§) ela orada (dunyada) 
verarik...» (Hud, 15). Omallari ila Allahm rizasmi istemeyib, sadaca diinya ucun emal eden keslarin 
amallarinin avazini Allah dunyada onlara askiltmadan veracakdir. Axiratda savab alacaqlan amallari 
tapilmayacaqdir. Axirata iman gatiran bir kas ba§ar olaraq boyiik giinah etsa da, darhal ondan tovba 
edib va bagi§lanma dilayerak Allaha donar. 

Ibn al-9nbar demi§dir: "Bu qovla gora aya musalmanlardan bir qovm haqqmdadir ki, onlar 
axirati va axiratda du§acaklari yeri diis/iinmadan dunyalarmi dogru ya§asm deya yax§i amal gorarlar. 
Bunlarm amallarinin avazi ozlarina dunyada tamamila verilir. Axirata getdiklarinda onlann 
amallarinin avazi ata§dir. Ciinki onlar amallariyla Allahm rizasmi, savabmi va miikafatmi 
istamememi§lar". 

«...Belalarinin axiratda ata§dan (cdhdnndm odundan) ba§qa hec. bir payi yoxdur...» (Hud, 16) 
ayasi Ibn al-9nbarinin qovluna gora: "Omallariyla dunyani istayan mominlarin abadi Cahannamda 
qalmalarmi zaruri edir" - deyanlara: "Bir kimse emeli ila axiratin savabmi istamayib, eksina niyyati va 
meqsedi diinya olursa, §iibha yox ki, Allah-taala imanlarm mukafatmi verdiyi vaxt onun imanmi batil 
edar va onun imanina miikafat vermaz. ^iinki onun imanmm va amalinin bo§a getmasina «...Onlarm 
dunyada gordiiklari i§lar pu^ olar va btitiin amallari bo§a ^ixar!» (Hud, 16) ayasi dalalat edir - deya 
cavab verilir". 

Ba§qa qisim alimler da buna bele cavab vermi§lar. Bu aya amali ila dunyani istayan mominin 
abadi Cahannamda qalmasmi zaruri etmir. Ancaq bu aya belasinin axiratda qazandigi §eyin ata§ 
oldugunu va qurtulmagi umid etdiyi yax§i amalin da olmadigmi zarurila§dirir. 9gar bununla barabar 
o adam tovhid ahlindan olarsa, boyiik giinah sahibi olan tovhid ahlinin Cahannamdan gixdigi vaxt 
qurtular. Bu, Ibn al-9nbarinin va ba§qa alimlarin cavabidir. Allaha hamd olsun ki, ayada mii§kiil 
yoxdur. Allah-taala amali ila sadaca diinya hayatmi va zinatini istayan kimsanin cazasmm atas, 
oldugunu va amalinin bo§a getdiyini bildirmi§dir. Buna gora Uca Allah o kimsanin qurtulmasma 
sebab olacaq amalini batil edandan sonra onun oziinii qurtaracaq bir §eyi qalmaz. 9gar o kimsanin 
imam olub, bu imanla dunyani va zinatini istamayib, eksina, bu imanla Allahi va axirati istemi§ olsa, 
bu iman bo§a getmis, amala aid olmaz. Onu na qadar Cahannama girmakdan qurtaracaq amali bo§a 
getsa da bu imam onu abadi ata§da qalmaqdan qurtarar. 

Iman iki ciirdiir. Sahibinin Cahannama girmasina mane olan iman. Bu iman sahibini amallarin 
Allah rizasi ucun edilmasina ta§viq edir. Ikincisi, sahibinin abadi Cahannamda qalmasma mane olan 
iman. Bu iman riyakarlarm imamdir. Ciinki imam heg olmayan kas abadi Cahannamda qalacaqdir. Bu 
ayanin hokmii da azab bildiran digar ayalarin hokmii kimidir. Uca Allah buyurmu§dur: «Biz axirat 
qazancmi (savabmi) istayanin qazancmi artirar, diinya manfati istayana da ondan verarik. Onun 
axiratda heq bir payi yoxdur» (d§-§ura, 20). 

Digar ayada buyurmu§dur: «Har kas fani dunyani istasa, diladiyimiz §axsa istadiyimiz 
nemati orada tezlikla verarik. Sonra isa (axirdtdd) ona Cahannami maskan edarik. O, (Cdhdnndmd) 
qmanmi§, (Allahm nidrhdmdtinddn) qovulmu§ bir vaziyyatda daxil olar! Momin olub axirati istayan 



521 §eyx Imam Ibn al-Qeyyim el-Cauziyya (Allah ona rahmet elesin!) bele deyib, lakin zeifliyi siibut edsn bir nece maqam 
var. Bax: Tehqiqatcmin orijinali sah. 272. 

130 



Sebr Edenlerin Azuqesi $iikr Edenlerin Tedariikii www.ehlitevhid.com 

ve onun ugrunda (can-ba§la) cali§anlann zehmeti (Allah ddrgahinda) qebul olunar» (dl-isra, 18-19). 

Quranm iic yerinde qeyd edilmis bu ayeler bir-birini tesdiq edirler. Ucii da eyni manada 
cemlanib. Yani her kim sadece diinyani isteyib ona gore galisarsa, axiretde onun hec bir nesibi yoxdur. 
Her kim axireti isteyib ona gore galisarsa, axiret onundur. 

Bes hem diinyani, hem de axireti arzu edenin hokmii nedir? Ciinki belesi iki iradenin 
mesuliyyetini dasiyir. Sual cetin olduguna gore bezi tefsir alimleri demisler: "Aye kafirler 
haqqmdadir. Ciinki kafir axiret deyil, yalniz diinyani isteyer". Lakin bu dogru deyil. Ona gore ki, 
kafirlerden bezileri axiret isteyibler, miiselmanlardan bezilerinin ise arzusu yalniz diinya ola biler. 
Allah-taala seadeti axireti istemekden asih etmisdir, bedbextliyi ise diinyani istemekden asih etmisdir. 
Sade diinyani isteyen kes diinyani istemis olur, axireti isteyen ise axireti. Hem diinyani, hem de 
axireti isteyende yaxsihq ve pislik, itaet ve giinah toplanir. Uca Allah peygemberlerden sonra 
insanlann en xeyirlileri haqqmda: «...Igerinizden bezileri diinyani, bezileri ise axireti isteyirdi...» 
(Ali-Imran, 152) - buyurmusdur. Bu aye Uhud savasinda Allahin elcisi ile beraber olan ve aralannda 
miinafiq olmayan eshabeler haqqmdadir. Buna gore Abdullah bin Mesud demisdir: "Uhud guntind, 
hdtta bu ayd nazil olana adddt mdn Allahin elgisinin dshabdbrinin diinyani istdydcdkbrini aghma 
sigi§dirmirdim" . 522 Bu ayede peygemberin emr etdiyi miihafize merkezinden aynlanlar ve 
miiselmanlarm xeyirlileri nezerde tutulur. Feqet diinyani istemek onlan da merkezi buraxmaga ve 
qenimet elde etmeye sovq etmisdir. Amma emeli ile yalniz diinyani isteyen bele deyil. Diinyani 
daima istemek basqadir, eshabeler kimi diinyani miiveqqeti istemek basqa. Allaha, Elcisine ve axirete 
iman edenin yaxsi emelleri ile axireti deyil, sadece diinyani istemesi miimkiin deyil. Ciinki Allaha ve 
axirete iman etmesi, qulun emeli ile Allahin rehmetini ve axiretini istemesini zeruri edir. 

Bir adamm emeli ile arzu etdiyi sadece diinya olarsa, her ne qeder axireti Allaha ve Resuluna 
imanla birlesdirmeye calissa da, bu miimkiin deyil. Ciinki iman bunlardan ferqlenir. Firon, Semud ve 
(peygemberimizi goriib onu usaqlan kimi taniyan) yehudi kimilerde bilib tesdiq etmek imam oldugu 
halda, Allah-taala onlarm kiifriine sehadet vermisdir. Bunlar insanlarin en kafirleridir. Buna gore 
emeli ile sadece diinyani istemek bezen Allahi bilmekle birlesir. Feqet iman bunlardan basqadir. 
(^iinki iman sahibinin emeli ile Allahi ve axireti istemesi lazimdir. Yardimma sigmilacaq yalniz 
Allahdir. 

Uca Allah zenginlik ve yoxsullugu siikr, sebir, dogruluq, yalan, ixlas ve sirk iigiin belaya 
ugramaq ve imtahan etmisdir. Bele ki, Allah-taala «...Allahm verdikleri ile sizi imtahan etmesi 
U£unur...» (dl-dnam, 165) -buyurmusdur; 

Diger ayede: «91if, Lam, Mim! Insanlar (mominhr) yalniz: «Iman getirdik!» - demelerile 
onlardan el gekilib imtahan olunmayacaqlarmimi sanirlar? (Xeyr, iman gdtirmdk §dhaddt kdlmdsini tdkcd 
dilb dem.dk deyildir. Biz onlan yeri gdldikcd mallari, ovladlari vd canlari ild sinayacagia ki, hansinin hdaiai, 
hansimn yalangi momin oldugunu ayird edib bildkl) Biz onlardan evvelkileri (kegmi§ iimrndtbri) de 
imtahana cekmi§dik» (dl-dnkdbut, 1-2) - buyurmusdur. 

Basqa bir ayede: «Heqiqeten, mal-dovletiniz ve ogul-u§agmiz (sizin iigiin) ancaq bir 
imtahandir. 9n boyiik mukafat (Cdnndt) ise Allah dergahmdadir!» (dt-Tdgabun, 15) - buyurmusdur. 

Uca Allah diinyani kegici, aldadici bir menfeet etmis, axireti ise ceza ve mukafat yurdu 
etmisdir. O diinyani insanlarin sevecekleri seylerle siisleyib bezemisdir: «Qadmlar, u§aqlar, qizil- 



522 sahihdir: Ibn Cerir, "et-Tafsir", 4/85-86; Ibn 9bi Hatim, "Tefsir", 1649; at-Taberani, "el-avsat", 1399. 

131 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

gumiis, yigmlan, yax§i cins atlar, mal-qara va akin yerlari kimi nafsin istadiyi va arzuladigi §eylar 
insanlara gozal gostarilmi§dir. (Lakin btittin) bunlar diinya hayatmm kegici zovqiidiir, gozal doniis, 
yeri isa Allah yanindadir» (Ali-imran, 14). 

Uca Allah bu aya ila diinyani siislayan lezzatlarle nematlarin yeddi §ey oldugiinii ve diinyani 
istayib, onu axiratdan iistiin tutanlann maqsadinin da bu yeddi §ey oldugunu xabar vermi§dir: 
Qadmlar diinyanm an boyiik zinat va nematlari oldugu kimi, ham da an boyiik fitnalaridir. U§aqlar 
ki§inin kamilliyi, iftixan, §erafi va leyaqatidir. Qizil va giimiis, cins va novlarinin miixtalif olmasma 
ragman arzu edilen §eylarin alda edilmesi iigiin vasitadir. Cins atlar sahiblarinin izzati, iftixan, 
dii§manlari taqib etma va onlari otiib kegma vasitalaridir. Mal-qaraya galinca, bunlar minilmek, 
yeyilmak iigiin oldugu kimi, bunlardan geyim, ev a§yalan va digar manfaatlar da alda edilir. 9kin 
yerleri isa insanlarm va heyvanlarm qidasi iigiin, meyva va bitkiler yeti§dirmek iigiin sahalardir. 

Allah-taala sonra bunlarm diinyanm kegici nematlari va manfaatlari oldugunu xabar verarak, 
qulunu axirat manfaatlarina ta§viq edib, axirat manfaatlarinin diinya manfaatlarindan daha xeyirli va 
baqi oldugunu bildirmi§dir: «S6yla: "Siza bunlardan (diinya zindtbrinddn) daha yax§ismi xabar 
verimmi? Allahdan qorxub pis amallardan gakinanlar iigiin Rabbi yanmda (agaclan) altmdan gaylar 
axan cannatlar vardir ki, orada abadi qalacaqlar. Onlardan otrii orada (hdr cur eyibddn) pak olan 
zovcalar va (dn boyiik nemdt olan) Allah rizasi (razihgi, hiisn-tdgbdti) vardir. Allah, haqiqatan, 
bandalarini gorandir!» (Ali-imran, 15). 

Allah-taala axiretin bu manfaatlarina kimlerin layiq oldugunu xabar verarak: «0 bandalar ki: 
"Ey Rabbimiz, biz haqiqatan (Sdnd) iman gatirmi§ik, giinahlanmizi bagi§layib bizi cahannam 
azabmdan qoru!» - deyirlar. Onlar (miisibdtbrd) sabr edan, (sozhrindd vd i§brindd) dogru olan, (Allaha) 
itaat edan, mallanndan faqirlara veran va siibh vaxti (Allahdan) bagi§lanmaq dilayanlardir (siibh 
namazina qalxanlardir)» (Ali-imran, 16-17) - bildirmi§dir. Allah-taala Oziiniin miittaqi dostlan iigiin 
hazirladigi axirat manfaatinin diinya manfaatindan daha xeyirli oldugunu va axirat manfaatinin da iki 
nov olub biri faydalanacaqlan savab, digari isa bu savabdan daha boyiik olan Oz rizasi oldugunu 
xabar vermi§dir. 

Allah-taala basirat sahiblarina diinyanm haqiqatindan, onun bir oyun-oyuncaq olub, nefs va 
bedenlerinin onunla aylandiyindan, oyun-oyuncaqla aylanmeyin isa heg bir mahiyyatinin 
olmadigrndan, bunlarin ancaq nafslari ma§gul edib, vaxtlarmi zay etdiyindan, bunlarla ancaq avamlar 
omiirlarini kegirdiklarindan va diinyanm goz va nafslari iigiin bir zinat, siis oldugundan, diinyanm 
goz va nafslari sevgi cahatindan calbedici oldugundan, §ayat qalblar diinyanm haqiqatini va veraceyi 
sonu bilsaydiler, elbetta, diinyaya nifrat edib, diinyadansa axirata iistiinliik vereceklarindan va 
diinyaya daimi, xeyirli va baqi olan axiratdan iistiinliik vermayacaklarindan xabar verarak: «(Ey 
insanlar!) Bilin ki, diinya hayati oyun-oyuncaq, bar-bazak, bir-birinizin qar§ismda oyiinmak va 
mal-dovlati, ogul-u§agi goxaltmaqdan ibaratdir. Bu ela bir yagi§a banzayir ki, onun yeti§dirdiyi 
bitki (mdhsul) akingilarin xo§una galar. Sonra o quruyar va san onun sarahb-soldugunu, daha sonra 
gor-gopa dondiiyiinii gorarsan. (Diinya malina aldananlan) axiratda §iddatli azab, (diinya mahna 
uymayanlan isd) Allahdan bagi§lanma va raziliq gozlayir. Diinya hayati aldani§dan (yalandan) ba§qa 
bir §ey deyildir» (dl-Hddid, 20) - buyurmu§dur. 

Imam 9hmed demi§dir ki, Vaki'i soylemi§dir ki, Mesud Amr bin Murradan, o da Ibrahimdan, o 
da Alqamadan, o da Abdullah bin Masuddan Peygambarin bela dediyini ravayat etmi§dir: "Mdnim 

132 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

diinya ib nd isim var. Mdnimid diinyanin hah bir yaz giiniindd bir agacin kblgdsindd yahb, sonra agaci brk edib 
geddn bir yol adaminin hah kimidir". 523 

9t-Tirmizinin Sahl bin Saddan ravayat etdiyina gora Sahl Peygambarin bela soylediyini 
demisdir: "Qgdt dunya Allah ddrgahinda milgdyin qanadina bdrabdr olsaydi, Allah heg bir kafird bir qurtum su 
da vermdzdi" 524 . at-Tirmizi hadisa sahihdir demisdir. 

Miislimin as-Sahih asarinde Mustavrid bin Saddadm Peygambardan bela ravayati verilir: 
"Axirdtin yaninda dunya, birinizin ancaq barmagini ddnizd saldigi qdddrdir. Barmagi ild ddnizddn gbturd 
bibcdyi suyu gbz qabagina gdtirsin" - deyib sahadat barmagma isara etmi§dir. 525 

9t-Tirmizinin Mustavrid bin §addaddan etdiyi ravayatda deyilir: "Allahin elgisinin oldugu 
karvanin, olii bir quzunun yaninda durdugu yerdd onlarla birlikdd idim. Allahin elgisi soru§du: "Hdr halda bu 
quzu le§ini qiymdtsiz vd ddydrsiz oldugu ilgiin atiblar, eld deyilmi?" Dedibr: "Bdli, ey Allahin elgisi. O dedi: 
"Bu les, sahibbrinin ndzdrindd nd qdddr qiymdtsizdirsd, diinyada Allah ddrgahinda daha qiymdtsizdir". 526 

9t-Tirmizi 9bu Hureyradan Allahin elgisinin bela dediyini ravayat edir: "Allahi zikr etm.dk vd 
Onun rizasina uygun seyldri byrdddn vd ya oyrdndn miisbsna olmaqla, diinya vd orada olanlar mdlundurlar". 527 

Imam 9hmed Ismail bin Ayyesdan naql etdiyina gora Isa peygambar havarilarina demisdir: 
"Mdn sizd hdqiqdti soybyirdm. §ubhd yoxdur ki, dunya sirin olursa, axirdt aci olur, diinya aci olursa, axirdt 
sirin olur. Allahin dsil qullari dunyanin tarn bzzdtini dadmayanlardir. Mdn sizd hdqiqdti soybyirdm. Sizin dmdl 
baximindan dn Sdrliniz diinyani sevdn, onu axirdtddn iistiin tutan vd insanlarin hamisinin onun kimi dmdl 
etmdsini istdydndir". 528 

Imam 9hmed Mekhuldan naql etdiyina gora Isa peygambar havarilarina demisdir: "Ey 
hdvaribrl Sizddn kim ddniz kopiiyii iizdrindd ev tikd bibr? Onlar dedibr: "Ey Ruhullah! Buna kimin giicii 
gatar?" isa peygdmbdr dedi: "Eb isd dilnyadan tutub qdrargah etmdyin". 529 

"9z-Zuhd" kitabmda Imam 9hmed ravayat edir ki, Isa peygambar deyardi: "Mdn sizd gergdyi 
soybyirdm. Firdovs Cdnndtind varis olmaq istdydnd quru gbrdk yeyib su igmdsi, itbrb birgd zibillikbrdd yatmasi 
da goxdur". 530 

"Miisnad" asarinda o Peygambarin bela dediyini ravayat edir: "Allah-taala diinyani Addm 
ovladinin yemdyind bdnzdtmisdir . O, yemdyi nd qdddr duzlasa vd nd qdddr ddviyatlasa da, sonunda baxsin ki, 
ndyd doniir". 531 



523 sahihdir: et-Tirmizi, 2377; Ibn Mace, 4109; ahmad, 1/391, 441; "az-Zuhd", 13, 18; Vaki'i, "az-Zuhd", 64; et-Tayalisi, 277; 
Ibn Bbi §eyba, 13/217; Ibn Sad, "at-Tabaqat", 1/167; el-Hakim, 4/310; Ibn 3bi ed-Dunya, "Zsmmid-Dunya", 133; Bbu Nairn, 
"al-Hilya", 2/102, 4/234; ve s. 

524 sahihdir: at-Tirmizi, 2320; sl-Beyheqi, "Suabul-Iman", 10466; Ibn Maca, 4110; al-Hakim, 4/306; al-Bagevi, "Serh es- 
Sunna", 4027. 

525 Muslim, 2858. 

526 hasandir: at-Tirmizi, 2321; Ibn Mace, 4111; 9hmad, 4/229; Ibn al-Mubarek, "ez-Zuhd", 508; Ibn 9bi sd-Diinya, "Zemmid- 
Dunya", 2; st-Tabarani, "al-Kabir", 20/249. 

527 sahihdir: at-Tirmizi, 2322; Ibn Maca, 4112; Bbu Asim, "az-Ziihd", 126; el-Beyhaqi, "Suabul-Iman", 1708; et-Tabsrani, "al- 
Kabir", 20/249. 

528 Bax: Bhmed, "ez-Ziihd", ssh. 119; Ibn 3bi sd-Diinya, "Zammid-Dunya", 138. 

529 Bax: Bhmed, "ez-Ziihd", sah. 118; Ibn 3bi ed-Diinya, "Zsmmid-Dunya", 138. 

530 "az-Zuhd", sah. 76. 

531 sahihdir: Abdullah bin 3hmsd, "Zevaid-el-Miisned", 5/136; Ibn Hibban, 702 ; 3bu Asim, "ez-Ziihd", 205; et-Taberani, 
"el-Kebir", 531; el-Beyheqi, "Suabul-Iman", 5652, 10473; al-Mervazi, "Zavaid ez-Zuhd", 494; 9bu Neim, "al-Hilya", 1/254. 

133 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Sonra Allah-taala xeber verir ki, bizim bezilerimiz onunla fexr edirik. O da bezilerimizin onunla 
6z yoldasi iizerinde oyiinmeyini isteyir. Bu da var-dovlet, cah-celal, giic-qiivvet, elm ve ya zahidlikle 
oyiinmek iigiin her hansi sey istayan kasin hahdir. 

Faxr etme iki ciirdiir: mazemmetlanan va tariflanan. Diinya ahlinin oyiinmeleri 
mezemmetlenen, axiretda faxr etmalarini istayanlarin oyiinmeyi isa tariflanandir ki, bu da amr edilmis 
munafdSd - raqabat noviindendir. 

MiinafdSd - basqasmda olan bir kamilliya va xiisusiyyete qibta edib ona catmaq, oxsamaq va ya 
daha ireli getmek iigiin yansmaqdir, raqabatdir. Bazilarina gore isa munafdSd bir kimse ile qiymatli 
seye gora basqasiyla yansmasi va o seyi basqasmm deyil, oziiniin alda etmasi iigiin say gostermesidir. 
Bela ki, qiymatli bir seyi basqasmm alda etmasini arzu etmayanda "ndfdstu aleyhi bisey'i" deyilir. 

Tdnafiis - tafaul noviinden (arab dili qramatikasmda felin formalari- tdrc.) olub yansan iki 
neferdan har birinin qiymatli bir seyi aide etmak iigiin yoldasmi kegmesidir. Munafasanin haqiqeti 
qiymatli bir seya tarn ragbat etmak va yansmaqdan ibaratdir. 

Sonra Allah-taala xabar verir ki, oyunma var-dovlat va ovladla olur. Har adam 6z naslinin 
goxalmasmi istayir. Var-dovlati va ovladmm basqalarma nisbatan goxlugu onu sevindirir, basqalan 
tarafindan var-dovlatinin va ogul-usagmin goxlugunun soylanmesini da arzu eder. Var-dovlat va 
ogul-usaqla oyiinmak Allah-taalanm buyurdugu kimi Allah va axirat evindan uzaqlasdiran 
sabablardandir: «(Ey qafil insanlar!) ^oxluq (mal-dovbt, ogul-u§aq vd qohum-dqraba goxlugu) ila oyiinmak 
sizi o qadar §irniklandirdi (ba§imzi o qdddr qatdi) ki, hatta (mdzarlarda yatan olubrinizi sayib, onlann da 
goxlugu ild fdxr elmdyiniz iigiln) qabirlari ziyarat etdiniz. [Va ya (axirdtiniz iigiin dsla gah§madan) oliib 
getdiniz (obnd qdddr bu hahmzda davam etdiniz)]. Xeyr! (Beb yaramazl). Siz (obnddn sonra bu yaramaz 
dmdlldtinizin aqibdtini) miitlaq bilacaksiniz! Xeyr, xeyr! (Beb yaramaz). Siz (obnddn sonra bu yaramaz 
dmdlldrinizin aqibdtini) miitlaq bilacaksiniz!» (dt-Tdkasur, 1-4). 

Har seyda oyunma ola bilar. Ona gora Allahdan va axiratdan uzaqlasdiran har bir seyla 
oyiinana bu ayanin hokmii samil olunur. Insanlarin kimisi mal, kimisi vazife, kimisi da elmi ila 
oyiiniir. Elmi, oyiinmak va takabbiirlanmak iigiin oyranan Allah dargahmda var-dovlat va vazifa ila 
oyiinmekdan daha qorxuludur. (^iinki bela bir alim axiretla elaqeli seylari diinya iigiin istifada 
etmisdir. Var-dovlat vazifa sahibi isa diinya ila alaqeli seylari diinya iigiin edib onunla oyiiniib. 

Sonra Uca Allah diinyanm sonunu va haqiqatini xabar verarak diinyani yagisa banzatmisdir ki, 
onun bitirdiyi ot kafirlarin xosuna galir. Manim qanaatima gora al-Hadid surasinin 20-ci ayasinda "dl- 
kuffar" demekla Allahi inkar eden kafirlar nazarda tutulur. Ciinki Quranm her yerinde bu sifetle zikr 
edilen "dl-kuffar" ile Allahi inkar eden kafirler nezerde tutulur. Sayet ayedeki "dl-kuffar" ile "dz-zurra" 
nezerde tutulsaydi, el-Feth suresinde «...akingilari heyran qoymu§dur...» (dl-Fdth, 29) menasmi veren 
"dz-zurra" zikr edildiyi kimi burada da "dz-ziirra" zikr edilerdi. Allah-taala el-Hedid suresindeki ayede 
Allahi inkar eden kafirleri nezerde tutmusdur. Ciinki diinyani en gox beyenen ve ancaq diinya iigiin 
gahsan onlardir. 

Sonra Allah yagism bitirdiyi otun aqibetinin saralmaq ve qurumaq oldugu kimi diinyanm 
aqibetinin de bele oldugunu zikr etmisdir. Axiret olunca diinya ya Allahdan siddetli ezaba ve ya 
bagislanma, savab, miikafata doniir. Bu haqda 91i bin 9bu Talib demisdir: "Diinya, dogru olan kesler 
iigiin dogruluq yurdu, onu anlayanlar iigiin afiyet yurdu, salamat olanlar iigiin nicat yeridir. Allahm 
peygemberlerinin mescidleri, vehyin nazil oldugu yer, meleklerin namazgahi, ovliyalarm ticaret yeri 

134 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

diinyadir. Allahm rahmati, bagislamasi, rizasi, Cannati diinyada qazanilir. Buna gora dunyani kim 
mazammat edar? Diinya, usaqlarma oziiniin va ailanin oliim xabarini bildirarak biitiin bala va 
miisibetlari ila goriinarak, Allahm azabi ila qorxudub qazabindan cakindirarak, axirata va Cannata 
sovq etdirmis va ruhlandirmisdir. Bir coxlari dunyani pisladilar. Digarlari isa dunyani tariflayib onun 
naz-nematlarini qabul etdi. Ey dunyani mazammat edan va ona aldanan kimsa, diinya na vaxt 
pislanmasini istadi va diinya sana na pislik etdi? Diinya sanin atalarini va analarini bagrma aldigi 
qabirlariylemi sani aldatdi? 

Na qadar var-dovlat miras qoyub gedanlari gordiin, na qadar iflic olanlari allarinla miialica 
etmaya calisdm, na qadar xastaya safa tapmasi iiciin xidmat etdin va onlara hakimlar gatirdin, faqat 
sanin bu miialican, xidmatin va hakim gatirmayin hec bir fayda vermadi. Diinya sana sandan avval 
olanlarin qabirlarinin yerinin sabah sanin yerin olacagim aciqladi. Bunlari gordiikdan sonra san 
diinyaya neca aldanirsan? Diinya bunlardan ibrat alanlar iiciin qurtulus yurdudur". 

91i sonra qabirlara taraf donarak dedi: "Ey qiirbat ahli! Ey torpaq ahli! Evlariniz maskunlasdi, 
var-dovlatiniz bolusduruldii, qadinlarmiz nikahlandi. Bunlar bizda olan xabarlardir. Haydi sizda 
olanlardan biza xabar verin". Sonra biza taraf donarak dedi: "Ogar onlara xabar vermek izni verilsaydi, 
elbatta, siza an xeyirli hazirhgin taqva oldugunu deyardiler". 532 

Heqiqatan diinya mazammat olunmazdir, giinki edilmis mazammat insanlarm gordiiklari islara 
yonalir. Bele ki, diinya Cannata va ya Cahanname gedan korpiidiir. Faqat diinyaya pis istak va 
arzular, qaflet, Allahdan va axiratdan iiz gevirmak iistiin olduqda diinya ahline va diinyada olanlara 
bunlar qalib galmisdir. Diinyanm mazammatlanmasi bu pisliklarin insanlara qalib galmasine goradir. 
Diinya axiratin akin tarlasindan basqa bir sey deyil, Cannatin hazirhgi ondandir. Insanlar imam, 
Allahi bilmayi, Onun mahabbatini, Onun rizasmi diinyada qazanirlar. Cannat ahlinin cannatda alda 
edeceklari, an xeyirli yasayislan diinyada akdikleri mahsullandir. Gozlarin nuru, qalblarin sevinci, 
nafslerin gozelliyi, ruhlarm lazzati olan Allah dostlannin diinyada olmasi, diinyanm tarif edilmasina, 
iistiin olmasma kifayatdir. Diinyada Allahi tanimaga, Onu zikr etmaya, Onu sevmaya, Ona ibadat 
etmaya, Ona tavakkiil edib Ona taraf yonalmaya, Onunla iinsiyyatda olmaga, Onun yaxmhgi ila 
sevinmaya, Ona boyun aymaya, Ona yalvansm lazzatina, Ona qayitmaga, har seyi buraxib Allahla 
mesgul olmaga oxsayan heg bir nemat yoxdur. Allahm Kalami, vahyi, hidayati diinyadadir. Bunlari 
bandalarindan istadiyina bildirir. Buna gora Ibn Aqil va digar alimlar demislar: "Zikr edilan bu 
nematlar Cannatdaki nematlardan daha iistiindiir. Ciinki bu diinyadaki nematlar Allahm qullari 
iizarindeki haqqidir. Axiratdaki nematlar isa qullarm 6z haqqidir. Allahm haqqi isa qullarm 
haqqmdan daha faziletlidir. Imanla itaat, miikafatlarmdan ustiindiirlar". 

Natica olaraq iki ayn alamdaki nematlarin birini digarindan iistiin etmak dogru deyil. Sayat iki 
alamin bir yerde olmasi miimkiin olsaydi, birini digarindan iistiin etmak da miimkiin olardi. Iman va 
itaat nemati bu diinyadaki digar nematlardan daha iistiindiir. Cannata girmak, Cannatda Allahm 
Cemalma baxmaq, Allahm Kelammi esitmak va Allahm rizasmi qazanmaq axirat nematlarinin an 
iistiiniidiir. 

Bunlar bu diinyadakilardan, bunlar isa axiratdakindan fazilatlidir. Diinya nematlari sabablar 
olmasi etiban ila iistiindiir, axirat nematlari isa qaya va maqsed olmasi etibari ila iistiindiir demekse 
dogru deyil. Ugur Allahdandir. 



532 Bax: Ibn 3bi ad-Dunya, "Zemmid-Diinya", seh.147. 

135 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Allah-taala diinyanm haqiqatini, maqsadini, sonunu va axiratda Allahm siddatli azabma, yaxud 
bagislama va savabma cevrilacayini agiqlayaraq qullarma xeyirli va abadi olan seylar ugrunda 
yansmalarmi, onlara dogru telasmalarini va bu xeyirli va abadi seylari bedbextcilikla tiikenen fani 
seylardan iistiin tutmalanni amr etmisdir. Sonra isa bunun Allahm istadiyina baxs etdiyi fazilati 
oldugunu xabar verir. Ciinki Allah boyiik fazilat sahibidir. Bu barada Allah-taala bela buyurur: «(Ya 
Rdsulum! Sdnddn yoxsullan bz nidclisinddn govmagi tdhb eddn tdkdbbiir sahibbrind) bu diinyam misal cak: 
(Bu diinya) goydan yagdirdigimiz yagmura banzar. Yerdaki bitkilar onunla qan§ib (onu igib) yeti§ar, 
sonra isa donub kulayin sovurdugu quru cor-cop olar. Allah har §eya qadirdir!» (al-Kahf, 45). Sonra 
Allah-taala mal va ovladlann diinya hayatrnm zinati oldugunu, savabi abadi olacaq va miikafati 
davam edacak saleh amallarin va xos sozlarin isa qulun arzuladigi, savabmi umdugu xeyir oldugunu 
qeyd edarak buyurur: «Haqiqatan, (nemdthri, cah-cdlah ild fdxr etdiyiniz) diinya hayati goydan 
endirdiyimiz yagmura banzar ki, onunla yer iiziinda insanlann va heyvanlarm yeyacayi bitkilar 
yeti§ib (divan gigdkbr vd muxtdlif meyvdbrb) bir-birina qati§ar. Nahayat, yer iizii bazaklanib 
siislandiyi va sakinlari da (onun mdhsulunu, meyvdsini) yigmaga qadir olduqlanni zann etdiklari vaxt 
geca, yaxud giindiiz amrimiz (bdlamiz) galar va Biz onu, diinan iizarinda bol mahsul olmami§ kimi, 
bi^ilmi§ bir hala gatirarik. Biz ayalarimizi dii§iinan bir iimmat ii^iin bela atratli izah edirik!» 
(Yunus, 24). 

Allah-taala qullarma bu diinyanin badbaxtgiliklarindan, eybacarliklarindan xabar verarak 
onlari dayismekden, haldan-hala diismekdan, mehv olmaqdan va tiikenmakden salamat olan siilh va 
eminamanhq diyarma gagirmisdir. Odalati baximmdan bu davatini biitiin qullarma samil etmis, 
fazilati baximmdan isa istadiyina bu yolda hidayat verarak xiisusilasdirmisdir. 

Allah-taala mal-dovlatin va ovladlann insanlan Ona yaxmlasdirmayacagmi, aksina taqvanm va 
insanlar arasmdaki davranism Ona yaxmlasdiracagmi qeyd edir. Allah-taala qullarmi mal-dovlat va 
ovladlarmm onlari Allahm zikrinden yaymdirmasmdan cakindirmis va bildirmisdir ki, mal-dovlati va 
ovladlan sayasinda Allahm zikrindan yayman kas diinyada mail va ovladi az olan kas deyil, 
haqiqatda zarar gakandir. Allah-taala peygambarina diinya ahlinin onlara bu diinyada imtahan olaraq 
verilmis lazzat aldiqlan nematlara goz tikmayi qadagan etmis va axiratda onun iiciin hazirladigi 
ruzinin diinya ahlinin diinyada istifada etdiklarindan daha xeyirli va abadi oldugunu bildirmisdir. 
Allah-taala peygambarina al-Fatiha surasini va azematli Qurani baxs etdiyini xabar vermisdir. Bu 
diinya ahlinin diinyada faydalandigi nematlardan daha xeyirlisi va daha afzalidir. Allah Peygambara 
baxs etdiyi Qurani onun diinya malma goz tikmemesi iigiin bir manea etmisdir. Belelikla, Peygambara 
diinyada verilan bu baxsis va axiratda onun iiciin hazirlanmis ruzi diinya ahlinin bu diinyada 
bahralandiyi nematlardan daha xeyirlidir. Ela isa gozlarini diinya malma dikma! 

9gar banda zanginliyin, yoxsullugun, balanm, saglamligm Allahdan onun iigiin bir imtahan va 
bela oldugunu, bununla onun sabri va siikrii imtahana gakildiyini bilsa, sabrin va siikriin iman iiciin 
bir vasita oldugunu va imanm yalniz onlar asasmda quruldugunu dark edardi. Har bir mominin 
sabirli va siikiirlii olmasi labiiddiir va bu iki amilin har biri Oz maqamma gora daha afzaldir. Yani 
sabir, sabir edilmasi lazim olan maqamlarda afzaldir, siikiir isa siikiir edilmasi lazim olan yerlarda 
iistiindiir. Bu da onlardan birinin digarindan aynlmasmm lazim galdiyi zamana goradir. Sabrin 
siikriin bir hissasi, siikriin isa sabrin bir hissasi adlandinlmasma galinca, yuxanda da qeyd olundugu 
kimi onlarm har biri iki amilin vahdatindan yaranan bir haqiqatdir. Bu iki amilin birinin digarindan 

136 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

iistiin olmasma geldikde, bu yalniz onlardan birinin digerinden ayrildigi zaman ola biler. Bu da yalniz 
eqli cehetden qabul olunasi bir seydir. Agildan kanarda isa onlarm birinin digarindan aynlmasi 
yoxdur. Lakin bu tarzda onlardan biri digarindan aynla bilar: qulun bazan sozlerinde, zahiri va batini 
emellarinda sabri siikriine qalib gelib biitiin giiciinii, nafsini Allah iigiin saxlamaga sarf etdiyi zaman, 
hamin qulun nafsinda sabirdan qeyrisina yer tapilmir. Bazan da qulun sozlarinda, zahiri va batini 
amallarinda siikrii sabrina qalib galir, irada va amal giicii nafsini saxlama giiciinden daha qiivvetli 
olur. 

Bu iki hal iki sexse banzeyir. Onlardan biri nafsina hakim olub onu pis istaklardan saxlamaga 
qadir va miisibatlara qarsi sikayeti az olandir. Bunun amali boyiikdiir. Digari isa xeyriyyecilik 
yolunda goxlu mal sarf edan va nafsini yaxsi islere tahrik edandir. Basqa birisinin isa nafsi sabir giicii 
baximmdan zaifdir. 

Nefsin iki qiivvesi vardir. Birincisi, sabrin qiivvati va nefsin saxlanilmasidir. Ikincisi isa mahni 
sarf etma, xeyriyyecilikle mesgul olma va nafsi kamillesdiren amallara girismekdir. Nafsin kamilliyi, 
onda bu iki qiivvatin camlanmasi ila olgiiliir. 

Bu barada insanlar dord qrupa boliiniirler. Onlarm an yiiksekde dayanani nafsinda hamin iki 
qiivvatin birlesdiyidir. On asagi tabaqa isa bu qiivvalardan uzaq olan tabeqadir. Digar qrupa aid 
insanlardan kiminin sabir giicii mahni sarf etma giiciindan daha kamildir, kiminin da mahni sarf etma 
giicii sabir giiciindan daha miikammaldir. 

Siikiir sabirdan iistiin tutularsa, bu ya bir maqamm digar maqamdan iistiin tutulmasi, ya da 
har iki amilin bir-birindan aynlmasi etibari iladir. Siikriin sabirdan iistiin olmasi masalasina baxisi 
kasmak va bunun tarn izahi siikiir edan zangin va sabir edan yoxsul masalasi ila alaqadardir. Galin bu 
barada xiisusi va hansinin daha iistiin olmasmin agiqlandigi bir fesla miiraciat edak. 

22-ci bolme 

SUKUR EDON ZONGININ, YAXUD SOBIR EDON YOXSULUN USTUN OLMASI BAR0D0 

ALIMLOR ARASINDA FIKIR AYRILIGININ OLMASI V0 BUNLARDAN HANSININ DOGRU 

OLMASI 

Bu zangin va yoxsullar arasmda miinaqisanin gox oldugu bir masaladir. Har iki sinif Qurandan, 
Siinnadan, asarlardan va ibratamiz misallardan radd edilmasi miimkiin olmayan dalillar gatirmislar. 
Buna gora da diisiinan bir insan iigiin her iki icmanm barabar olmasi aydm olur. Ciinki bayaq da qeyd 
etdiyimiz kimi her iki icma redd edilmesi miimkiin olmayan deliller getirmisler ve bu delillerin heg 
biri digeri ile tezad teskil etmir. Oksine, delil harada olursa olsun, ona tabe olmaq vacibdir. Mesele 
barede her iki icma alimleri terefinden goxlu eserler yazilmis, meselenin mahiyyeti ve heqiqetinin 
insanlara agiqlanmasi feqihler, yoxsullar, zenginler, sufiler, hedis ve tefsir alimleri gixislar etmis ve 
Imam Ohmedden neql olunan iki revayeti qeyd etmisler. Obulhiiseyn hemin iki revayeti «Tamam» 
kitabmda qeyd ederek bele demisdir: «Revayetlerin en sehihine gore sebir eden yoxsul siikiir eden 
zenginden iistiindiir. Lakin ikinci revayetde ise siikiir eden zenginin iistiin olmasi bildirilir». 

Ibn Qiiteybenin de arasmda oldugu bir qrup alim ikinci revayeti, Obu Ishaq ibn Saqile ve Valid 
Seid ise birinci revayeti secmisler. Bu barede Allah-taala buyurur: «Mahz belaleri (Allah yolunda biitiin 
gdtinlikbrd, dziyydtbrd) sebr etdiklerine gore cennet gu§esi (Cdnndtddki yiiksdk mdqamlardan biri) ile 

137 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

miikafatlandirilacaq,...» (dl-Furqan, 75). Aya barada Mahammad ibn 91i ibn Hiiseyn bela deyir: «Onlar 
diinyadaki yoxsulluqlanna sabir etdiklari iigiin cannat gu§asi ila mukafatlandinlacaqlar». 

9nasden ravayet olunur ki, Peygembar: "Allahim! Mdni yoxsul kimi ya§at, yoxsul kimi bldiXr vd 
qiyamdt gunii yoxsullann zilmtdsindd mdhprd gdtir" - deyd dua etdi. Aip: "Nd iigiin ey Allahin elgisi!" — deyd 
soru§du. Peygdmbdr dd held cavab verdi: "Qiinki onlar Cdnmb zdnginbrddn qirx payiz [il] dvvdl girdCdkbr. Ey 
Aipl Xurmanin yarisi olsa held, yoxsulu bo§ qaytarma! Ey Ai§d! Yoxsullari sev, onlara yaxin ol ki, qiyamdt 
gunii dd Allah Sdnd yaxin olsun". 533 

Man hesab edirem ki, bu iki delildan heg biri sabir eden yoxsulun §ukur edan zangindan iistiin 
oldugunu gostarmir. Ayaya galinca, oradaki sabir s/iikur edanin ibadati yerina yetirmasinda, 
giinahlardan gakinmasinda gostardiyi sabir, yoxsulluq va digar balalara miibtala olan sabri nazarda 
tutulur. 9gar ayada takca yoxsulluga sabir nazarda tutulsa bela, yena da bu, sabrin §ukurdan iistiin 
oldugunu gostarmir. Qiinki Quran sabir edenlarin mukafaum gostardiyi kimi §ukiir edenlarin 
mukafatim da gostarmi§dir. Bela ki, bu barada Allah-taala buyurur: «..Lakin Allah §tikur edanlara 
miikafat verar», «§iikur edanlari da, albatta, miikafatlandiracagiq!» (AH imran, 144-145). Bununla 
Allah-taala rizasrnin §ukurda olmasmi va rizasinin Cannatla va Cannatdakilarla 
mukafatlandinlmasmdan daha boyuk oldugunu xaber verir. 9gar Allah-taala sabir edenlari 
sabirlarina gora cannat gu§asi ila miikafatlandiribsa, bu Onun s/iikur edanlari §iikur etdiklarina gora 
cannat gu§asi ila mukafatlandirmayacagma dalalat etmir. 

Hadise galinca, o iki cahatdan yoxsullann ustiin olmasi iigiin dalil hesab olunmur. Birincisi, bu 
hedis isnadma gora dalil sayilmir. ^iinki onu Mahammad ibn Sabit al-Kufi Haris ibn Numendan 
ravayat etmi§dir. Sahih hadis toplayanlar Harisin hadisini dalil saymami§lar. 9ksina, Buxari onun 
hadisinin miinkar oldugunu bildirmi§dir. Buna gora da Tirmizi onun bu hadisini na sahih, na hasan 
adlandirmi§, na da bu barada susmu§dur. 9ksina, hadisin qerib oldugu hokmiinii vermi§dir. Ikincisi 
isa bu hadis sahih olsa bela, yoxsullann zanginlardan iistiin olmasma dalalat etmir. Qiinki Allahin 
bandasindaki sevdiyi yoxsulluq maddi yoxsulluq deyil, qalb yoxsullugudur ki, bu da qalbin Allah 
iigiin smmasi, zalil olmasi, miitiliyi va tavazokar olmasidir. Bela yoxsulluq zanginliya zidd deyildir va 
bunun iigiin maddi cahatdan yoxsul olmaq da §art deyildir. (^iinki qalbin Allah, Onun azemeti, 
boyiikliiyii, magrurlugu, ad va sifatlari iigiin smmasi maddi yoxsulluqdan daha efzal va daha ucadir. 
Hamginin zanginin itaat edarak, 6z xo§u ila, Allahdan qorxaraq va Onu sevarak boyiik giinahlar 
i§lemamak iigiin gostardiyi sabir aciz yoxsulun sabrindan daha iistiindiir. Allah-taala bir gox 
peygambar va elgilarina zanginlik va miilk bax§ etmi§, lakin bu zanginlik va miilk onlan Allahin 
qar§ismda zalil olmaqdan uzaqla§dirmami§dir. 

Imam Ohmad Yezid ibn Harundan, o da Cariridan, o da 9bu Salildan bela demasini ravayat 
etmi§dir: «Davud mascida daxil olar, goz gazdirar, Israil ovladlannm an yoxsul dastasi arasmda 
oturar va: "Yoxsul yoxsullann arasmda olar" - deyardi» 534 . Halbuki Allah-taala ona peygembarlikdan 
elave miilk, zanginlik va bol ruzi baxs, etmi§dir. 

9bulhiiseyin demi§dir: 9bu Baraza al-9slami Allah elgisinin bela demasini ravayat etmi§dir: 
«Miisalmanlann yoxsullari Cannata zanginlarindan qirx payiz [il] avval giracaklar va hatta qiyamet 



533 hasandir: et-Tirmizi, 2352; el-Beyhsqi, "Sunenul-Kubra", 7/12; "§uabul-Iman", 1380; Ibn al-Cauzi, "el-M6vduat", 3/141, 
142. Deyirem: senedi £ox zeifdir. el-Buxari onu miinker adlandinb. 

534 "az-Zuhd", seh. 92. 

138 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

giinii zangin miisalmanlar: "Kas, diinyada yoxsul olardiq" deya - heyfsilanacaklar». 535 

Hesab ediram ki, bu hadis 9bu Hiireyra, Abdullah ibn Omar, Cabir ibn Abdullah, 9bu Said va 
9nas ibn Malik kimi bir qrup sahabenin revayati ile Peygambardan naql olunur 536 . Lakin yoxsullarm 
Cannata zanginlarindan avval girmelari onlarm darecalarinin ustun olmasma dalalat etmir. 9ksina, 
yoxsullarm haqq-hesaba cakilmalari uciin mallan olmadigma gora Cannata zanginlardan tez 
girmalarina dalalat edir. Siibha yoxdur ki, adalatli rahbar, elaca da s/iikur edan zangin haqq-hesaba 
cekildiklarina gora Cannata gee giracaklar. Onlarm Cannata gee daxil olmalari daracalerinin yoxsulun 
daracasindan a§agi olmalari demek deyil. «...hatta qiyamat giinii zangin miisalmanlar: "Kas, diinyada 
yoxsul olardiq" deya heyfsilanacaklar» ciimlasina galdikda, bu ifada sahih olsa bela, onlarm 
daracalarinin a§agi dusniasina dalalat etmir. Bela ki, adalatli qazi qiyamat gunii bazi maqamlarda i§in 
agir oldugunu goriinca: "Kas, iki nafar arasmda bir xurma barasinda bela hokm vermayaydim" - 
deyarak heyfsilenacakdir. 

Obulhuseyn demi§dir: Ibn Omardan ravayat olunur ki, Peygambar sahabalari arasmda ayaga 
qalxaraq: "insanlann hansi daha xeyirlidir?" - deyd soru§du. Sdhabdbrddn bdzibri: "Caninin vd mahnin 
haqqini vetdn zdngin insan" - dedibr. Peygdmbdr: "O adam need dd gozdldir. Lakin o deyildir. insanlann dn 
xeyirlisi dn az mahndan sdddqd vetdn momin yoxsuldur " — buyurdu. 537 

Bu hadisin isnadi qeyd edilmami§dir ki, onun sahih olub-olmamasma baxilsm. Hadisin hokmii 
namalum qaldigi iigiin dalil olaraq goturulmiir. Hadis sahih olsa bela, sabir edan yoxsullarm ustun 
oldugunu gostarmir. Ciinki bu hadis sabir edan yoxsul va §ukur edan zanginlarla yana§i an az 
mahndan sadaqa veran yoxsulun ustun oldugunu ifada edir. Hadis hemcinin ustiinluyu va onun 
sababini bir araya gatirir. Siibha yoxdur ki, bu da iic qismin an afzalidir. Yoxsulun sadaqa verdiyi bir 
dirham zanginin sadaqa verdiyi yiiz min dirhamdan daha xeyirlidir. Peygambar: "Bir dirhdm yuz min 
dirhdmddn irdlidddir" - dedi. Sdhabdbr: "Ey Allahin elgisi! Need ydni, bir dirhdm yiiz min dirhdmddn 
irdlidddir?" - deyd sorusdular. Peygdmbdr: "iki dirhdmi olub birini Sdddqd verdn adam hara, mal-dovbti olub 
ondan yiiz min dirhdm Sdddqd verdn insan hara!" - deya cavab verdi. 538 Hadisi Nasai Safvan ibn isadan, o 
da Acalandan, o da Zeyd ibn Oslamdan, o da 9bu Hiireyradan ravayat etmi§dir. 

Beyhaqi Sovridan, o da 9bu Ishaqdan, o da Harisdan, o da 91iden bela ravayat edir: «Ug ndfdr 
Peygdmbdrin hilzuruna gdldi. Onlardan biri: "Mdnim yiiz uqiyydm 539 var idi. Ondan onunu Sdddqd verdim" - 
dedi. ikincisi: "Mdnim yiiz dinarim var idi. Ondan onunu Sdddqd verdim" - dedi. Ugiinciisii dd; "Mdnim on 
dinanm var idi. Ondan birini Sdddqd verdim" - dedi. Peygdmbdr onlara: "Haminiz eyni savab qazanirsiniz, 
giinki iigiiniiz dd mahnizin onda birini Sdddqd vermisiniz" - buyurdu ". 540 

9bu Said ibn 9rabi Ibn Obilavvamdan, o da Yezid ibn Harundan, o da 9bula§habdan, o da 
Hasandan bela demasini ravayat edir: "Bir ki§i Osman ibn dffana: "Ey var-dovbl sahibbri! Biitiin xeyiri 



535 qox zaifdir: ad-Daylami, "Musnad el-Firdovs", 883; el-Hindi, "Kanzul-emel". 6/475. 

536 sahihdir: at-Tirmizi, 2353-2354; an-Nesai, "et-Tefsir", 2/92; Ibn Maca, 4122; 9hmad, 2/296, 343, 451, 513, 519; Ibn Hibban, 
676; Ibn 9bi §eyba, "al-Miisennef", 13/246; 9bu Nairn, "al-Hilye", 5912, 7/91, 99, 100, 8/212, 250. 

537 hadis movdudur: Ibn Bbi Yala, "et-Tamam", 2/303, sanedini vermsyib; es-Suyuti, "Cami'i ss-Sagir", 3/481; al-Albani, 
"Daif el-Cemi'i es-Sagir", 2898. 

538 hasandir: an-Nasai, 5/95; ibn Xuzeyme, 2443; al-Hakim, 1/416; el-Beyhaqi, 4/181; ibn Hibban, 3447. 

539 Bir kiss gumiis pul. 

540 qox zaifdir: el-Beyheqi, "es-Siinan", 4/182; "§uabul-iman", 3181; 3hmsd, 1/96, 114; Abdurrazzaq, "al-Musennef", 
11/106/20051; al-Bazzar, "al-Miisnad", 841. 

139 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

apardiniz. Sdddqd verir, kbb azad edit, hdccd gedir xeyriyydgilik iigiin pullar sdrf edirsiniz" - dedi. Osman da 
ona: "Siz bizd qibtd edirsiniz, biz dd sizd qibtd edirik. Allaha and olsun ki, bit kdsin dn az malindan xeyriyydgilik 
mdqsddib xdrcbdiyi bir dirhdm zdnginin Xdrcbdiyi on min dirhdmddn daha xeyirlidir"- deyd cavab verdi". 541 

9bu Davud Leysdan, o da 9bu Zubeyrdan, o da Yahya ibn Cadadan, o da 9bu Hiireyradan 
ravayat etdiyina gora 9bu Hiireyra Allahm elcisindan: "Ey Allahin elgisil dn yaxsi Sdddqd hansidir?" - 
deyd sorusdu. O da: "dn yaxsi Sdddqd maddi gdtinlikbr igindd yasayamn dn az malindan verdiyi Sdddqddir vd 
oncd ohddndd olanlardan basla" - deya cavab verdi. 542 

Miisnadda va Ibn Hibbanm "Sahih'mde 9bu Zerdan bela ravayat olunur: "Allah elgisinddn: "Ey 
Allahin elgisil dn yax§i Sdddqd hansidir?" - deyd sorusdum. O da: "dn yaxsi Sdddqd maddi gdtinlikbr igindd 
yasayamn verdiyi Sdddqddir" - deyd cavab verdi ". 543 

Nesai Ovzaidan, o da Ubeyd ibn Umeyrdan, o da Abdullah ibn Habasidan ravayat edir ki, 
Peygemberdan: «dn yaxsi dmdl hansidir? » - deyd sorusdular. O da: «Sdksiz iman gdtirmdk, qdnimdtindd 
xdyandt olmayan cihad vd vacibatlanna riaydt olunaraq sir j Allah rizasi iigiin edibn hdcc» - deyd cavab verdi. 
Sonra: «dn yaxsi namaz hansidir? » - deyd sorusdular. O da: «Qiyami uzun olan namaz» - deyd cavab verdi. 
Sonra: «dn yaxsi Sdddqd hansidir?» - deyd sonisdular. O da: «dn yaxsi sdddqd maddi gdtinlikbr igindd 
yasayamn dn az malindan verdiyi sdddqddir»- deyd cavab verdi. Sonra: «dn yaxsi hicrdt hansidir?» - deyd 
sorusdular. O da: «Allahin haram buyurduqlari ucbatindan edibn hicrdtdir» - deyd cavab verdi. Sonra: «dn 
yaxsi cihad hansidir?» - deyd sorusdular. O da: «Qam axidilamn, ati oldiiriibnin cihadi» - deyd cavab verdi. 544 

Biitiin bu hadislar maddi catinliklar iginda ya§ayan yoxsulun an az malindan verdiyi sadaqanin 
var-dovlat sahibinin vaziyyatina tasir etmayacak daracada goxlugundan asih olmayaraq mahnm bir 
hissasindan vermi§ oldugu sadaqadan ustiin oldugunu gostarir. Qiinki amallarin Allah dergahmda 
bir-birindan ustiin olmasi onlarm goxluguna va noviina gora deyil, qalblardaki niyyatlara, o amali 
etmaya sovq edan amilin qiivvetli olmasma, amali edenin duzluyuna, samimiliyina va Allahi 
nefsindan ustiin tutmasma goradir. Allahi nafsindan iistiin tutaraq giindalik gorayini sedeqe veranin 
sadaqasi hara, zangin insanm danizda bir damci olaraq verdiyi yiiz min dirham hara?! Yoxsulun 
corayi tarazida zanginin yiiz min dinanndan agir galacakdir. Yardim dilamak iigiin iiz tutulan yegana 
varhq Allah-taaladir. 

Sabir edan yoxsullarm iistiin oldugunu iddia edenlar Ibn 9dinin Siileyman ibn 
Obdiirrahmandan, o da Xalid ibn Yeziddan, o da atasmdan, o da 9tadan, o da 9bu Said al-Xudridan 
ravayat etdiyi hadisi dalil gatirirlar. Bela ki, Allahin elcisi: «Allahim! Mdni zdngin kimi deyil, yoxsul kimi 
dldiir» 545 - deya dua etmisdir. Bu hedis sahih deyildir. Qiinki hadis alimlari Xalid ibn Yezid ibn 
Obdiirrahman ibn Malik Demesqinin zaif daracali ravi olmasi va onun hadisinin dalil gotiiriilmamesi 



541 zaifdir: sl-Beyhsqi, "^uabul-Iman", 3182; Ibn al-Miibarek, "az-Zuhd", 770. 

542 sahihdir: 9bu Davud, 1677; 9hmad, 2/358; Ibn Xuzeyma, 2444, 2451; Ibn Hibban, 3346; Ibn 8bi ed-Diinya, "al-Iyal", 4; 
al-Hakim, 1/414; al-Beyheqi, "es-Sunen", 4/80; "§uabul-iman", 3180. 

543 qox zaifdir: 3hmsd, 5/178; sl-Beyheqi, "§uabul-Iman", 3298; al-Bezzar, "Ka§ful-3star", 160; el-Heysemi, "al-Mscmue", 
1/160; Ibn Hibban, 361; 9bu Nairn, 1/166-168. 

544 hasandir: 8bu Davud, 1325, 1449; an-Nasai, 5/58, 8/94; 9hmed, 3/411; 9bu Nairn, "al-Hilya", 2/14; al-Beyhaqi, 3/9, 9/164; 
Ibn al-Arabi, "el-Muaccam", 1188; ibn 8bi Asim, "al-Cihad", 26. 

545 qox zaifdir: Ibn Adiy, "al-Kamil", 3/884; at-Tabarani, "Miisnad a§-§amiyyin", 1615; "ad-Dua", 1426; al-Hakim, 4/322; al- 
Beyhaqi, "§uabul-iman", 10506. al-Hakim va al-Beyhaqinin hadisi sahih saymasi ila az-Zahabi razilasmisdir. Deyiram: 
Onlarrn bunu demasi taaccubludiir. Allah ona rahmat elasin, xiisusi ila az-Zahabinin bela demasi gox taacciibliidur. 

140 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

barede yekdil fikirdedirler. Imam 9hmed bu ravini iimumiyyetle qebul etmemi§, Ibn Muin onun zeif 
oldugunu qeyd etmi§, Yahya isa onun yalanci adlandirmi§dir. 

Seyxiilislam Ibn Teymiyyedan (Allah ona rahmat elasin!) bu mesala barada soru§duqda bele 
cavab vermi§dir: «Sukiir edan zanginla sabir eden yoxsulun hansinin iistiin olmasi barada son dovriin 
bir cox alimlari arasmda fikir ayrihgi vardir. Bir qrup alimlar sabir edan yoxsullann iistiin oldugunu, 
digar qrup alimlar isa s/iikiir edan zanginlarin iistiiq oldugunu iddia edirlar. Bu barada Imam 
Ohmedden iki ravayat naql olunur. Sahabalara va tabiunlara (Allah onlarm hamismdan razi olsun!) 
gelince, onlarm hec birindan iki sinifden birinin digarindan ustiin olmasi barada ravayat naql 
olunmami§dir. Alimlardan olan ucuncii bir dasta isa sabir edan yoxsulla s/iikiir edan zanginin birinin 
digarindan ustunluyiiniin yalniz taqvada olmasi iddiasmdadirlar. Onlardan daha imanh va daha 
taqvah olani ele daha afzal olanidir. 9ger taqva va imanda barabar olarsa, fazilatda da eyni derecede 
olarlar». 

Ugiincii qrup alimlarin bu movzuda soyledikleri an sahih fikirdir. Ciinki Quran va Siinnanin 
matnlarindan da bele malum olur ki, fazilat va ustiinliik yalniz iman va taqvanm daracasi ila 
miieyyenle§ir. Bela ki, bu barada Allah-taala Quranda da buyurur: «...(dleyhind §ahidlik eddCdyiniz §dxs) 
istar dovlatli, istar kasib olsun, har halda Allah onlarm har ikisina (sizddn) daha yaxmdir...» (dn- 
Nisa, 135). Ovvelki peygemberlerin arasmda ela zanginlari var idi ki, bir cox yoxsul peygemberlerden 
daha iistiin idi. Hemcinin yoxsul peygemberler arasmda da elalari var idi ki, bir cox zangin 
peygambarlardan daha iistiin idi. Kamil insanlar isa har iki amila riayat edarlar. Peygemberimiz, 9bu 
Bakr va Omar (Allah onlarm har ikisindan razi olsun!) kimi ham §iikiir, ham da sabir edarlar. 

Bazi insanlar iigiin can sagligi, bazi insanlar iigiin da xastalik daha xeyirli oldugu kimi bazi 
insanlar iigiin yoxsulluq, bazi insanlar iiciin da zanginlik daha faydahdir. Bagavinin va qeyrilarinin 
Peygembardan ravayat etdikleri bir qiidsi hedisde Allah-taala bele buyurur: «Qullarimdan bdzildrind 
ancaq zdnginlik yaraytr. dgdr onlari yoxsul etsdydim, yoxsulluq onlart pozardt. Eh qullanm da var 
ki, ancaq yoxsulluq onlara yaraytr. dgdr onlart dovhtli etsdydim, var-dovht onlart yoldan gtxarardt. 
Qullartmdan bdzildrind ancaq saglamltq yaraytr. dgdr onlart xdstd etsdydim, xdstdlik onlart pozardt. 
Eh qullanm da var ki, ancaq xdstdlik onlara yaraytr. dgdr onlart saglam etsdydim, saglamltq onlart 
yoldan gtxarardt. §ubhdsiz ki, Mdn qullartmt idard edirdm. Mdn onlardan xdbdrdaram vd onlart 

.. .. c.Af. 

gorurdm». 

Peygemberden revayet olunan bir sehih hedisde bele deyilir: «Yoxsul musdlmanlar Cdnmtd 
zdngin musdlmanlar dan dvvdl girdCdkbr». 547 

Ba§qa bir revayetde ise bele deyilir: «Yoxsullar hdr namazdan sonra zikri bildikdd zdnginbr bunu 
esitdihr vd onlar da yoxsullann dedikhrini demdyd basladilar. Bir miidddtddn sonra yoxsullar yeniddn 
Peygdmbdrin huzuruna gdbrdk dhvalah ona dam§dilar. Allahin elgisi dd onlara: "Bu, Allahtn dilddiyi 
kimsdyd dta etdiyi lutfudur" (dl-Hddid, 21) - deyd cavab verdi». 5i8 

Yoxsullar haqq-hesablarmin yiingiil olmasma gore Cennete zenginlerden tez daxil olacaqlar. 
Zenginler ise haqq-hesablarmin uzun cekdiyine gore Cennete girmekde gecikecekler. Sonra 
zenginlerden biri haqq-hesaba cekilerken Cennete gee daxil olsa bele, savablan yoxsulun 



546 zaifdir: Ibn 3bi ed-Dunya, "al-Vilaye", 1; el-Beyhaqi, "al-9sma vas-Sifat", ssh.121; Bbu Neim, "el-Hilye", 8/318. 

547 gixanji yuxanda verildi. 

548 gixangi yuxanda verildi. 

141 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

savablanndan boyiik olsa, Cannatdaki daracasi da yoxsulun daracasindan yiiksek olacaqdir. Bela ki, 
yetmis, min insan Cannata haqq-hesabsiz daxil olacaqdir. Onlardan biri da Ukka§a ibn Mihsandir. 
Hesabla Cannata giran bazi insanlarm Cannatdaki daracasi hesabsiz Cannata girenlarin bazilarinin 
deracelarindan daha iistiin olacaqdir. Lakin hesabsiz Cannata giranler hesabm yorgunlugundan va 
aziyyatindan canlarmi qurtarmis, olacaqlar. Bu, Quran va Siinnada qeyd olunan yoxsulluqdur va bu 
zakat almasi halal olan, yaxud zakat vacibati olmayan zangina ziddir. 

Bir cox alimlarin istilahmda yoxsulluq zahidlikdan, ibadatdan va gozal axlaqdan ibaratdir. Kim 
bu keyfiyyatlarla saciyyalansa, mal sahibi olsa bela, yoxsul adlanir. Bu keyfiyyatlarla 
saciyyalanmayanlar isa mallari olmasa bela, hamin alimlara gora yoxsul sayilmirlar. Bu sufilik dini 
carayanmm yoxsulluga verdiklari tarifdir. Bazi alimlar yoxsulla sufi adi arasmda farq qoydular. Sonra 
onlardan bezileri yoxsul adma, bazilari isa sufi adina ustiinliik verdilar. Bu movzuda natica olaraq 
onu deya bilarik ki, sonradan yaranmis, menalara baxilmir. Yalniz Quran va Sunnanin gatirdiyi ad va 
manalara baxmaq lazimdir. Ciinki Allah-taala iman va taqvani dostlarrnm vasfi etmi§dir. Kimin 
bundan nasibi boyiik olarsa, o da iistiin olar. Zanginlar da bu masalada barabardirlar. 9n dogrusunu 
bilan isa tabii ki, Allah-taaladir. 

23-cii bolma 
S9BIR ED9N YOXSULLARIN USTUN OLMASINI IDDIA EDaNLaRIN QURAN, SUNN9, 

aseR va iBReTAMiz misallardan DenLLeRi 

Sabir edan yoxsullarm iistiin olmasmi iddia edanlar deyirlar: 

Allah-taala Qurani-Kerimda zanginliyi va mail bir neca yondan qeyd edir. 

Birincisi, zanginliyi mazammat yoniindan. Bu barada Allah-taala buyurur: «Xeyr, insan 
azgmliq edar, oztinun dovlatli oldugunu gordiiyii iiciin!» (dl-dhq, 6-7). Ba§qa bir ayada isa bela 
buyurur: «9gar Allah (butun) bandalarina bol ruzi versaydi, onlar (giinah etmdkdd) yer tizunda haddi 
a§ardilar» (d§-§ura, 27). Bir ayada isa bela deyilir: «9gar insanlarm (mu§rikbrin cah-calal igindd 
ya§adiqlanni goriib cahillikhri uzunddn kufrdd birh§dCdk) bir tak iimrnat olmaq ehtimali (tdhlukdsi) 
olmasaydi, Rahmani inkar edanlarin (axirdt dzabini daha da arhrmaq mdqsddite) evlarinin tavanlanni va 
(damlanna) ^lxdiqlan nardivanlan gumii§dan edardik. Elaca da evlarinin qapilarmi va 
soykandiklari taxtlan (giimu§ddn diizdlddrdik). Va (bunlardan dlavd onlan) qizil bazaklar (igindd qdtq 
eddrdik, yaxud hdmin §eyhri qizildan diizdlddrdik). Haqiqatan, biittin bunlar fani dunya malidir. Axirat 
(Cdnndt) isa sanin Rabbinin yanmda ancaq Allahdan qorxub pis amallardan ^akinanlar iicundur!» 
(dz-Zuxruf, 33-35). Bir ayada isa Allah-taala bela buyurur: «(Ya Peygdmbdrim! Miinafiqbrin) na mallari, 
na da ogul-u§agi sani taacciiblandirmasin. Allah onlarla ancaq munafiqlara dunyada azab vermak, 
kafir olduqlan halda, canlarmi almaq istar» (dt-Tovhd, 55). Allah-taala buyurur: «(Bdzi adamlann fdxr 
etdiyi) mal-dovlat, ogul-u§aq (ogullar) bu dunyamn bar-bazayidir» (dl-Kdhv, 46). Allah-taala buyurur: 
«Qadmlar, u§aqlar, qizil-gumus, yigmlan, yax§i cins atlar, mal-qara va akin yerlari kimi nafsin 
istadiyi va arzuladigi §eylar insanlara gozal gostarilmi§dir» (AH imran, 14). Bu ayalara banzar ayalar 
coxdur. 

Ikincisi, Allah-taala zenginlikla mail bela va imtahan kimi qeyd etmi§dir. Bela ki, Allah-taala 
buyurur: «Haqiqatan, mal-dovlatiniz va ogul-u§agmiz (sizin ugun) ancaq bir imtahandir» (dt- 

142 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Tdgabun, 15). Digar bir ayada bela buyurur: «Magar (kafirbr) ela zann edirlar ki, onlara (dunyada) 
verdiyimiz var-dovlat va ovladla biz onlarm yax§ihqlanna talasirik? Xeyr, anlamirlar! (Kafirldtd 
dunyada istddikbrini verib tddricb onlari dzaba yaxinla§dirmagimizi, az soma qdfldtdn ba§lannin ustunii 
alacagimizi du§unmurbr!)» (dl-Muminun, 55-56). Allah-taala yoxsulluqla imtahana cakdiyi kimi 
zanginlikla da imtahana cakdiyini xabar verarak buyurur: «Insana galdikda, na zaman Rabbin onu 
imtahana cakib ehtiram etsa, ona bir nemat versa, o: "Rabbim mana ehtiram gostardi!" - deyar» (dl- 
Fdcr, 15). Yena da Allah buyurur: «Har bir kas (hdr bir canh) oliimii dadacaqdir. ( Dozub- 
dozmdydCdyinizi, sukur eddcdyinizi, yaxud nankor olacaginizi) yoxlamaq maqsadila Biz sizi §ar va xeyirla 
(xdstdlik, yoxsulluq, ehtiyac vd saglamhq, var-dovbt vd cah-cdlalla) imtahana cakarik» (dl-dnbiya, 35). 

Ucuncusii, Allah-taala mal-dovlat va ovladm hec birinin Ona yaxinla§dirmayacagini, ancaq 
iman va saleh emelin ona yaxinla§diracagmi xabar verarak buyurur: «Sizi biza yaxmla§diran na var- 
dovlatiniz, na da ogul-u§agimzdir. Yalniz iman gatirib yax§i i§lar goranlarin (diinyadaki) amallarina 
gora miikafatlan qat-qat (bird-on) artiq olacaq va onlar cannat otaqlannda (Cdnndtin yiiksdk 
mdqamlannda) amin-amanhq i^inda ya§ayacaqlar» (Sdba, 37). 

Dorduncusu, Allah-taala dunyani, zenginliyi va mah axiratda nasibi olmayanlara lazzat olaraq 
verdiyini, axirati isa yalniz muttaqilara saxladigmi xabar verarak buyurur: «(Kafirbrin) bazi 
ziimralarini smamaq u^tin onlara dtinya hayatmm zinati olaraq verdiyimiz mal-dovlata ragbat 
gozii ila baxma! (Goziinu dikmdl) Rabbinin ruzisi (bdtdkdti) ham daha xeyirli, ham da daha baqidir 
(siirdklidir, dbddidir)\» (Taha, 131). Digar bir ayada isa bela deyilir: «Kafir olanlar cahannam oduna 
gostarilacaklari (cdhdnndm odunun ilziinddn pdrdd golurulub kafirbrin gozilnd gorilndCdyi, yaxud cdhdnndm 
dzabini dadacaqlan) gun (onlara mdzdmnidtb beb deyibcdkdir): "Siz dtinya hayatmizda (biitiin) nematlari 
goriib daddmiz va onlardan lazzat aldmiz (dunyada sizin iigiin gozdl olan hdr seyi Xdrcbdiniz, axirdtd bir 
sey qalmadi)» (dl-dhqaf, 20). 

Peygembar Omera: «Mdgdr diinyanin onlarin, axirdtin isd bizim olmasina razi deyilsdnmi?!» - 
deyarak bu manaya i§ara etmi§dir. 549 

Begincisi, Allah-taala naz-nemat iginda ya§ayanlan va sarvat sahiblarini ancaq mazammat 
ederek bela buyurur: «Onlar bundan avval (dunyada) naz-nemat icinda idilar» (dl-Vaqb, 45). Digar bir 
ayada isa bela buyurur: «Biz bir mamlakati mahv etmak istadikda (peygembarlarin dili ila) onun 
naz-nemat icinda ya§ayan ba§cilanna (Allaha itaat etmayi, iman gatirmayi) amr edarik. Lakin onlar 
(Allaha asi olub) pis-pis i§lar toradarlar» (dl-lsra, 16). Bir ayada isa bela deyilir: «(Malaklar istehza ila 
onlara bela dedilar:) "Qacmaym, kef cakdiyiniz yera, maskanlariniza qayidm". Yaqin ki, Chora 
getmisdiniz, mal-dovbtiniz, Cdh-cdlahmz need oldu, deyd) sorgu-sual edilacaksiniz!» (dl-dnbiya, 13). 

Altmcisi, Allah-taala mal-dovlat a§iqini mazammat edarak bela buyurur: «Mirasi (halal- 
haramina) varmadan yeyirsiniz (qadinlarin, usaqlann paylanni vermirsiniz). Mal-dovlati isa lap cox 
sevirsiniz» (dl-Fdcr, 19-20). Bu ayada Allah-taala onlari ham mal-dovlati sevdiklarina gora danlayir, 
ham da buna gore eyibleyir. 

Yeddincisi, Allah-taala dunyani va zanginliyi arzulayani mazammat edir, onu istamayanlari, 
ona qar§i gixanlan madh edir va o dovriin an zangin insani haqqmda bela buyunir: «(Bir gun Qarun) 
faxir libas geyib oz zinati icinda qovmiinun qar§isma cixdi. Dunyaya haris olanlar dedilar: "Ka§ ki, 
Qaruna verilan (dovbt) biza da verilaydi. Haqiqatan, o, boyuk baxt (qismdt) sahibidir!" (Axirdt 



1 el-Buxari, 2468; Muslim, 1479 (34). 

143 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

bardsindd) elm verilmi§ kaslar isa bela dedilar: "Vay halmiza! Iman gatirib yax§i amal edan kimsa 
iiciin Allahm miikafati (tdnidnnasinda oldugunuz var-dovbtddn, ddbddbdddn) daha yax§idir. Buna (bu 
nemdb) yalniz sabr edanlar (Allaha itadt vd ibaddt etmdyi fani diinya mahndan tislun tutanlar, hdyatin 
gdtinlikhrind dozdnbr) qovu§arlar!"» (dl-QdSds, 79-80). 

Elm sahiblari xabar verirlar ki, Allah dargahmda olan miikafat va Cannat iman gatirib yaxsi 
amal edan kimsa iiciin daha xeyirlidir. Bu miikafati istanilan halda yoxsulluga, diinyaya, diinya 
arzularma va zanginlara verilan naz-nemata qarsi sabirli olan kaslar layiq goriiliirler. Allah-taala 
onlarm diinya va onun zinatini arzulamadan elm ahli olduqlarma sahadet vermisdir. 

Sakkizinci, Allah-taala fazilatin hakimiyyat qurmaq iigiin ehtiyac duyulan malda oldugunu 
zann edanlarin zannini radd edarak buyurur: «(Israil ovladinin) peygambari onlara dedi: "Allah 
Talutu siza pad§ah gondardi". Onlar isa: "Biz hokmdarliga daha layiq ikan va ona var-dovlat 
verilmadiyi halda, o, neca biza pad§ah ola bilar?» - deya cavab verdilar. (Peygdmbdr onlara) dedi: 
"Allah sizdan otrii onu (bdydnib) secmi§, elm va badanca (qiivvdCd) ona usttinluk vermi§dir» (dt- 
Bdqdtd, 247). Allah-taala onlarin bu iddiasmi radd edarak iistiinliiyiin zann etdiklari kimi malda deyil, 
elmde oldugunu xabar vermi§ va buyurmu§dur: «(Ya Rdsulum!) De: "Allahm nemati va marhamati 
ila - ancaq onunla sevinsinlar. Bu onlarin yigdiqlanndan (fani diinya mahndan) daha xeyirlidir!"» 
(Yunus, 58). Ayadan da goriindiiyii kimi Allahm fazilati va rahmati elm, iman va Qurandir. Onlarin 
yigdiqlan isa mal-dovlatdir. Bela ki, Allah-taala buyurur: «(Ya Rdsulum!) Magar sanin Rabbinin 
marhamatini (peygdmbdrliyini) onlarmi payla§dinrlar?! Diinyada onlarin dolanacaqlanni 
(kegindCdkbrini) 6z aralannda Biz bolu§durduk. Bir-birlarina i§ gordiirsiinlar deya, bazilarinin 
daracalarini digarlarindan iistiin tutduq. Sanin Rabbinin marhamati onlarin yigdiqlanndan (diinya 
mahndan) daha yax§idir!» (dz-Zuxruf, 32). 

Doqquzuncusu, Allah-taala mal-dovlat yigaraq onun coxlugu ila oyiinmayin insanlari 
axiratdan, ona hazirhqdan yaymdirmasmi xabar verir va onlari hadalayarak buyurur: «(Ey qafil 
insanlari) ^oxluq (mal-dovbt, ogul-u§aq vd qohum-dqraba goxlugu) ila oyunmak sizi o qadar 
§irniklandirdi (ba§inizi o qdddr qatdi) ki, hatta (mdzarlarda yatan olubrinizi sayib, onlarin da goxlugu ib 
fdxr etmdyiniz iXgiXn) qabirlari ziyarat etdiniz. [Va ya (axirdtiniz iigiin dsla gah§madan) oliib getdiniz 
(bbnd qdddr bu hahmzda davam etdiniz)]. Xeyr! (Beb yaramazl). Siz (obnddti sonra bu yaramaz dmdlbrinizin 
aqibdtini) miitlaq bilacaksiniz! Xeyr, xeyr! (Beb yaramaz). Siz (obnddn sonra bu yaramaz dmdlbrinizin 
aqibdtini) miitlaq bilacaksiniz!» (dt-Tdkasur, 1-4). Allah-taala coxluq ila oyiinmanin diinya ahlini 
acallari gatana qadar Allahdan va axiratdan yaymdirdigmi xabar verir. Bela ki, Allah Qurani-Karimde 
bildirir ki, onlar qabirlari ziyarat etdilar, lakin coxluqla oyiinmanin yuxusundan ayilmadilar. Allah- 
taala oliimii deyil qabirlarin ziyarati buyurmusdur. ^iinki insanlar na diinyada, na da qabirlarda daim 
qalacaqlar. Onlar qabirlarda yolcu kimidirlar. Ora galib bir miiddat qaldiqdan sonra diinyada 
olduqlan kimi oradan da kocacaklar. Son qarar tutacaqlan yer ya Cannat, ya da Cahannamdir. Allah- 
taala ayada oyiiniilan seyin na oldugunu miieyyen etmemisdir. ^liinki pislenilan oyiiniilen sey deyil, 
ele oyiinmanin oziidiir. Bela ki, oyun va aylancanin sani masgul etdiyi qeyd edilmis, lakin bu 
aylancanin noviiniin adi cekilmamisdir. Yalniz oyiinan dedikda qulun diinya mall, cah-calal, kola, 
keniz, bina tikma, agac akma, Allahm rizasmi talab etmeyan elm, Allaha yaxmlasdirmayan amal va bu 
qebilden olan, insani Allahdan va axiratdan yaymdiran emellar nazarda tutulur. 

Muslim Abdullah ibn Saxirdan ravayat etdiyi hadisda onun bela demasini ravayat edir: 

144 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

«Peygdmbdrin yanina gdldim. dt-Tdkasur surdsini oxuyurdu. Peygdmbdr: "Addm oglu malim, mahm deyir. 
Mdgdt malindan Sdddqd verib apardigindan, yeyib tiikdtdiyinddn vd geyib kohndltdiyinddn ba§qa Sdnd bit §ey 
qahrmi?!" - buyurdu». 550 

Allah-taala coxluqla oyiinarak Allahdan va axiratdan yayman kasi amalli-ba§li hadelemi§dir. 
Bela ki, insan oyiindiiyii §eyin sapalanmis, toz oldugunu, yard ona hec bir fayda vermayacayini 
goracak, oyunduyii diinyanm hiyla va aldadici oldugunu goracak, oyiinmasinin aqibatinin onun 
lehina deyil, aleyhina oldugunu hiss edacakdir. Ozii kimi digarlari ziyan cakdiyi kimi ozii da ziyan 
cekecakdir. Hesaba daxil etmediyi §eylar Allah tarafindan if§a edilacakdir. Onu Allahdan va axiratdan 
yaymdiran oyiinmasi azaba diicar olmasmm an ba§hca sababi olacaqdir. Oyiinmasi onun halak olmasi 
§artila badbaxt olmasma sabab olacaqdir. Oyiinmasina gora diinyada ucalmayib aksina, an a§agida 
olanlarla barabar olacaqdir. Oyiinmasi onu neca da badbaxt etdi. Diinyadaki zanginliyi ona axiretde 
yoxsulluq, xeyiri isa §ar gatirdi. Goziinden ortiik qalxdigi zaman: "Ka§ 6lmemi§ ebadi hayatim iigiin 
yax§i bir i§ gorar, Allaha ibadat edardim" - deyacakdir. Bu barada Allah-taala buyurur: «Nahayat, 
(mu§rikbrddn) birinin oliimii galib catdigi zaman o bela deyar: "Ey Rabbim! Mani geri (diinyaya) 
qaytar! Balka, (indiyd qdddr) zay etdiyim omriim miiqabilinda yax§i bir i§ goriim! (Yaxud, bu gilnd 
qdddr tdrk etdiyim imana qayidib saleh bir dmdl edim!) Xeyr, bu onun dediyi bo§ (faydasiz) bir sozdur» (dl- 
Muminun, 99-100). Onlarm dediklari bu soza bel baglamaq olmaz. Bu geri qayitma istayi qabul 
olunmayan bir istakdir. Ovvalca: "Ey Rabbim!" - deya Allahdan yardim dilayacak, sonra onun Allahm 
hiizuruna gatirilmasi emrini almi§ malaklara: "Mani geri qaytarm" - deyacakdir. Sonra diinyaya geri 
qayitmaq istamasinin sababini arxada buraxmi§ oldugu mail, cah-calali, saltanati va giicii iigiin yax§i 
amal goracayi kimi agiqlami§dir. Lakin ona: "Xeyr, sanin yenidan diinyaya qayitmagma yol yoxdur. 
(^iinki san dii§iinacak bir insanin dii§anacayi qadar omiir ya§adm" - deyilacakdir. 

Yardim dilayan har kasa yardim etmek va aldan gixardigmi geri qaytarmasi iigiin mohlat 
isteyana mohlat vermek saxavatli va marhamatli Allahm §anindan olsa da, Allah-taala bu qafilin geri 
qayitmaq arzusunun bo§ bir soz oldugunu, arxasmda hec bir haqiqatin dayanmadigmi, ona mohlat 
verilsa bela, xarakter va tabiatinin saleh i§ gormaya razi olmadigmi, onun bu sozlari yalniz dilda 
soylediyini, yenidan diinyaya qaytanlsa bela, Allahm qadagan etdiyi amallari edacayini va onun 
yalangilardan oldugunu xabar vermi§dir. Hakimlarin hakimi olan Allahm hikmati, izzati, elmi va 
hamdi istanilan faydasiz bir §eyi ata etmeya razi olmaz. ^iinki hamin qafil yenidan diinyaya 
qaytanlsa bela, ikinci hall birinci halmin takran olardi. Bela ki, bu barada Allah-taala Qurani-Karimda 
buyurur: «(Ya Rdsulum!) Gatirilib od iistiinda saxlandiqlan zaman san onlarm: "Ka§ ki, biz diinyaya 
qaytanlib Rabbimizin ayalarini yalan hesab etmayaydik va mominlardan olaydiq!» - demalarini 
goraydin! Xeyr, avvalca (iirdkbrindd) gizlatdiklari (kiifr, nifaq vd girkin dmdlbr) onlarm qabagma gixdi. 
9gar geri qaytanlsaydilar, yena da onlar qadagan olunduqlan §eya (kiifr vd gunaha) al qatardilar. 
Onlar, §ubhasiz ki, yalancidirlar!» (dl-dnam, 27-28). 

Bir cox hadis alimlari bu ayanin atrafmda gah§salar da, ona sahih bir tafsir vera bilmediler. 
Onlarm bu aya haqqmda soyladiklarina fikir versan, tutarli bir dalil tapa bilmazsan. Ayanin manasi 
isa onlarm izah etdiyindan daha genis, va daha boyiikdiir. Tafsirgilar ayadaki diizali§ hissaciyi (idrab) 
olan J-J — in na maqsadla i§ledildiyini, qabagma gixacaq §eyin na oldugunu diizgiin anlamami§, 
bunun azab oldugunu zenn etmi§lar. Lakin bunun ayanin «9vvalca (urdkldrindd) gizlatdiklari» 



550 Muslim, 2958. 

145 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

hissasiyla uygun olmadigmi goriib U*^ komakgi felini taqdirda olan xabar hesab etdilar. Bu zaman 
onlarin gizlatdiklari §eyin kiifr nifaq va girkin amallar oldugu meydana gixdi. Lakin bu tafsirda da 
onlara qar§i kafirlarin 6z §irk va kufrlarini gizlatmadiklari, aksina onu agiq a§kar yaymalan, insanlan 
buna davat etmalari va bunun ugrunda miiharibalar aparmalan barada dalil gostarildi. Tefsirgilar 
bunun onlarin aleyhina bir dalil oldugunu goriib bela dediler: «Kafirlar va mii§riklar qiyametin bazi 
yerlarinda 6z §irklarini gizladib inkar edacak va: «Ey Rabbimiz! Biz mu§rik olmami§iq» (dl-dnam, 23) 
- deyacaklar. Cahannamin qar§ismda dayandiqlan zaman isa gizlatdiklari kiifriin va §irkin cazasi 
onlarin qabagma grxacaqdir». Tefsirgilerdan olan Vahidi demi§dir: «Bu tafsir sahiblari heg bir §ey 
etmemi§lar. Ciinki ayanin matni, diizalis, hissaciyi (idrab) olan u-i - in i§ledilmesi maqsedi, onlar 
yenidan diinyaya qayitsalar bela, qadagan olunmu§ i§lar gormalari xabari va mu§riklarin: "Ey 
Rabbimiz! Allaha and olsun ki, biz mii§rik olmami§iq" - demeleri bu tafsircilarin soyladiklarina uygun 
gelmir. Bu barada du§uniin!» 

Aralannda Zaccacm da oldugu bir dasta alimlar isa: «Ba§cilarmm gizlatdiklari qiyamat onlara 
tabe olanlarm qabagma gixacaqdir» - deya tafsir etmi§ler. Lakin bu tafsirinin oziinun izaha ehtiyaci 
vardir. Qiinki bu tafsirdaki agirliq gizli deyildir. 

Mubarrid bu ayani digar alimlardan daha diizgiin anlayaraq demi§dir: «Kafirlara kiifriin zareri 
gizli olunca, sanki kiifriin oziida onlar iigiin aciq olmami§dir». Bunun manasi beledir: Kafirlara kiifriin 
aqibatinin zarari va cazasi gizli oldugu iigiin sanki kiifriin ozii va haqiqati da onlar iigiin gizli 
qalmi§dir. Onlar azabi gordiiklari zaman isa kiifriin haqiqati va zarari onlarin qabagma gixacaqdir. 
Insanlarm qar§ismda kufrlarini va §irklerini elan edarak, oturaq va kocarilari buna gagiraraq, 
emellarinin aqibatindan bixabar olduqlan iigiin kufrlarini gizlatmelarini soylemak gatindir. Bela ki, 
agiq-a§kar haqsizhq edan, insanlan qatla yetiran, yer iiziinda fasad toradan kasin etdiyi amellarin 
aqibatindan bixabar oldugu iigiin bu amallari gizlatmi§ oldugunu demak da dogru olmazdir. 

Allah ne demak istadiyini daha yax§i bilir. Bela ki, ayanin manasi beladir: hamin mii§rikler 
Cahannamin qar§ismda dayanib onu gordiiklari va ora daxil olacaqlarmi anladiqlan zaman diinyaya 
qaytanlmagi, orada Allaha va ayalarina iman gatirmayi va elgilarini yalangi gixarmamagi arzu 
edacaklar. Lakin Allah-taala masalanin heg da bela olmadigmi, onlarin tabiat va xarakterlarinda 
imanm olmadigmi, aksina xarakterlarinin kiifr, §irk va yalan oldugunu bildirir. Hemginin Allah-taala 
onu da vurgulayir ki, agar onlar yenidan diinyaya qaytanlsaydilar, avvalki hallarmdan heg bir §eyle 
farqlanmazdilar va onlar: "9gar diinyaya qaytanlsaydiq, iman gatirar va tasdiq edardik" - 
demalarinda yalangidirlar. Ayanin maqsadi miiayyanla§sa, diizali§ hissaciyi (idrab) olan 6-i - in 
i§ladilmasi maqsadi, yani vaxtila gizlatdiklari §ey onlarin qabagmda dayanmasmin manasi, bir az da 
deqiqle§dirsek, onlari: "Ka§ diinyaya qaytanlardiq. Onda Rabbimizin ayalerini yalanlamazdiq" - 
soylamelarina vadar edan amilin na oldugu aydmla§mi§ olar. Kafirlar diinyada batil ahli olmalarmi, 
elgilarin Allah tarafindan onlara gondarilan missiyalarmda dogru soyladiklarini bilirdilar va buna da 
tarn amin idilar. Lakin bunu aralannda gizladir, biiruza vermir, hatta, bunun gizli qalmasmi bir- 
birilarina tovsiya edirdilar. Onlari diinyaya qayidib iman gatirmayi arzu etmalarina sovq edan amilin 
peygambarlarin soyladiklarinin dogni oldugunu bilmemeleri deyildir. Onlar bunu bilir va 
gizladirdilar. Qiyamat giinii onlarin batil iizarinda, peygambarlarin isa haqq iizarinda olmalan 
meydana gixacaq va bunu gizlatdiklarindan sonra ayani §akilda goracaklar. Ogar yenidan diinyaya 
qaytanlsaydilar, nafslari onlara iman gatirmaya icaza vermezdi va yenidan kiifr edar, peygambarlari 

146 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

va Allahin ayalarini yalanlayardilar. Onlar imaran haqq, §irkin isa batil oldugunu mahz qiyamat giinii 
bildiklari iigiin diinyaya qayitmagi arzulamirdilar. Onlar doza bilmadiklari azabi goriinca bunu 
arzulamaga ba§ladilar. Bu bir nov bir insanm ba§qa bir insana qar§i olan mahabbetini gizletmasina 
benzeyir. Bela ki, bu insan birini sevir, sevgisinin pug oldugunu, ondan imtina etmayin isa dogru 
addim oldugunu bildiyi halda onunla barabar giin kegirir. Lakin himayasinda oldugu §axsin 
(valisinin) bundan xabar tutacagi taqdirda onun cazalandiracagmi ona soylayirlar. O bunu bildiyi 
halda buna mahal qoymur va 6z sozunda inad edarak, mahabbatinin va sevdiyi §axsla barabar oturub- 
durmasimn diizgiin oldugunu soyleyir. Himayasinda olan §axs onu yaxalayib buna gora 
cazalandirmaq istadiyi va bu cazadan tarn yaqin oldugu zaman cazasmin bagi§lanmasmi tamanni edir 
va onunla bir daha goru§mayacayini vad edir. Lakin qalbinda ona qar§i mahabbat va onunla 
ya§amaga istak cazani gordiikden, hatta, cazani gakdikdan sonra sevdiyi §axsle qovu§maga vadar 
edir. Caza tatbiq olunarkan bilarak gizlatdiyi xatasi va onu xabardarhq eden §axsin haqh oldugu 
meydana cixir. 9gar onun cazasi bagi§lansaydi, yena da o qadagan olunmu§ i§i gorardi. 

Idrabm bu manaya uygun oldugunu dii§un. Bu, kafirlarin: "9gar yenidan diinyaya 
qaytarilsaydiq, iman gatirar tasdiq ederdik. ^iinki peygamberlarin vaxtila dediklarinin haqq olmasi 
indi bize malum oldu" - soylemelarina radd cavabidir. Yani onlarm soyladiklari dogru deyildir. Ciinki 
onlar peygambarlarin dediklarinin haqq oldugunu ela o vaxt da bilirdilar, lakin bunu gizladirdilar. 
Indi isa bildiyiniz bir §ey ortaya gixmadi ki, onu oziiniiza bahana gatirasiniz. 9ksina, indi vaxtila siza 
malum olan va gizli saxlanilmasmi bir-biriniza tovsiya etdiyiniz §ey sizlarin qabagma gixdi. 9n 
dogrusunu bilan isa tabii ki, Allah-taaladir. 

Sabir edan yoxsul va §iikiir edan zangin masalasinin daxilinda bu ayanin tafsiri haqda 
uzunguluga yol vermeyimizi diis/iinma. ^iinki bu ayanin tafsiri asas movzudan daha ahamiyyatli va 
daha f aydah ola bilar. Ugur Allahdandir. 

Gelin bu barada sohbatimize davam edak. Allah-taala buyurur: «Xeyr, agar (qiyamdt gunii sizd 
nd edihcdyini) tam yaqinlikla bilsaydiniz (fani diinya mahna uymazdiniz) !» (dt-Tdkdsur, 5). §art budaq 
ciimlasi olan bu ayanin bas, ciimladan ibarat hissasi ayada qeyd olunmasa da, «..., fani diinya mahna 
uymazdiniz» - menasmi ustii-ortiilu §akilda ifada edir. Sahihliyina va siibutuna heg bir §iibha 
olmayan va bu barada miibahisa qebul etmayen tam yaqinliyi (yaqinlik elmi) itirdikdan sonra 
goxluqla oyiinma sizi haddan artiq siza yaxm olan §eylardan yayindirdi. 9gar tam yaqinliyin haqiqati 
qalblariniza gatib ora daxil olsaydi, goxluqla oyiinmez va onun tasirina dii§mazdiniz. ^iinki takca har 
hansi bir §eyin girkin, aqibatinin isa pis olmasmi bilmak onu terk etmak iigiin kifayat deyildir. 9gar 
kimdesa tam yaqinlik olarsa, bu yaqinlik o i§in tark edilmasini talab edar. 

Hassan ibn Sabit bu manada Badr d6yu§uniin i§tirakgilan haqqmda bela soylami§dir: «Biz da, 
onlar da olmak iigiin getdik. 9gar onlar tam yaqinlikla bunu bilsaydilar, ora getmazdilar». «Xeyr! 
(Beb yaramaz!) Siz (ohnddn sonra bu yaramaz dmdlbrinizin aqibdtini) miitlaq bilacaksiniz! Xeyr, xeyr! 
(Beb yaramaz) Siz (obnddn sonra bu yaramaz dmdlbrinizin aqibdtini) miitlaq bilacaksiniz!» (dt-Tdkdsur, 3- 
4). Bazi tafsir alimlari bu ayanin onlarm miitlaq bilacaklarina bir takid oldugunu soylayirlar. Digar 
tafsir alimlari isa bunun takid olmadigrni, birinci bilmenin oliim galdiyi zaman oldugunu, ikinci 
bilmenin isa qabirda oldugunu bildirirlar. Bu Hasan al-Basrinin va Miiqatilin soyladiklaridir. Eyni 
tafsiri 9ta Ibn Abbasdan ravayat etmi§dir. Bir nega ray bu tafsirin sahih olmasmi gostarir. 

Birincisi, kelmanin yeni bir mana ifada etmasi daha asasdir. Yani mananm boyiikliiyii va 

147 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

fesahata xalal gatirilmamasi ila yana§i onu asas hesab etmak olar. 

Ikincisi, har iki bilma arasmda "summe" - ^ - kalmasinin i§ladilmasi iki bilma arasmda vaxt va 
ahamiyyat baximmdan mohlatin olmasmi bildirir. 

Ugunciisii, ikinci ray haqiqata uygundur. (^iinki insan olduyu zaman uzarinde oldugu yolun 
heqiqat ol 

dugunu bilacakdir. Sonra qabirda va qabirdan sonra bunu lap yax§i anlayacaqdir. 

Dordunciisu, 91i Ibn 9bi Talib va digar salaflar ayadan qabir azabmi anlami§lar. Tirmizi 9bu 
Kuraybdan, o da Hekkem ibn Salim ar-Razidan, o da Amr ibn Qeysdan, o da Haccac ibn Munhal ibn 
Omerdan, o da Zardan, o da 91idan: «dt-Tdkasur surdsi nazil olana qdddr qdbir dzabina stibhd edirdik» - 
demasini ravayat etmi§dir. 551 Vahidi deyir: «"Xeyr! (Beb yaramaz!). Siz miitlaq bilacaksiniz!" - yani 
qabirda». 

BesTncisi, ikinci ray sonraki «(Ey mti§rikbr! Qiyamdt gtinti) siz o Cahannami miitlaq 
goracaksiniz! Bali, siz (Cdhdnndmd vasil olduqdan sonra) onu miitlaq 6z goziiniizla goracaksiniz!» (dt- 
Tdkdsur, 6-7) - ayalara uygundur. Ayadaki ikinci dafa gorma birinci dafa gormadan alavadir. (^iinki 
birinci dafa miitlaq gormadirsa, ikinci dafa gozla gormadir. Birinci gorma avval, ikinci gorma ondan 
sonra olacaqdir. Sonra Allah-taala suranin sonunda nematlar barada sorgu-suala gakilacayini vavul- 
qesam (And vavi), "lam" va "nunus-saqile" takid harfleri ila takidla xabar vermi§dir. ^iinki har kas 
diinyadaki nematlari halal, yoxsa haram yollami alda etmasi barada sorgu-suala gakilacakdir. 9gar bu 
sorgu-sualdan canmi qurtara bilsa, onda bu nemata gora Allah-taalaya §iikiir edib-etmamasi, bu 
nematlari Allaha ibadatda sarf edib-etmemesi barada soru§ulacaqdir. Birinci sorgu-sual bu nemeti 
neca aide etmasi, ikinci sorgu-sual isa onu hara sarf etmasi baradadir. 

Tirmizi 9ta Ibn 9bi Rabahdan, o da Ibn Omardan Peygambarin bela demasini ravayat etmi§dir: 
«Qiyamdt giinii Rdbbinin huzurunda be§ seyddn sorgu-suala Qdkilmddikcd Addm oglunun ayaqlan qatlanmaz. 
Bunlar dmrunu nddd tukdtmdsi, cavanhgini nddd giiriltrndsi, mahni haradan qazanib hara xdrcbmdsi vd 
bildiyind need dmdl etmdsi barddddir» 552 . 

Tirmizinin 9bu Barzadan ravayat etdiyi bir hadisda isa Allahm elcisi bela buyurur: «Qiyamdt 
gunti bmrtinti nddd ttikdtmdsi, bildiyind need dmdl etmdsi vd mahni haradan qazanib hara xdrcbmdsi barddd 
sorgu-suala qdkilmddikcd Addm oglunun ayaqlan qatlanmaz^. Tirmizi bu hadisin sahih oldugunu 
bildirmi§dir. Bir hadisda isa Tirmizi 9bu Hiireyraden Allah elgisinin bela demasini ravayat edir: 
«Qiyamdt gunti qulun nemdtbri barddd ilk soru§ulacagi sey beb olacaqdir: "Mdgdr biz Sdnd can saghgi 
vermddikmi, sdni soyuq su ib igizdirmddikmi? " » 554 . 

Yena da Tirmizi Zubeyr ibn 9vvamdan bela ravayat edir: «Sonra da hamin gun (Allahin 
dtinyada sizd dta etdiyi) nematlar barasinda miitlaq sorgu-sual olunacaqsmiz!» (dt-Tdkdsur, 8) ayasi 



551 et-Tirmizi, 3355; et-Tabsrani, "Csmii al-Beyan", 30/183-184; Ibn 9bi Hatim, "Tsfsir", 4/582-583; et-Tahavi, "Mugkile el- 
9ser", 5177. Deyiram: Tirmizinin dediyi kimi qsribdir. 

552 ?ox zaifdir: et-Tirmizi, 2416; al-Bezzar, "Musnad", (4/266/1435 - "el-Behrul-Zaxxar"); 8bu Yala, "Miisnad", 9/178/5271; et- 
Tabarani, "al-Kabir", 10/8/9772; "es-Sagir", 648; Ibn Adiy, "el-Kamil", 2/763-764; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 2/286/1784, "ez- 
Zuhd", 711. 

553 zaifdir: et-Tirmizi, 2417; sr-Rsvyani ; "Miisnad", 2/337/1313; ad-Darami, 1/144/537, "8xlaq al-Ubme", 115; 8bu Yala, 
"Musnad", 13/428/3434; al-Beyhsqi, "al-Msdxel", 494. 

554 sahihdir: at-Tirmizi, 3358; Abdullah bin 9hmed, "Zevaid-ez-Ziihd", seh. 31; Ibn Hibban, 7364, el-Hakim, 4/138; Ibn 
Cerir, "Tefsir", 30/288; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4287; et-Taberani, "sl-9vsat", 62; el-Bagavi, 14/311; va s. 

148 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

nazil oldugu zaman Zubeyr: "Ey Allahin elgisi! Biz hansi nemdtbr haqqinda sorgu-sual olunacayiq? Axi 
bizim var-yox iki qara nemdtimiz: xurmamiz vd suyumuz vardir" - deyd Peygdmbdr ddn soru§du. Peygdmbdr dd: 
"Bilin ki, bu miitbq olacaqdir" - deyd cavab verdi. 555 Tirmizi hadisin hesan oldugunu soylayir. 

Tirmizinin 9bu Hiireyredan naql etdiyi buna banzer ravayatde sahabalar: «Axi bizim var-yox iki 
qara nemdtimiz var. Dii§mdn hazir, qilinclarimiz isd boynumuzdadir» - dedibr. Peygdmbdr dd: «Bu mtitbq 
olacaqdir» - dedi. 556 

Peygambarin «Bu miitlaq olacaqdir» - demasinda nazarda tutulan ya nematlarin qarsida 
sahabalar uciin tazalanmesidir, ya da bu nematlar barada sorgu-sualm miitlaq olmasidir. Ciinki bu, su 
va xurma da olsa, nematdan hesab olunur. Digar bir sahih hadis da xurma ila su barasinda sorgu-sual 
olunacagma dalalat edir. Bela ki, hadisda sahabalar Peygambarla birlikda yas xurma va at yeyib, 
soyuq su icdiklari zaman Peygambar onlara: «Bu bardsindd qiyamdt gunii sorgu-sual olunacaginiz 
nemdtdir» - demisdir. 557 Bu sorgu-sual hamin nemat barada sukiir edib-etmemasi va onun haqqmi 
verib-vermamasi barasindadir. 

Tirmizi 9nasdan Peygambarin bela demasini ravayat edir: «Qiyamdt gunii qui qoyun balasi kimi 
gdtiribcdk, Allahin hiizurunda dayandinlacaqdir. Allah-taala ondan: "Sdnd dta etdim, sdni mal-dovbt, cah-calal 
sahibi etdim vd Sdnd nemdtbr bdxs etdim. Bds sdn nd etdin?" - deyd sorusacaqdir . Qui da Allaha: "Ey Rdbbim! 
Onlari topladim, yetisdirdim, dvvdlkinddn dd daha bol halda buraxib gdldim. Mdni yeniddn diinyaya qaytar, 
onlari Sdnin yolunda Xdrcbyim" - deyd cavab verdCdkdir. Allah: "Onda Mdnim yolumda etdikbrini gbstdr" - 
deyd dmr eddCdkdir. Qulun isd bu barddd heg bir i§ gbrmddiyi mdlum olacaq vd onu Cdhdnmmd aparacaqlar» 558 . 

Tirmizinin 9bu Said va 9bu Hureyradan Allah elcisinin bela demasi ravayat olunur: «Qiyamdt 
gunii qui gdtiribcdk, Allah-taala ona beb deydCdkdir: "Mdgdr Sdnd qulaq, gbz, mal-dovbt vd bvlad vermddimmi? 
Mal-qara vd tarlani sdnin ixtiyarina vermddimmi? Sdni basqi vd sdrbdst insan etmddimmi? Bu giiniindd 
mdnimb gdril§dCdyini heg du§undunmu? " . Qui: Xeyr - deyd cavab verdCdkdir. Allah-taala ona: "Sdn Mdni 
unutdugun kimi bu gun dd Mdn sdni unuduram" - deydCdkdir» 559 . Tirmizi hadisin sahih oldugunu qeyd 
etmisdir. 

Bir qrup tafsir alimlari iddia edirlar ki, bu xitab kafirlara aiddir va onlar nematlar barada sorgu- 
sual olunacaqlar. Bu iddia Hasan al-Basridan va Miiqatildan naql olunur. Vahidi da bu iddiani 
dasteklayir va 9bu Bakrin hedisini dalil gatirir. Bela ki, haqqmda danisdigimiz aya nazil olarkan 
Allahin elgisi 9bu Bakra bela dedi: «dbu Heysdm ibn Tdhiyydnin evindd sdninb birgd yediyimiz arpa gbrdyi, 
dt, ddymdmis xurma vd igdiyimiz sirin su haqda fikrin nddir? Bunlarin bardsindd sorusulacagxmiz nemdtbr ddn 
olmasindan bizd gbrd qorxursanmi? » Sonra Allahin elgisi: «Bu sorgu-sual kafirbr ugundur» 560 - deyib bu aydni 
oxudu: «Biz heg nankordan ba§qasina cdzami verdrik?» (ds-Sdba, 17). 

Vahidi bela deyir: «Ayanin goriinusu bu sozun dogru oldugunu gostarir. Qiinki sura 
butiinlukla miisriklara xitab va onlari tahdiddir. Mana da bu soziin dogruluguna sahidlik edir. Bela ki, 
kafirlar Allaha sarik qosub, Ondan qeyrisine ibadat etdiklari iicun onlara verilan nematin haqqmi 



555 has3ndir: st-Tirmizi, 3356; Ibn Mace, 4158. 

556 hasandir: et-Tirmizi, 3357. 

557 Muslim, 2038. 

558 zaifdir: et-Tirmizi, 2427. Deyirem: Tirmizinin dediyi kimi zeifdir. 

559 sehihdir: et-Tirmizi, 2428. Deyirem: Tirmizinin dediyi kimi sehihdir. 

560 el-Vahidinin eserinde bele hedis gormedim. es-Suyuti, "ed-Derul-Mensur", 8/618. Deyirem: senedi cox zeifdir, novbeti 
sehifede verilecekdir. 

149 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

odamadilar. Ona gora da onlar mazammat olaraq, onlara verilmis, nematlarda boyunlarma dii§an 
vacibi verib-vermamalari, nematin haqqmi zay edib-etmamalari barada sorgu-suala cakilmaya 
layiqdirlar. Sonra nemeti veranin takliyina §iikiir etmayi tark etdiklari iigiin azaba diigar olacaqlar». 
Bu Miiqatilin soyladiklarinin manasmdadir, eyni zamanda da Hasan al-Basrinin soziidiir. Ciinki o da 
nematlardan yalniz Cahannam ahlinin sorus/ulacagmi demi§dir. 

Na lafzda, na sahih siinnada, na da aqli dalillarda bu xitabm kafirlara aid olmasmi talab edan 
ele bir delil yoxdur. 9ksina, lafzin g6riinii§ii, siinnanin aciqhgi, muraciatin goxluqla oyiinarak Allahi 
va axirati unudan har kasa aid olduguna dalalat edir. Muraciatin goxluqla oyunanin bazilarina aid 
olmasmin hec bir aspekti yoxdur. Buna Peygambarin bu surani oxuyarkan: «Addm oglu mahm, malim 
deyir. Mdgdr yeyib tiikdtdiyinddn vd geyib kohmltdiyinddn basqa Sdnd bir §ey qahrmi? ! » 561 - demasi da dalalat 
edir. Hadis "Sahih MiislmV'da ravayat olunur. (^oxluqla oyiinan ham miisalman, ham da kafir ola 
bilar. 

Hamcinin yuxanda qeyd etdiyimiz hadislar, sahabalarin Peygambara suali, onlarm bu xitabin 
iimumi olmasmi anlamalan va: «Ey Allahin elgisi! Biz hansi nemdtbr haqqinda sorgu sual olunacayiq? Axi 
bizim var-yox iki qara nemdtimiz, xurmamiz vd suyumuz vardir» - demeleri muraciatin iimumi olmasma 
dalalat edir. 9gar xitab iimumi olmasaydi Peygember bunu sahabalara aciqlayar va: «Bu sorgu-suahn 
sizd aidiyyah yoxdur. Bu kafirbrd aiddir» - deyardi. Sahabalar xitabin iimumi olmasmi anlami§lar. Sahih 
hadislar da iimumiliyi gostarir. Peygambar da ona nazil olan Qurandan sahabalarin xitabin iimumi 
olmasi kimi ba§a dii§melarini tasdiq etmi§dir. 562 

Xitabin yalniz kafirlara xas olmasmi iddia edanlarin 9bu Bekrin hadisini delil gatirmelarina 
galinca, bu hadis sahih deyildir. Bu movzuda sahih hadis hamin hadisin batil olmasmi gostarir. Biz 
hamin sahih hadisi oldugu kimi qeyd edirik. "Sahih Miislim"da 9bu Hiireyradan bela ravayat olunur: 
«Bir gun, yaxud bir gecd Allahin elgisi bayira gixdi. Birddn dbu Bdkr vd Omdrld qarsilasdi. Onlardan: "Bu 
vaxtda evddn gixmaginizin sdbdbi nddir?" - deyd sorusdu. Onlar da: "Achq, ey Allahin elgisi!" - deyd cavab 
verdihr. Peygdmbdr: "And olsun canim dlindd olana ki, mdn dd sizin gixdiginiz sdbdb ucbatindan gixmisam. 
Durun!" - dedi. Onlar da durdular vd Peygdmbdrb bir yerdd bir dnsann evind gdldibr. Ki§i evdd yox idi. 
Zovcdsi Peygdmbdri gbruncd: "Salam, xo§ gdlmisiniz" - dedi. Allahin elgisi ondan: "Filankds haradadir?" - deyd 
sorusdu. Qadin da: "Bizd §irin su gdtirmdyd gedib" - deyd cavab verdi. dnsar gdlib Allah elgisini vd onun 
yoldaslarini gordukdd: "Allaha hdmd olsun! Bu gun mdnddn daha alicdnab qonaq sahibi yoxdur" - dedi. Sonra 
gixib igindd hdm kal, hdm quru, hdm dd sulu xurmalar olan bir xurma salximi gdtirdi. "Bundan nus edin" - 
deyib bigagi goturdu. Allahin elgisi ona: "Ndbadd sagmal qoyuna toxunasan!" - dedi. Lakin ev sahibi onlar iigiin 
qoyunu kdsdi. Onlar qoyundan vd hdmin salximdan yedibr, igdibr. Yeyib-igib doyduqdan sonra Allahin elgisi 
dbu Bdkr vd Omdrd: "And olsun canim dlindd olana ki, qiyamdt giinii bu nemdtd gbrd sorusulacaqsiniz. Sizi 
evbrinizddn achq gixardi, bu nemdt sizd qismdt olmayinca da evbrinizd qayitmadinizl" - dedi» 563 . 

Bu sahih hadis muraciatin takga kafirlara deyil, har kasa aid olduguna dalalat edir. Heqiqat da 
bu xitabin takca kafirlara aid olmamasmi gostarir. Qiinki goxluqla oyiinmenin aksar miisalmanlari 
Allahdan va axiratdan yaymdirmasi haqiqatdir. Quranm xitabi ona gatan har kasa §amil olunur. Bu 
xitabin ahata dairasina daxil olan ilk insanlar Allah elcisinin miiasirlari olubsa, ondan sonra galan 

561 Muslim, 2958. 

562 560-ci qeyda bax. 

563 Muslim, 2038. 

150 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

nasillar da bu xitabm ahata dairasina daxil olmus, hesab olunurlar. Bu dinin zarurati sayasinda 
malumdur. Bu barada miibahisa aparanm sozii sonraki alimlar tarafindan qabul olunmur. Bu gun biz, 
bizden oncakilar va sonrakilar bu ayanin hokmii altma daxildirlar. «Ey iman gatiranlar! Oruc tutmaq 
sizdan avvalki ummatlara vacib edildiyi kimi, siza da vacib edildi» (dl-Bdqdrd, 183). Dindan malum 
olan zaruratla sahabalarin bu ayanin hokmii altma daxil oldugu kimi bu ayaya banzar biitiin ayalarin 
hokmii altma daxildirlar. «(Ey qafil insanlar!) Coxluq (mal-dovbt, ogul-usaq vd qohum-dqraba goxlugu) ila 
oyunmak sizi o qadar §irniklandirdi (basinizi o qdddr qatdi) ki,...» (dt-Tdkdsur, 1) ayesinda xitab bu 
sifatla saciyyalanan har kasa §amil olunur. Insanlar goxluqla oyunmada, Allahi va axirati unutmaqda 
yalniz Allahm saya bilacayi miqdarda daracaya boliinurlar. 

Ogar: «M6minlari goxluqla oyunmak axiratdan yaymdirmaz. Buna gora da onlar goxluqla 
oyunanlarin tahdidina daxil deyiller» — iddiasi saslansa, buna bela cavab verilir: «Bu xitabm yalniz 
kafirlara aid olmasmi iddia edanlarin fikridir. Onlar bu xitabm umumi olmasmi mumkiin hesab 
etmirlar. Onlar kafirlarin tahdida daha layiq oldugunu goriib xitabi onlara xas etmi§lar». Buna cavab 
olaraq deya bilarik ki, bu xitab insana insan olundugu ucun §amil olunur. Ciinki Quranm yoluna gora 
insan insan oldugu ucun mazammat olunur. Bu barada Allah-taala buyurur: «Insan (hdr §eydd) 
talaskandir (gordiiyii i§in aqibdtini dil§unmdyd hovsdhsi gatmaz)» (dl-isra, 11), «insan (nd qdddr varh olsa da, 
tdbidti etibarib) xasisdir!» (dl-isra, 100), «insan 6z Rabbina qar§i ^ox nankordur» (dl-Adiyat, 6), «Ona 
insan yuklandi. Haqiqatan, o <:ox zalim, ^ox cahildir. (insan bu agir dmandti goturmdkb ozund zulm etdi 
vd cahilliyi ilziinddn onun gdtinliyini, agir ndticdsini bilmddi)» (dl-dhzab, 72), «Haqiqatan, insan ^ox 
nankordur» (dl-Hdcc, 66). Buna banzar ayaler goxdur. Insan faydah elm va saleh emeldan olan har bir 
xeyrdan uzaqdir. Yalniz Allah-taala ona bu elmi va amali ata edarak onu kamille§dirir. Insanm 
tabiatinda bunlar yox idi. Oksina, insanm tabiatinda yalniz elma zidd olan avamcihq, adalata zidd 
olan haqsizhq vardir. Insanda olan har bir elm, adalat va xeyir ona tabiatindan deyil, Rabbindandir. 
Elece da, goxluqla oyunmanin ona axirati unutdurmasi onun tabiatindan irali galen xarakteridir. Insan 
bundan yalniz Allahm onu tamizlamasi, axirati sevdirmasi va axirati diinya ila oyunmakdan iistiin 
tutdurmasi sayasinda xilas ola bilar. Ogar Allah ona bu nematlari versa, o xilas olacaq. Oks halda 
diinya malmm goxlugu ila oyiinarek axirati unutmasi qagilmazdir. 

Xitabm yalniz kafirlara xas oldugunu iddia edanlara cavab olaraq deyilir ki, axiretda adi cakilan 
tahdidi bilmakda har kas ortaq olacaqdir. Bu, diinyada bilmeyan har kasin axiratda miitlaq bilacayi bir 
i§dir. «Xeyr! (Beb yaramazl). Siz (obnddn sonra bu yaramaz dnidlbrinizin aqibdtini) miitlaq bilacaksiniz!» 
(dt-Tdkdsur, 3) ayasi Cahannama daxil olmagi talab etmirsa, orada abadi qalmaqdan dam§maq bela 
olmaz. Hamcinin Cahannami gormak da onu goran har kasin ora daxil olmasmi talab etmir. Ciinki 
qiyamat giinii dayananlarin hamisi Cahannami ayani §akilda goracaklar. Uca va Ulu Tann istar 
momin olsun, istar kafir, istar giinahsiz olsun, istarsa da giinahkar, har bir kasin Cahannami 
goracayina and igmi§dir. Bu surada xitabm iimumi olmasmi inkar edan ela bir dalil yoxdur. 
Nemetlardan yalniz Cahannam ahlinin sorgu-suala gakilaceyi barada Hasan el-Basridan naql olunan 
ravayat qatiyyan dogru deyildir. Ya onun aleyhinadir, ya da ondandir. Aciq sahih hadislar Hasan al- 
Basrinin iddiasmi radd edir. Ugur Allahdandir. 

§enin boyukliiyii, tahdidinin §iddetliyi, axiratdan yaymdirmasmm xabardarligi va manasmm 
ekser insanlara uygun olmasi ila yana§i bu kimi suranin evveldan axira kimi yalniz kafirlara xas 
oldugunu inkar etmasi gizli deyildir va bu hamin suraya da yara§maz. Bunu ba§a dii§mak ucun marfu 

151 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

hedisler etrafmda dus/iinmek kifayet eder. On dogrusunu bilen ise tebii ki, Allah-taaladir. 

Biitiin heyati boyu, hetta olene kimi goxluqla oyiinmenin ba§mi qatdigi, goxluqla oyiinme 
yuxusundan ayilmayan, aksina goxluqla oyiinmanin qalbini yatizdirdigi ve yalniz bu yuxudan oliiler 
ordusuna qovu§dugu zaman ayilan kasa §iddetli bir mazemmatin olmasi barade dii§iin! Bununla 
insanlann aksariyyatinin hah arasmda uygunluga fikir versen, onda xitabm iimumi olmasini gormiis, 
olarsan. Allah-taalanm mazammati va tahdidi oyiiniilen §eyle deyil, mahz oyiinma ila 
elaqelendirmi§dir ki, diinyaya aid oyiinmanin har ge§idi bura daxil olsun. Bu barade dii§iin. Oyiinma 
qar§ihqh oldugu iigiin goxluqla oyiinen har kas oyiindiiyii §eyin sayrnin raqibinin oyiindiiyii §eyin 
saymdan gox oldugunu istayir. Onlari buna sovq edan izzet va §arafin gox olana aid olmasidir. 
Onlardan bela deyanlar da var: «Manim mahmm sayi onlannkmdan sayca gox deyildir. (Jiinki izzat va 
hormet mail gox olana aiddir». Oyiinmadan goxlu var-dovlata sahib olmagm heg kasa zarari yoxdur. 
Bela ki, bir qrup sahabalarin da coxlu mal-dovleti var idi va onlar buna gora bir-birilari ila 
oyiinmadiklari iigiin mal-dovlatlarinin da onlara ziyani yox idi. Diinya mail va cah-calah ila oyiinan 
kas bu oyiinmasinin sayasinda axirat ahlinin oyiinmasindan mahrum olar. ^arafli, iilvi, yiiksak 
zahmat sabibi olan insanlar faydasi davamh, sayasinda kamilla§diklari, tamizlendiklari va zafara 
gatdiqlan i§larda bir-birilari ila oyiinarlar. Onlardan heg biri bu yan§mada raqibinin ondan iistiin 
olmasini istamaz, bunda onunla raqabat aparar va yan§ar. Budur qulun saadata qovu§masma aparan 
oyiinma! Bunun aksi isa diinya ahlinin diinya mallannda bir-birilari qar§ismda oyiinmasidir. Bu 
oyiinma insana Allahi, axirati unutdurar va onu azhga, yoxsulluga ve mehrumiyyete aparar. Axiret 
seadetinin sebebleri ile yan§maq Allahi ve Onunla qovu§mani davamh yada salaraq apanlan yan§dir. 
Bu yan§manm aqibeti ise davamh ve tiikenmeyen goxluqdur. Bu yaris, i§tirakgisi qeyrisini oziinden 
soz, emel ve elm cehetden iistiin oldugunu gordiikde narahatcihq kegirer. Bu xeyir xisletlerinin 
birinde ba§qasmm oziinden daha iistiin oldugunu goriib onun derecesine catmaqdan aciz qaldigi 
zaman bacardigi diger bir xeyirli i§de onu otmeye gah§ar. Bu ciir yan§ma qmanilan ve onun ixlasi 
iiciin zererli deyildir. Oksine, bu yan§ heqiqi ve xeyir yan§dir. Bu Aus ve Xezrec qebilelerinin Allah 
elcisinin qar§ismda onun rizasmi qazanmaq, ona yardim etmek iigiin bir-birileri ile yan§malanna 
benzeyir. Hemginin Omar ile 9bu Bekrin yari§masi da bu tip yan§malardandir. Bele ki, Omar 
yan§larda Obu Bekrin onu kegdiyini goriince: «Allaha and olsun ki, men bir daha seninle heg bir 
§eyde yari§a girmeyeceyem» - demi§dir. 564 

F9SIL 

Bu movzuda ^ inkar edatmm nece de yerinde i§ledilmesine fikir ver! Ciinki bu edat onlarm 
goxluqla oyiinmesine maneeni, izzetin, kamilliyin goxluqla oyiinmekde olmasma iimid edenlerin 
iimidlerinin pug olmasini ve hem qadagani, hem de inkari oziinde ehtiva edir. Allah-taala onlara 
goxluqla oyiinmelerinin aqibetini miitleq bileceklerini, axireti onlara unutduran diinya mail ile 
oyiinenlerin diyarrnin hara olacagmi miitleq goreceklerini ve oyiindiikleri mal-dovletlerini haradan 
ahb hara xercledikleri barede miitleq sorgu-suala gekileceklerini xeber vermi§dir. 

et-Tekasur suresi son derece qisahgi, sozlerinin revanhgi, nezminin gozelliyi ile yana§i boyiik 
faydah, nesihetamiz, diinyadan sapmdiran, axirete te§viq eden bir suredir. Ulu Tanri bu sure vasitesi 
ile haqqi soylemi§, elgisi Mehemmed ise vehy yolu ile onu teblig etmi§dir. 



564 8bu Davud, 1678; ahmsd, 1/25-26; ad-Darami, 1/391-392. 

152 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



F9SIL 

Diisiin, gor neca Allah-taala her bir insani sonda catacagi yerda abadi sakin deyil, ziyarat 
etmisdir. insanlar qabirlarde bir miiddet saxlanildiqdan sonra oradan da barqarar diyarma 
gedacaklar. Insanlar son catacaqlan yerda, yani qabirlarda neca ziyaratci kimi olmaya bilarlar?! Axi 
onlar bu diinyada ziyarat yerina, oradan da abadi qarar tutulan yera gedan yolculardir. Buradan da 
insanlann iig marhalade kecdikleri malum olur. Diinyada yolculardir, bu safarin sonu qabirlardir. 
Qabirlerdan sonra isa abadi qarar diyandir. 

FesiL 

Yenidan evvelki diskussiyamiza qayidaq. Sebir eden yoxsullarm iistiin oldugunu iddia edenlar 
bildirirlar ki, Allah-taala dostlarmi diinyadan qorumus, onlan sareflandirmak, diinyanm 
pisliklarindan tamizlamak va onun alcaqhqlarrndan uzaq tutmaq iigiin diinyani onlara rava 
bilmamisdir. Hamginin Allah diinyani onlara mazammat etmis va diinyanm Oz dargahmda qadir- 
qiymatsiz oldugunu xabar vermisdir. Diinya mahnm fitna, yer iiziinda azgmcihq va fasadm sabebi 
oldugunu, goxluqla oyiinmanin axirati unutdurmasim va diinya mahnm aldadici bir miilk olmasmi 
Allah-taala dostlarma bildirmis, onu sevib axiratdan iistiin tutanlan mazammat etmis, diinyani, onun 
zinatini va tarlasmi istayanlarin axirat nasibindan mahrum olacaqlanni, zanginliyin hormat va 
mahabbat deyil, fitna va bela oldugunu, diinya ahlina diinya mahni baxs etmeyin onlarm xeyir islarda 
yansmalarma komak iigiin olmadigmi, diinya mahnm Allaha yaxmlasdiran bir vesila olmadigmi 
vurgulamisdir. Insanlann dalbadal kiifra ugramasi olmasaydi, kafirlara islediklarindan da artiq mal- 
dovlat veracayini, hatta evlarinin tavanlarrni, qapilanni, nardivanlarmi, carpayilarmi giimiisdan 
edeceyini, diinyani axiratda nasiblari olmayan diismenlari va agildan zaif olanlar iigiin bazadiyini 
xabar vermisdir. 

Elcisina diinyaya va diinya ahlinin lazzat aldiqlan seylara goz tikmayi qadagan etmis, 
diinyadaki yaxsihqlan aparanlan va onlardan lazzat alanlan mazammat edarak peygambarina bela 
demisdir: «(Ya Rdsulum!) Qoy (kafirbr) hala (istddikhri kimi) yeyib i^sinlar, (diinyadan) lazzat alsmlar, 
arzulan-iimidlari ba§lanni qatsm. (Diigar olacaqlan miisibdti) sonra bilacaklar!» (dl-Hicr, 3). Bu ayede 
Allah-taalanm dostlarmi diinyadan lazzat almaqdan, diinyada acgozliikdan cakindirmasinin bir 
tasallisi vardir. Hamcinin ayada diinya mahnm verildiyi adamin azmamasi, nafsinin cilovunu 
istaklarinin alina vermemasi, diinya mahndan kef-damaq iiciin istifada etmamasi iigiin bir tarbiya va 
ibrat vardir. Allah-taala diinyani sevarak onunla faxr edib oyiinanlari, fazilatin va hormatin mal- 
dovlatda olmasmi zann edanlari mazammat etmis, onlan yalanlamis va haqiqatin onlarm dediyi va 
xayal etdiyi kimi olmadigmi bildirmisdir. Diinyani qullarma tanitmis, agil sahiblarini diinyada 
zahidliya, ona inanmamaga va meyl gostarmamaye cagiran misallarla vesf etmisdir. Allah-taala 
diinyanm suratini, haqiqetini asagidaki misalla qullarmm qalbinda yerlasdirmisdir. «Diinya goyden 
diisan yagisa banzar ki, yerin bitkilari bu yagisla bir-birina qarisib yetisar. Yer ozii bazanib miixtalif 
nov bitkilarla siislandiyi zaman Allahm amri ile bala galar, hamin siislanma doniib kiilayin sovurdugu 
quru cor-cop olar va yer sanki hec vaxt iizarinda heg bir sey olmamis bir hala galar». 

Allah-taala diinyanm faniliyindan, siiratla kegmesindan, qulun axirati gordiiyii zaman 
diinyada sanki giiniin bir saatmi, yaxud bir gun, yaxud da giiniin bir hissasini qaldigmi diisiinacayini 

153 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

xeber vermis, qullarma diinyaya aldanmagi qadagan etmis, eylencenin, oyunun, ber-bezeyin, faxr 
etmenin, oyiinmenin, mal-dovletin aldadici, axirete kegid va tacili olub abadi olmadigmi bildirmisdir. 
Allah heg vaxt diinya asiqini miisbet hal kimi qeyd etmemis, eksina onu hemise mazammet etmisdir. 
Bildirmisdir ki, diinya asiqi Allahm istayina miixalifdir va Allah bir seyi istayir, diinya asiqi isa onun 
aksini dilayir. Bununla da o, 6z istayi ila Tanrmm istayina qarsi gixir. Bu onun Allahdan uzaq olmasi 
iigiin kifayatdir. Allah-taala Cahannam ahli haqqmda xabar verarak onlarin Cahannama diinyaya 
aldandiqlanna va onu arzuladiqlarma gore giracaklarini bildirir. 

Sabir edan yoxsullarm iistiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, biitiin bunlar insanlan 
diinyada zahidliya cagmr, eyni zamanda da imkan daxilinda bu diinyadan aza qane olmaga tesviq 
edir. Allah-taala qullannin an sevimlisi va an hormetlisi olan qulu va elgisi Mehemmede diinya 
xezinalerinin agarlarmi arz etdisa da, o bunu istemedi va secmedi. 9ger onu iistiin tutub istasaydi 
bele, siibhasiz ki, gordiiklarina qarsi an gox siikiir edan insan olardi va qati sekilde da onun hamisim 
Allah rizasi iigiin Onun yolunda sarf edardi. Lakin o diinyada aza qane oldu va yasayismin agirligma 
sabir etdi. 

Imam 9hmad Ismayil ibn Mahemmedden, o da Ibn Ubaddan, o da Mucalid ibn Seidden, o da 
§abidan, o da Mesruqdan, o da Aisadan bela demesini revayat etmisdir: «dnsarlardan olan bir qadin 
mdnim yanima gdldi, Allah elgisinin do§dyinin iki qat dbadan ibardt oldugunu goriincd evind qayttdi vd mdnd igi 
yun olan do§dk gonddrdi. Sonra Allahin elgisi yanima gdldi. "Bu nddir?" — deyd soru§du. Mdn dd\ 
"dnsarlardan olan filan qadin yanima gdlmi§di. Sdnin do§dyini gorub bunu mdnd gonddrdi" - deyd cavab 
verdim. Peygdmbdr: "Onu geri gonddr" - dedi. Mdn isd onu geri gbnddtmddim. Qiinki o do§dyin evimdd olmasi 
xo§uma gdlirdi. Peygdmbdr bu sozii tig ddfd tdkrarladiqdan sonra: "Ey Ai§d! Onu geri qaytar. Allaha and olsun 
ki, dgdr istdSdm, Allah-taala mdnimld yanasi qizil vd gtimtis daglan gdzdirdtdi" — buyurdu» 565 . 

Allah elcisine diinya xazinalarinin acarlan taklif olundu, lakin onlari qebul etmayib: «Xeyr, ey 
Tanriml Bir gtin ac, bir gtin tox oluram. Acdigim zaman Sdnd yalvanr vd Sdni zikr edirdm. Tox oldugum vaxt 
isd Sdnd hdmd vd stiktirhr edirdm» 566 - demis va Tanridan ailasinin ruzisini kifayat qadar etmasini 
dilamisdir. 

Buxari va Muslim 9bu Hiireyraden Allah elgisinin bela dua etmasini ravayat etmisler: 
«Allahim! Mdhdmmddin aibsinin ruzisini yetdCdk qdddr ver». 567 

Yena da Buxari va Muslim Bbu Hiireyradan bela demasini ravayat etmislar: «dbu Htireyrdnin 
cam dlindd olan Allaha and olsun ki, diinyadan kbgdndddk Allahin peygdmbdri vd onun aildsi tig gtin dalbadal 
bugda gordyinddn doyaraq yemdmi§hr». 56S 

Buxari 9nasdan bela demesini ravayat etmisdir: «Mdn Allah elgisinin Tannsina qovusanaddk nd 
yumsaq gbrdk, nd dd qoyun kababini gbrdtiytinti bilmirdm». 569 

Yena Buxari 9bu Hiireyradan bela demasini ravayat etmisdir: «Allahin elgisi arpa gordyinddn 
doymadan diinyadan getdi». 570 

Yena da Buxari va Muslim Aisadan bele demesini revayet etmisler: «Mdhdmmddin aildsi 



565 ^lxangi yuxanda verilib. 

566 £ixan§i yuxanda verilib. 

567 cixangi yuxanda verilib. 

568 el-Buxari, 5414; Muslim, 2947. 

569 el-Buxari, 5421. 

570 el-Buxari, 5414. 



154 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Mddindyd gdbnddn olmd kimi dalbadal tig gecd bugda yemdyinddn doya-doya yemdmi§dir». 571 

Muslim Omerden bele demesini ravayat etmi§dir: «Mdn Allah elgisinin bit gun drzindd mdddsini 
doyurmasi iigiin kbhnd quru xurma beb tapa bilmddiyinin §ahidi olmu§am». 572 

9hmed ve Tirmizi Ibn Abbasdan (Allah ondan ve atasmdan razi olsun!) bele demesini ravayat 
etmi§dir: «Allahin elgisi vd aibsi sam yemdyi tapa bilmdyib tig gecd dalbadal ac yatarlardi. Qox vaxt yedikbri 
isd arpa gbrdyi idi». 573 Tirmizi hadisin hasan sahih oldugunu deyir. 

Yena Tirmizi 9bu Umameden bela demasini ravayat etmi§dir: «Allah elgisinin stifrdsinddn arpa 
gbrdyi artiq qalmazdi». 574 

Imam 9hmedden ravayat olunur ki, Ai§e: «Mdhdmmddi haqla gbnddrdn Allaha and olsun ki, uca vd 
bbytik Allah ona peygdmbdrlik verdnddn canini alana qdddr nd dbk gbrmtis, nd dd dbnmis undan bi§irilmi§ gbrdh 
yemi§dir» — dedi. Urva: «Mdn Ai§dddn: "Bds arpani need yeyirdiniz?" - deyd sorusdum. O: "Uffdeyirdik (Ydni 
qabigi tdmizbm.dk tigtin arpaya tiftirtirdti). Havaya sovrulan sovrulurdu, qalanini isd xdmir yogururduq" — 
deyd cavab verdi». 575 

Buxari 9nasdan onun bela demasini ravayat etmi§dir: «Allahin elgisi arpaya zirehini girov 
qoymusdur. Mdn onun: "Mdhdmmdd aibsi nd bit saa 576 ib sabahladi, nd dd axsamladi" - demdsini esitdim. 
Dogrudan da Mdhdmmdd aibsi doqquz ev idi». 577 

Haris "Musnad"inda 9bu Usamadan, o da Onasdan ravayat edir ki, Fatima Peygambara bir tika 
corak gatirdi. Peygambar da 6z novbasinda: «Ey Fatimd! Bu bir tikd gordk nddir?» - deyd sorusdu. Falimd 
dd: «Bir qogal bisirdim. Urdyim dayanmadi, bir pargasini da Sdnd gdtirdim» - deyd cavab verdi. Peygdmbdr ona: 
«Bil ki, bu, tig gtinddn bdri atanin agzina girdn ilk yemdkdir» - dedi. 578 

Imam 9hmed Vakidan, o da Abdulvahid ibn Oymandan, o da atasmdan, o da Cabirdan bele 
demasini ravayat etmi§dir: «Allahin elgisi sdhabdbri ib birlikdd xdnddk qazarkdn onlari mbhkdm yorgunluq 
basmis, hdtta Peygdmbdr achqdan qarnina das baglami§di». 579 

9bu Hatim ibn Hibban ozuniin "Taqasim" adh kitabmda bu hadisi qati §ekilde redd etmis. va 
onu qabul etmemesini: «Mehemmed Mustafa Tanrisi yanmda bundan da daha hormetli bir quldur» - 
deye izah etmi§dir. 

Bu 9bu Hatimin yalnis, fikirlerindendir. Bu hedisde Peygemberin Tanri dergahmdaki 
derecesini naqis getire bilecek bir §ey yoxdur. 9ksine, bu hedis Peygemberin Allah yanmdaki 
derecesinin daha yiiksek olmasmin ifadesidir ve ondan sonra gelen xelifeler, hokmdarlar ve digerleri 
iigiin bir ibretdir. Sanki 9bu Hatim Peygemberin ya§ayi§i barede gelen diger hedislere fikir 
vermemi§dir. Meger bu hedis Allah elgisinin dogru olmasmm en boyiik §ahidlerinden deyilmi?! 9ger 
Peygember oziiniin ve Tanrmm dii§menlerinin dediyi kimi miilk ve diinyani isteyen hokmdar 



571 al-Buxari, 5416; Muslim, 2970. 

572 Muslim, 2978. 



573 has3ndir: at-Tirmizi, 2360; Ibn Mace, 3347; ahmad, 1/255. 

574 sahihdir: et-Tirmizi, 2359; 9hmad, 1/253, 260, 267; Ibn Sad, "et-Tabaqatul-Kubra", 1/401. 

575 zaifdir: 9hmad, 6/71; al-Heysami, "al-Mucamma", 10/312. 

576 "saa"- hscmi 2,0-2.5 kq bugda ve s. kimi qida mehsulu tutan olqix qabidir. 

577 el-Buxari, 2508 

578 zaifdir: el-Beyhsqi "§uabul-iman", 7/315/10430. 

579 sahihdir: 9hmsd, 3/3014 al-Beyheqi, "Dalail an-Nubuvvs", 3/422; 8bu Yala, "el-Miisned", 8/2004; al-Heysami, "Mecmua 
ez-Zevaid", 10/314; el-Albani, "es-Sehih", 1615. 

155 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

olsaydi, onda Allah elgisinin yasayisi onlann yasayisi, hayati da onlarm hayati kimi olardi. Peygambar 
vafat edarkan onun zirehi bir yahudinin yanmda ailasi iigiin gotiirduyii yemaya girov qalmisdi. Allah- 
taala ona arab olkalarinin fathlarini nasib etdiyina va onun hiizuruna qanimat va vergilar gatirildiyina 
baxmayaraq, olarkan ozundan sonra miras olaraq na bir dinar, na bir dirham, na bir qoyun, na bir 
dava, na bir kola, na da bir kaniz buraxmisdir. 

Imam 9hmad Hiiseyn ibn Mahammad ibn Miitrifdan, o da 9bu Hazimdan, o da Urvadan bela 
demasini ravayat etmisdir: «Man Aisenin: "Usttimtizddn aylar kegdrdi, Allah elgisinin dhli beytin evbrinin 
heg birindd od qalanmazdi" — demdsini e§itdim. Mdn: "Ay xalal Bds siz nd ib dolanirdiniz? " - deyd soru§dum. 
Ai§d dd: «Iki qaralarla, ydni xurma vd su ib» - deyd cavab verdi». 580 

9bu Hiireyranin 9bu Heysam ibn Tayyhan haqqmda ravayat etdiyi hadisda da yuxanda qeyd 
edildi ki, Allahm elgisi evdan gixdi, birdan 9bu Bakr va Omari gordii. Onlardan: "Bu vaxtda evddn 
gixmaginizin sdbdbi nddir?" - deyd soru§du. Onlar da: " Acliq, ey Allahin elgisi!" - deyd cavab verdibr. 
Peygdmbdr: "And olsun canim dlindd olana ki, mdn dd sizin gixdiginiz sdbdb ucbahndan gixmi§am "- dedi. 

9hmad Masruqdan onun bela demasini ravayat etmisdir: «Ai§dnin yanina girdim. Mdni yemdyd 
qonaq etdi vd\ "Yemdkddn doyunca yeyd bilmitdm. Aglamaq istddikdd aglayiram" - dedi. "Niyd" - deyd 
soru§dum. Ai§d: "Allah elgisinin dilnyadan kogdtkdn dusdiXyu hah xatirlayiram. Allaha and olsun ki, Allahin 
elgisi bbnd kimi bir giindd iki ddfd bugda gordyinddn doyunca yeyd bilmdmisdi" — deyd cavab verdi». 581 

Imam 9hmadin Aisadan ravayat etdiyi basqa bir hadisda isa Aisa bela buyurur: «Allahin elgisi 
bbnd kimi iki giin dalbadal arpa gordyinddn doyunca yeyd bilmdmi§di». 582 Har iki hedis sahihdir. 

Yene da Imam 9hmad Aisadan bela demasini ravayat edir: «Mdhdmmddin aibsi ilea vd boyuk 
Tanriya qovusanaddk tig gtin yagh gbrdkddn doya-doya yemdmi§dir». 583 

Buxari va Muslim 9bu Hureyradan onun bela demasini ravayat etmislar: « Allahin elgisi vd aibsi 
dilnyadan kbgdnd qdddr tig gtin dalbadal bugda gordyinddn doyunca yeyd bilmdmi§dir». 584 

Tirmizi Ibn Abbasdan (Allah ondan va atasmdan razi olsun!) bela demasini ravayat etmisdir: 
«Peygdmbdr vd aibsi §am yemdyi tapa bilmdyib geedbr ac yatarlardi. Qox vaxt yedikbri isd arpa gbrdyi idi». 585 

Yena da Tirmizi Onasdan Allah elgisinin bela demasini ravayat etmisdir: «Allah rizasi tigtin heg 
kdsin qorxudulmagi sdkildd qorxuduldum, Allah rizasi tigtin heg kdsin dziyydt gbrmddiyi tdrzdd dziyydt gbrdtim. 
Otuz gtin nd mdnim, nd dd Bilalin qoltugunun altinda saxladigi az miqdar yemdkddn basqa canlinin yeyd 
bibedyi yemdk yox idi» 586 . Har iki hadis sahihdir. 

Yena da Tirmizi 9nas ibn Malikdan 9bu Talhanm bela demasini ravayat etmisdir: «Achqdan 
Allah elgisind sikaydt etdik. Hamimiz qarnimizdan bir-bir dasi qaldirdiq, Allahin elgisi qarnindan iki das 
qaldirdi» , 587 

Yena da Tirmizi Olqamadan, o da Abdullah ibn Masuddan bela demasini ravayat etmisdir: 
«Allahin elgisi hdsirin tizdrindd yatmisdi. Yuxudan durdu. Bbyrtindd hdsirin izi qalmisdi. Biz: "Ey Allahin 



580 sahihdir: 9hmed, 6/71; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 10424. 

581 zaifdir: et-Tirmizi, 2356; Ibn 3bi sd-Dunya, "sI-Cu'u", 5. 

582 Muslim, 2970(22). 

583 el-Buxari, 6687. 

584 el-Buxari, 5414; Muslim, 2947. Lafz Muslimindir. 

585 ^rxarisi yuxanda verilib. 

586 gixansi yuxanda verilib. Orijinalma 82-ci sshifesina bax, qeyd 43. 

587 zaif munkardir: et-Tirmizi, 2371; el-Beyheqi, "§uabul-iman", 10428. 

156 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

elgisi! Bdlkd sdnin iigiin yataq agaq?" - dedik. da oz novbdsindd: "Mdnim dtinya ild nd isim var. Mdn bu 
diinyada agac alhnda kolgdbndikddn sonra durub geddn bir yolgu kimiydm " - deyd cavab verdi» 588 . Hedis 
sehihdir. 

Yene da Tirmizi 91iden bele demesini ravayat etmi§dir: «Bir qis gunii Allahin elgisinin evinddn 
gixdim. iybnmi§ bir ddri gotiiriib ortasini kdsdim vd boynuma kegirdim, xurma yarpagi ild belimi bagladim. 
Yaman bdtk acmi§dim. dgdr Allah elgisinin evindd yemdk olsaydi, yeydrdim. Yemdk axtarmaga gixdim. Bu 
arada garxh su quyusundan su gixarib heyvanlarini sulayan bir ydhudinin yanindan kegdim. Divardaki 
ddlikddn ona baxdim. Heyvanlarin sahibi: "Ey Bdddvil Quyudan gdkdCdyin hdr vedtdyd qarsiliq bir xurmaya 
razisanmi?" - dedi. Mdn dd razi oldugumu bildirdim vd\ "Qapini ag igdri girim" - dedim. Qapini agdi vd mdn 
igdri daxil oldum. Vedrdsini mdnd verdi. Hdr ddfd vedrdni gixartdiqca mdnd bir xurma verirdi. Ndhaydt ovcum 
doldu. "Bu mdnd bdsdir" - deyib vedrdsini oziind qaytardim. Xurmalari yedim, udum-udum su igdim, sonra 
mdscidd gdldim. Allah elgisini orada tapdim». 589 

Sad ibn 9bi Vaqqasdan bela demasi ravayat olunur: « Allah elgisi ild birlikdd doyu§drkdn tikanh 
gaqqal gavahsi vd Sdmur adh agacdan basqa yemdyd heg bir seyimiz yox idi». 590 Hadis sahihdir. 

Peygambar hardan gecalar namaz qilarken aynindaki yun paltarm bir hissasi onun, bir hissesi 
da Ai§anin uzarinda olardi 591 . Hasan al-Basri bu paltarm qiymatinin alti-yeddi dirham oldugunu 
soylayir. 

9hmad 9bu Saiddan, o da 9bu Zaiddan, o da Otadan, o da atasrndan, o da 91idan bele 
demasini ravayat etmi§dir: «Allahm elgisi Fatimeya cehiz olaraq bir qalm paltar, bir tuluq 592 va bir da 
ici lif olan a§ilanmi§ dariden hazirlanmi§ yastiq vermi§di». 

Yena da 9hmad Bahz ibn 9saddan, o da Siileyman ibn Mugiradan, o da Hiimeyddan, o da 9bu 
Burdadan bela demasi ravayat olunur: «Ai§dnin yanina gdldim. O bizd Ydmdndd hazxrlanmis qahn izar vd 
bundan hazxrlanmis muldbbddd 593 adh bir paltar gostdrdi vd: "Allahin elgisi bu iki paltarm igindd can verdi" - 
dedi». 59i 

Sabir edan yoxsullarm ustiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, agar s/iikurla qo§a galan 
zanginlik sabirla qo§a galan yoxsulluqdan iistun olsaydi, Allahin elgisi ona diinya taklif olunarkan 
onu segar ve Rabbi ona elmin artinlmasmi dilemayi amr etdiyi kimi, ondan zanginliyi da dilamayi 
amr edardi. Allahin elgisi Allahin onun iigiin segmi§ oldugundan qeyrisini segmedi ve Allah da elgisi 
iigiin an ustiin olanmi segdi. Bele ki, Allahin elgisi mexluqatm en iisliinii ve en kamilidir. Allahin elgisi 
en yax§i ruzinin quia gatacaq qeder olani, onu zererli olana mohtac etmeyeni ve onu azdirib Allahdan 
ve axiretden yaymdirmayani oldugunu xeber vermi§dir. 

Imam 9hmed Ibn Mehdiden, o da Hemmamdan, o da Qetadadan, o da Xelid el-Asriden, o da 
9bu Derdadan Allah elgisinin bele demesini revayet etmi§dir: «Hdr ddfd gilnds dogarkdn onun hdr iki 
tdrdfindd iki mdldk gonddrilir. Bu iki mdldk: "Ey insanlar! Rdbbinizd dogru gdlinl Hdqiqdtdn, az vd yetdCdk qdddr 
ruzi gox vd bas qatan ruziddn daha xeyirlidir" - deyd Sdsbndrdk Sdsbrini cin vd insanlar dan basqa biltiln yer 



588 gixarifji yuxanda verilib. 

589 zaifdir: et-Tirmizi, 2473. 



590 el-Buxari, 6453; Muslim, 2966. 

591 hasandir: st-Tabarani, "al-9vsat", 5695; al-Heysami. "Macmua az-Zevaid", 2/50. 

592 Daridan hazirlanmis qab. 

593 Kegadan hazirlanmis giyin ortiiyu. 

594 ahmad, 6/32, 131; Basqa yolla al-Buxari, 5818; Muslim, 2080. 

157 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

iiziinddkibrd e§itdirirbr. Hdr ddfd dd gun batarkdn onun hdr iki tdrdfindd iki mdldk gonddrilir. Bu iki mdldk: 
"Allahiml Xeyir yolunda xdrcbydnin malinin dVdzini ver. Xdrcbmdydnin isd malini bbf et" - deyd dua eddrdk 
dualarim cin vd insanlardan basqa biitiin yer uziinddkibrd e§itdirirbr». 595 

Imam 9hmed Vekidan, o da Osama ibn Zeyddan, o da Mahammed ibn 9bdiirrahmandan, o da 
9bu Labibadan, o da Sad ibn Malikdan Allahm elcisinin bela demasini ravayat etmisdir: «dn yax§i 
ruzi kifaydt qdddr olandir vd dn yax§i zikr gizli edibndir». 5% 

Bu hadisda qelb ruzisi ila badan ruzisinin, dunya ruzisi ila axirat ruzisinin birlasdirilmasi, har 
iki ruzinin en yaxsismin kifayat qeder olmasi xabar verilmisdir. Zikrin kifayet qader olmasi onun gizli 
edilmesidir. 9gar zikir gizli deyil, uca sasla edilarsa, zikr edanin riyakarhq va bununla qafil insanlar 
yanmda takabbiirlu olmasi tahlukasi yaranir. Hamcinin badan ruzisi da kifayat qedardan artiq olarsa, 
onun sahibinin yolunu azmasi ve goxluqla oyiinma tahlukasi meydana galir. Buna diqqatla fikir ver! 
Bela ki, Allahm elcisi zangina deyil, dunya mahndan aza qane olana qibta etmisdir. 

Imam 9hmad Vakidan, o da 91i ibn Salehdan, o da 9bu Muhlibdan, o da Ubeydullah ibn 
Zohrdan, o da 91i ibn Yeziddan, o da Qasimdan, o da 9bu Umamadan Allahm elcisinin bela demasini 
ravayat etmisdir: «Hdqiqdbn, Mdnim ddtgahimda dostlanmin qibtd olunmaga dn gox layiq olani az kulfdtlisi, 
namazdan payini gdturmu§, Allaha dn yax§i ibaddt eddn, insanlar arasinda barmaqla gosbribn yox, 
taninmami§ olan, dltimu tez, irsi vd arxasindan aglayani az olan momindir». 597 Abdullah ibn 9hmad 
demisdir: «Man atamdan onun irsin na oldugunu sorusdum. O da miras oldugunu bildirdi». 

Sebir edan yoxsullarm ustiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, Allah-taalanm momin qulunu 
diinyadan qorumasi ona olan sevgisindan va hormetindan irali galir. 

Imam 9hmad 9bu Saiddan, o da Siileyman ibn Bilaldan, o da Amr Ibn 9bi Amrdan, o da Asim 
ibn Amr ibn Qatadadan, o da Mahmud ibn Lebiddan, Allah elcisinin bela demasini ravayat etmisdir: 
«Siz Xdstdbrinizi vdziyydtbrinin agirla§masindan qorxaraq yemdk-igmdkddn qorudugunuz kimi Uca vd ulu 
Tanri da sevdiyi momin qulunu diinyadan qoruyur». 598 

Sabir edan yoxsullarm ustiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, Allah-taala tarafindan insana 
verilan dunya mail Allahm ona sevgisi va hormati deyil, istidracdir. 599 

Imam 9hmad ibn Qeylandan, o da Rusd ibn Saddan, o da Harmala ibn Hirman Secibiden, o da 
Uqba ibn Miislimdan, o da Uqba ibn Amirdan ravayat edir ki, Peygembar: «Boyiik giinahlar eddn quia 
Allahin diinya mahndan vermdsini gordiiyiin zaman bunun Allahin ona olan sevgisi deyil, istidrac oldugunu 
bil!» - dedi, sonra isd: «(Kafirbrd) edilmi§ xdbdrdarhgt unutduqlan zaman (kiifrbrini daha da artirmaq 
mdqsddib) hdr §eyin (biitiin nemdtbrin) qapilarim onlarin iiziind agdiq» (dl-dnam, 44) aydsini oxudu 600 . 

Sabir edan yoxsullarm ustiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, Allah-taala diinyanm 
dargahmda dayarsiz olduguna gora aksar dostlarmi ya sevdiyi insanlan ondan uzaq tutmusdur. 

Imam 9hmad Miiaviyadan, o da 9masdan, o da Salim ibn 9bi Caddan Allah elcisinin bela 



595 sahihdir: 9hmad, 5/197; "ez-Ziihd", sah.19; al-Hakim, 2/444-445; Ibn Hibban, 476 ve s. 

596 zaifdir: 9hmed. 1/172, 178, 180; "az-Zuhd", seh. 10; ibn Hibban 809. 

597 gox zaifdir: st-Tirmizi, 2347; 8hmad, al-Miisnad, 5/252-255; "az-Ziihd", seh. 11; et-Tayalisi, 2/42; at-Tabarani, 7829, 7860; 
al-Hakim, 4/123; ve s. 

598 sahihdir: at-Tirmizi, 2036; 9hmad, "az-Zuhd", seh. 17; el-Hakim, 4/207, 209; Ibn Hibban, 669. 

599 Tedricle helaka yaxmlasdirma. 

600 sahihdir: 9hmed, 4/245; "ez-Zuhd", seh. 12; el-Taberani, "el-Kebir", 913; "el-avsat", 9472; Ibn 9bi ed-Diinya, "es-§ukur", 
32; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 4220; el-"9sma ves-Sifet", 1021; Ibn Cerir, "et-Tefsir", 7/195; ve s. 

158 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

demesini revayet etmi§dir: «Ummdtimddn eld insanlar var ki, gdlib sizbrddn birinin qapisini doyiib dinar 
istdSd, vermdzsiniz, fils 601 istdSd, yend vermdzsiniz. dgdr Allah-taaladan Cdnndti istdSd, mtithq Allah Cdnndti 
ona verdr. Allahdan dilnyani istdSd, Allah onu vermdz. Allahin dilnyani ona verm.dm.dsi onun Allah yaninda 
qiymdtsiz oldugundan deyildir. Bu pal-paltan kohnd vd nilfuzsuz bir insandir. dgdr bu insan hdr hansi bir sey 
iizdrind Allaha and igdrsd, Allah-taala onun andini miitbq hdyata kegirdr» . 602 

Bu hadis hamin insanm Allah yaninda qiymatsiz olduguna gore yox, diinyanin Allah yaninda 
qiymatsiz olduguna gora Allahin diinyani ona vermemesine delalat edir. Buna gora da Allah-taala 
ona diinyadan daha iistiin va daha boyiik olanmi vermi§dir. Allah-taala diinyani ham sevdiyina, ham 
da sevmediyina vermi§, axirati isa yalniz sevdiyi qullarma veracakdir. Peygember xabar vermi§dir ki, 
insanlann daraca baximmdan ona yaxm olani diinya malrndan azma qane olanidir. 

Imam 9hmed Yezid ibn Harundan, o da Mehammad ibn Amrdan, o da Arak ibn Malikdan 
ravayat edir ki, 9bu Zar bele demi§dir: «Man qiyamat giinii daraca baximmdan Allah elcisine sizdan 
daha yaxm olacagam. £iinki man onun: "Qiyamdt giinii mdnd dn yaxin olaniniz diinyadan mdnim onu 
qoyub gdldiyim halda kogdndir" 603 - demasini e§itmi§em. Allaha and olsun ki, aranizda mandan ba§qa ela 
bir adam tapilmaz ki, diinya malrndan hansisa bir §eyden sallanmasm». 

Sabir edan yoxsullarm iistiin oldugunu iddia edenlar deyirlar ki, Peygambar ya§ayi§i kifayet 
qadar olana qibte etmis, va onun zafara qovu§acagmi xabar vermi§dir. 

Imam 9hmad Abdullah ibn Yeziddan, o da Heyvadan, o da 9bu Hanidan, o da 9bu 91i al- 
Canubidan, o da Fadala ibn Ubeyddan Allah elgisinin bele demasini e§itmi§dir: «Miisdlman olub yetdCdk 
qdddr ya§ayi§i olan vd buna qane olan insan need dd xo§bdxtdir». m 

Muslim Abdullah ibn Omardan Allah elcisinin bele demasini revayet etmi§dir: «Musdlman olub 
yetdCdk qdddr ruzisi olan vd Allahin verdiyind qdnadt eddn kds nicat tapmi§dir». 605 

Sebir eden yoxsullarm iistiin oldugunu iddia edenler deyirler ki, eger yoxsulluqda yiingiil 
haqq-hesabdan ba§qa bir §ey olmasaydi, bu da yoxsullugun zenginlikden iistiin olmasma kifayet 
ederdi. 

Abdullah ibn Imam 9hmed Beyan ibn Hekemden, o da Mehemmed ibn Hatemden, o da Bu§r 
ibn Harisden, o da Isa ibn Yunisden, o da Hi§amdan, o da Hesen el-Besriden Allah elcisinin bele 
demesini revayet etmi§dir: «ilg sey vardir ki, qui onlara gord haqq-hesaba gdkilmdz. Birincisi, kolgdbndCdyi 
daxmaya gord, ikincisi, belini tuta bihedyi qdddr gordyd gord, uguncusu dd ovrdtini ortdedk paltara gord». m 

Imam 9hmed Seyyardan, o da Ceferden, o da Leysden, o da 9bu Osmandan bele demesini 
revayet etmi§dir: «Miisdlmanlar Cucini fdth etdikbri zaman orada gdzirdibr. Oradaki yemdk yiginlan insana 
daglari xahrladirdi. Bu arada bir ndfdr Salman dl-Farisinin yaniyla gdzdrdk: "Ey dbu Abdullah! Gor Allah bizd 
nd fdthbr ndsib edib, gor Allah bizd ndbr veribl" - dedi. Salman da ona: "Gordiikbrinddn sdnin xosuna gdbn 



601 Pul vahidi. 

602 zaifdir: 3hmed, "ez-Zuhd", seh. 18; Ibn Bbi sd-Diinya, "et-Tavadi", 7548; el-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 10447; el-Heysemi, 
"Mecmue az-Zevaid", 10/264. 

603 zaifdir: 9hmad, 5/165; "sz-Ziihd", sah. 183-184; 8bu Nairn, "Hilyetul-Ovliya", 1/161; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 10405; 
va s. 

604 sahihdir: Bhmad, 6/19; "az-Zuhd", sah. 14; at-Tirmizi, 2349; Ibn Mubarak, "az-Zuhd", 553; Ibn Hibban, 705; at-Tabarani, 
"al-Kabir", 18/256/786; al-Hakim, 1/34-35, 4/122 va s. 

605 sahihdir: 8hmad, 2/168, 172-173; "az-Zuhd", sah. 14; Muslim, 1054. 

606 zaifdir: Abdullah bin 3hmad, "Zavaid az-Zuhd", sah. 18; al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 10367. 

159 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

nddir? Gordiiyun hdr bir ddndyd gbrd haqq-hesab vardir" — deyd cavab verdi». 607 

Sabir edan yoxsullann ustiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, Peygambar sahabalarina 
yoxsulluq va ehtiyac icinda ya§adiqlari gimlarin zenginlik va bolluq gunlarinden daha xeyirli 
olmasma §ehadat vermi§dir. 

Imam 9hmad Abdussamad 9bul-9§habdan, o da Hasandan ravayat etmi§dir ki, Allah 
peygambari: «Ey Suffd camaati! Necdsiniz?» - deyd soru§du. Onlar da: «Yax§iyiq» - deyd cavab verdibr. 
Peygdmbdr: «Bu giinmii yax§isiniz, yoxsa yemdkbrddn, libaslardan biri gdlib o biri getdiyi, evbrinizi Kdbd 
ortiisu kimi ortdiiyiiniiz giinmii?» - deyd soru§du. Onlar da: «Ey Allahin peygdmbdri! O gun yax§i olanq. Ulu 
vd uca Tanri bizd verdr, biz dd sukiXr eddrik» - deyd cavab verdibr. Peygdmbdr oz novbdsindd: «dksim, bu gun 
daha yax§isiniz» - dedi» 608 . Bu hadis onlann yoxsul olub sabir etdiklari vaxtda zangin olub s/iikur 
etdiklari vaxtdan daha yax§i olduqlanni agiq-a§kar gostarir. 

Abdullah ibn 9hmad Ibn Zardan, o da Hefs Ibn Qiyasdan, o da Davud Ibn 9bi Hinddan, o da 
9bu Herb Ibn 9bil-9svaddan, o da Talha al-Basridan bela demasini ravayat edir: «Mddindyd gdlmi§dim. 
Mdnim orada tani§im yox idi. Hdmin vaxt bir miidd 609 xurma iki ndfdr arasinda bolunurdu. Allahin elgisi bizd 
namaz qildirdiqdan sonra arxasindan bir ndfdr uca Sdsb dilbndi: "Ey Allahin elgisi! Xurma qarmmizi yandirdi. 
Ayaqyoluna ehtiyacimiz qalmadi" . Peygdmbdr Allaha hdmd-sdna etdikddn sonra: " Allaha and olsun ki, dgdr 
sizbr tigun dt, gordk tapsaydim, sizi onlarla yedizdirdrdim. Vaxt gdbcdk qarsiniza yemdkbrddn, libaslardan biri 
gdlib biri geddCdkdir. Evbrinizi Kdbd ortiisu kimi brtdCdksiniz" - dedi. Sdhabdbr: "Ey Allahin elgisi! Biz bu gun, 
yoxsa hdmin vaxtmi daha yaxsiyiq?" - deyd sorusdular. Peygdmbdr dd: "dksind, bu gun siz o giinddn daha 
yax§isiniz. Bdli, bu gun siz o giinddn daha yaxsisiniz. O gun siz bir-birinizin boynunu vuracaqsiniz" - deyd 
cavab verdi». 610 

Imam 9hmad Abdulvahhabdan, o da Saiddan, o da Qatadadan ravayat edir ki, Allahin 
peygambari Suffa camaatmin yanma galdi. Ravi avvalki hadisa banzar hadisi dani§di. 611 

Sabir eden yoxsullann ustun oldugunu iddia edanlar deyirler ki, zanginlik va mal-dovletda 
fitnadan ba§qa bir §ey yoxdur. Zangin olub dininda onun tasiri altma dii§makdan salamat olan 
insanlar az-az tapilar. Allah-taala buyurmu§dur: «Haqiqatan, mal-dovlatiniz va ogul-u§agmiz (sizin 
iigiin) ancaq bir imtahandir» (dt-Tdgabun, 15). 

Tirmizi Kab ibn Iyaddan ravayat etdiyina gora o, Allah elcisinin bela demasini e§itmi§dir: «Hdr 
ummdtin bir fitndsi vardir. Mdnim ummdtimin fitndsi dd mal-dovbtdir» 612 . Tirmizi hadisi hasan-sahih 
adlandirmi§dir. 

Sabir edan yoxsullann iistiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, mal-dovlat insani Cahannema, 
yoxsulluq ise Cannata apanr. 

Imam 9hmad Yeziddan, o da 9bul-9§habdan, o da Kab ibn Sourun azad olmu§ kolasi olan 
Said ibn 9ymendan bela demasini ravayat etmi§dir: «Bir gun Allahin elgisi sdhabdbri ib sbhbdt eddrkdn 



607 Z3if ssnsdls: el-Beyhaqi, "§uabul-Iman"', 10654. 

608 3hmad, "az-Ziihd", ssh. 48; Bagqa senadle Qetade revayet etmijdir. Her ikisi zeifdir. 

609 (Jeki vahidi, taxminan 832 q. 

610 sahihdir: Abdullah bin ahmad, "Zavaid ez-Zuhd", ssh. 33-34; 8hmad, 3/487; Ibn Hibban, 6684; at-Taberani, "el-Kabir", 
8160; 8bu Nairn, "Hilyetul-Ovliya", 1/374-375; el-Bszzar, 3673; al-Hakim, 4/548. 

611 ahmad, "az-Ziihd", ssh. 48. 

612 sahihdir: et-Tirmizi, 2336; en-Nesai, "el-Kabir", 8/309; ahmed, 4/160; el-Buxari, "et-Tarix el-kebir", 7/222; Ibn Hibban, 
2470; at-Tabarani, "al-Kabir", 17/161/404; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 10209. 

160 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

yoxsul bir ki§i gdlib zdngin birinin yaninda dybsdi. Zdngin sanki paltarini ondan yigdi. Bunu gbrdn Allahin 
elgisi: "Ey filankds! Zdnginliyinin ona, onun yoxsullugunun isd Sdnd kegmdsinddnmi qorxdun?" - dedi. Zdngin 
adam: "Ey Allahin elgisi! Zdnginlik pis seydirmil" - deyd sorusdu. Peygdmbdr: "Bdli, sdnin dovbtli olmagin 
sdni Cdhdnndmd, onun yoxsullugu isd onu Cdnndtd gagirir" - deyd cavab verdi. Hdmin adam: "Mdni bundan nd 
qurtara bibr?" - deyd sorusdu. Peygdmbdr: "0 yoxsula kbmdk etmdyin " - dedi. Ki§i: "Yardim eddrdm" - dedi. 
Yoxsul: "Onun yardimi mdnd lazim deyil" - dedi. Peygdmbdr: "Onda qardasin iigiin bagislanma dild, dua et!" - 
buyurdu». 613 

Sabir edan yoxsullarm iistiin oldugunu iddia edanlar deyirler ki, bands §ukur ile zanginliyin 
haqqmi vera bilmaz. 

Tirmizi "Cami" asarinda Osman ibn Offandan Peygambarin bela demasini ravayat etmi§dir: 
«Addm oglunun bu xisbtbrddn, yasadigi evddn, ovrdt yerini drtdiiyii paltardan, yagsiz gbtdkddn vd Sudan 
basqasinda haqqi yoxdur». 614 Tirmizi hadisi hasan-sahih adlandirmi§dir. 

Muslim 9bu Umamedan Allah elgisinin bela demasini ravayat etmi§dir: «Ey Addm oglul Artiq 
malini Sdrf elmdyin sdnin iigiin xeyir, etmdmdyin isd §drdir. Kifaydt qdddr mala sahib oldugun iigiin 
qinanmazsan. Ohddndd olandan basqa.Yuxanda dayanan dl, asagida dayanan dlddn daha yax§idir» 615 . 

Yene da Muslim 9bu Nadradan, o da 9bu Said el-Xudridan bela demasini ravayat etmi§dir: 
«Bir ddfd Allah elgisi birlikdd Sdfdrdd idik. DdVd belindd bir ki§i gdlib sagina-soluna boylandi. Allahin elgisi: 
"Artiq minik heyvani olanlar olmayanlara, artiq azuqdsi olanlar da olmayanlara versin" - buyurdu». Sonra 
Allahin elgisi malin bir negd noviinii sadaladi. Artiq qalan malda heg kdsin haqqi olmadigini zdnn etdik. 616 

Sabir edan yoxsullarm iistun oldugunu iddia edenlar deyirler ki, bu, §iikiir edan zanginin artiq 
qalan biitiin malini sarf etmasi ila iistiin olmasmin nazariyyasidir. Artiq qalan mail ila manfaat alda 
edib boynuna dii§an vacibatmi odayan va bir qadar da miistahab emallar edan §iikiir edan zangina 
galinca, o, yoxsul hah ila Allahdan razi olub sabir edan yoxsuldan neca iistiin ola bilar?! Allahin elgisi 
§iikiir edanlarin ondarlari olan sahabalarina onlar iigiin yoxsulluqdan deyil, zanginlikdan qorxdugunu 
and igmi§dir. 

Buxari va Miislimin Badr doyu§uniin qazilarindan olan Amr ibn Aufdan ravayat edirlar ki, 
Allahin elgisi Qbu Ubeydd ibn dl-Cdrrahi cizyd 617 vergisini toplamaq iigiin Bdhreynd gbnddrmisdi. Allahin elgisi 
Bdhreyn dhalisi ib siilh baglamis vd onlara Ola ibn Hddramini dmir tdyin etmisdi. Obu Ubeydd Bdhreynddn 
malla qayitdi. Onsarlar Obu Ubeyddnin gdlisini esidib siibh namazini Allah elgisi ib birlikdd qilmaga gdldibr. 
Allahin elgisi namazi qihb qurtardiqdan sonra arxaya dondii vd dnsarlar onun dtrafina toplasdilar. Allahin elgisi 
onlari beb gordiikdd giiliimsddi vd buyurdu: «Zdnnimcd Obu Ubeyddnin Bdhreynddn malla qayitdigini 
e§itmisiniz». Sdhabdbr dd: «Bdli, ey Allahin elgisi!» - deyd cavab verdibr. Peygdmbdr isd beb dedi: «Sevinin vd 
sizi sevindirdCdk seybrd iimid bdsbyin. Allaha and olsun ki, sizin iigiin qorxdugum kasibgihq deyildir. Eakin 
sizddn dvvdlki iimmdtbrin oniindd diinya qapilari agildigi vd bir-biribri ib rdqabdt apardigi iigiin onlari hdlak 



613 zaifdir: 9hmed, "az-Ziihd", seh. 49. 

614 zaif munkardir: st-Tirmizi, 2341; 8hmad, 1/62; et-Tayalisi, 83; 8bu Nairn, "el-Hilye", 1/61; al-Hakim, 4/312; al-Bazzar, 
"Musnad", 414; al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 6179, 10367; at-Tabarani, "al-Kabir", 147; va s. 

615 Muslim, 1036. 

616 Muslim, 1728. 

617 Musalman dovlatinda yasayan qeyri-musalmanlarm islam dinini qabul etmadiklari taqdirda islam dovlatina odadiklari 
can vergisi. 

161 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

etdiyi kimi sizi dd hdlak etmdsinddn qorxuram» 618 

Imam 9hmad Ruhdan, o da Hisamdan, o da Hasan al-Basridan bela ravayat edir ki, 9bu Salaba 
al-Xusanidan: «Ey Mdhdmmddin dshabdsi! Vdd etmi§ oldugunuz dtinyaniz haradadir?» - deyd soru§uldu. O 
da: «Burada olan olmayani mtijddbsin! Ondan ba§qa ibaddtd layiq haqq mdbud olmayan Allaha and olsun ki, 
alovun bbytik odunu yediyi kimi diinya da imam yemdkdddir» - deyd cavab verdi. 619 

Imam 9hmad Yeziddan, o da Hisam ibn Hassandan Hasanin bela dediyini esitmisdir: « Allaha 
and olsun ki, dgdr Allah bit insana diinyam bdxs eddrsd vd hdmin insan bunda onun iigiin bit hiyld oldugundan 
qorxmazsa, demdli onun elmi kdm, dtistincdsi isd zdifdir. Hdmginin dgdr Allah bit bdnddsind diinyam vermdzsd 
vd bdndd bunda bzti iigiin bir xeyir oldugunu zdnn etmdzsd, onda onun da elmi kdm, dti§tincdsi isd zdifdir». 620 

Deyilana gora bir dafa Hazrati Peygambarin yanmdan bir yoxsul va bir zangin kisi kecdi. 
Peygembar yoxsul kisi barasinde bela buyurdu: «Bu [yoxsul ki§i] bunun [zdngin ki§i] kimi diinya dolusu 
insanlardan daha xeyirlidir». 

Buxari «as-Sahih»inda Sahl ibn Saddan bela ravayat edir: "Bir ddfd bir ki§i Allah elgisinin yanmdan 
kegdi. Bu zaman Peygdmbdr: «Bunun haqda nd deyd bibrsdn?» - deyd sorusdu. Sdhabdbr dd: «Bu bir qadina elgi 
getsd, evldndirilmdyd, birisi haqda vdsaddt qaldirsa, vdsaddti tdmin edilmdyd vd oz sbztinti dedikdd dinbnilmdyd 
layiq insandir» - deyd cavab verdibr. Sonra Allahin elgisi siikuta qdrq oldu. Bu zaman yoxsul miisdlmanlardan 
biri onun yanmdan bttib kegdikdd Allahin elgisi: «Bds bunun bardsindd fikriniz nddir?» - deyd suahni tdkrarladi. 
Sdhabdbr dd oz novbdbrindd beb cavab verdibr: «Bu kisi bir qadina elgi getsd, evldndirilmdyd, birisi haqda 
vdsaddt qaldirsa, vdsaddti tdmin edilmdyd vd oz sbztinti dedikdd dinbnilmdyd layiq insan deyil». Sdhabdbrin 
sozbrinin qar§isinda Allahin elgisi beb buyurdu: «Bu [yoxsul ki§i] bunun [zdngin] kimi diinya dolusu 
insanlardan daha xeyir lidir». 621 

Allahin elgisi vaxtila zangin insanlan mujdalamadiyi seylarla sabirli yoxsullan mujdalamisdir. 

Tirmizi Fadala ibn Ubeyddan ravayat edir ki, Allahin elgisi camaatla birga namaz qilarkan Suffa 
ahli 622 arasmda achqdan yixihb dusanlar olurdu. Hatta bedavi erablar [bunu goriib]: "onlar dalidir" - 
deyirdilar. Allahin elgisi isa namazi bitirdikdan sonra onlann yanma galib: « Allah ddrgahinda sizi 
ndbrin gbzbdiyini bilsdydiniz, daha yoxsul vd daha gox mbhtac olmagi istdrdiniz». 623 

Fadala deyir ki, men hemin gunii Allahin elgisi ila birlikda idim va o yoxsullan zanginlardan 
onca Canneta girmakle mujdeledi. 

Bu avval daxil olma miiddati haqqmda ravayatlar gesidlidir. Miislimin «Sahih»indaki ravayata 
gora 9bu 9bdurrahman bela deyir: « Abdullah ibn Amr ibn dl-Asin yanina tig ndfdr gdldi. Bu zaman mdn dd 
onun yaninda idim. Onlar: "Ey dbu Mdhdmmdd! And olsun Allaha ki, biz heg ndyd qadir deyilik. Nd Xdrcliyd, 
nd heyvana, nd dd mala" - deyd sikaydtbndibr . Abdullah da onlara beb cavab verdi: "Nd istdyirsiniz? IstdSdniz 
bizd mtiracidt edin, biz dd sizd Allahin sizi sevindirdCdyi seybri verdk. IstdSdniz vdziyydtinizi sultana 
xatirladariq. Ya da isbsdniz sdbir edin. Qtinki mdn Allah elgisinin: "Hdqiqdtdn, yoxsul mtihacirbr qiyamdt gtinti 
Cdnndtd zdnginbrddn qirx payiz [il] dvvdl girdCdkbr" - demdsini esitmisdm" . [Bundan sonra] gdbnbr: "Onda 



618 al-Buxari, 6425; Muslim, 296. 

619 Senedi zsifdir. 

620 ahmad, "sz-Zuhd", sah. 48. 

621 al-Buxari, 5091. 



622 Evsiz-esiksiz, yoxsul miihacirlerdir ki, Medina mascidinde kolgeli yerlsrds ozlsrine siginacaq tapib meskunlasmislar. 

623 sahihdir: et-Tirmizi, 2368; 9hmad, 6/17; Ibn Hibban, 724; 9bu Nairn, 2/185; et-Taberani, "el-Kebir", 18/798-800; al- 
Beyhaqi, "§uabul-iman", 100441. 

162 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

sdbir eddrik, heg nd istdmdrik" - dedibr". 624 

Imam 9hmed Affandan, o da Hamad ibn Selemeden, o da 9bu Hiireyreden ravayat edarak 
bildirir ki, Allah elcisi bele buyurmusdur: «Yoxsul miisdlmanlar Cdnndtd zdngin miisdlmanlardan yarim 
gtin dvvdl girdCdkbr. Bu da bes ytiz ild bdrabdrdir». 625 Tirmizi hadisi hasan-sahih adlandirmisdir. 

Tirmizi 9bu Saiddan Allah elcisinin bela demasini ravayat edir: «Yoxsul mtihacirbr Cdnndtd 
zdngin miihacirbrddn be§ yiiz il dvvdl girdCdkbr» 626 . Hadis hasandir. 

Yena da Tirmizinin Cabir ibn Abdullahdan naql etdiyi ravayata gore Allahm elcisi bela 
buyurur: «Ummdtimin kasiblan Cdnndtd zdnginbrinddn qirx payiz [il] dvvdl girdCdkdir». 627 Bu hadis da 
hasandir. Qeyd etmak lazimdir ki, bu hadis Abdullah ibn Amnn hadisi va Tirmizinin 9nesden 
ravayat etdiyi «Hdqiqdtdn, kasiblar Cdnndtd zdnginbrddn qirx payiz [il] dvvdl girdCdkbr» 628 - hadisi ila 
uygunluq teskil edir. 

Cabir, 9nes ve Abdullah ibn Amr ucluyii bu miiddetin qirx il, 9bu Hiireyre ve 9bu Said 
ciitluyii isa bes yiiz il olmasi bareda yekdil raydadirlar. Bu hadislar arasmda ziddiyyat yoxdur. Cunki 
Cannata gee va tez daxil olma yoxsulluq va zanginlik noqteyi-nezerinden daracalanir. Bela ki, 
yoxsullardan kimisi qirx il avval, kimisi isa bes yiiz avval Cannata daxil olacaqdir. Hatta yoxsullann 
Cannata avval girmalari bu miqdarla mehdudlasmayib artan va azalan kamiyyat arasmdadir. 

9bu Davud «Siinen»inde 9bu Hiireyreden Peygemberin: «Ummdtddn Cdnndtd ilk olaraq daxil 
olan dbu Bdkr ds-Siddiqdir» 629 - demasini ravayat etmisdir. Malumdur ki, 9bu Bakrla onun yoxsul 
miihacir qardaslan arasmdaki Cannata avval daxil olma miiddati bir o qadar da uzun siirmaz. Lakin 
bu miiddat 9bu Bakrla Cannata an son daxil olan arasmda en uzun miiddet hesab olunur. 

Imam 9hmad «Musnad»inda Abdullah ibn Omardan ravayat edir ki, Hazrat Peygambar 
sahabalarindan: «Cdnndtd ilk olaraq kimin daxil olacagini bilirsinizmi? '» - deyd soru§du. Onlar da oz 
novbdbrindd: « Allah vd elgisi daha yax§i bilir» - deyd cavab verdibr. Peygdmbdr buyurdu: «Cdnndtd ilk daxil 
olanlar sixinti vd dziyydtbrin mdngdndsi altinda olan yoxsul muhacirbrdir ki, onlardan biri yerind yetird 
bilmddiyi ehtiyaci urdyindd qala-qala oltir. Mdbkbr: "Ey Rdbbimiz! Biz Sdnin mdbkbrinik, Sdnin gbzdtqibrinik, 
gbybrinin sakiniyik. Onlari bizddn dvvdl Cdnndb buraxma!" - deyd Allaha yalvararlar. Allah-taala da onlar a 
beb cavab verdi: "Qullarim mdnd heg bir seyi §drik qo§murlar. Sixinti onlara eb sarihb ki, hdtta onlardan biri 
yerind yetird bilmddiyi ehtiyaci urdyindd qala-qala oltir". Hdmin vaxt mdbkbr hdr bir qapidan onlarin yanina 
girdCdk vd: "Sdbir etdiyiniz tigtin sizbrd salam olsunl [Dtinya] diyarinin sonu [Cdnndt] need dd gozdldir!" - 
deydCdkbr». 630 

Imam 9hmad Hiiseyn ibn Mahammaddan, o da Duveydden, o da Muslim ibn Basirdan, o da 
Ikrimadan, o da Ibn Abbasm dilindan (Allah ondan va atasmdan razi olsun!) Allah elcisinin bele 
demasini revayet etmisdir: «Iki mbmin Cdnndtin qapisinin agzinda gbrtistirbr. Onlardan biri dtinyada 
olarkdn zdngin, digdri isd yoxsul imis. Yoxsul Cdnndtd buraxihr. Zdngin isd Allahin saxlanilmasini istddiyi 
qdddr saxlamhr, sonra isd Cdnndtd buraxihr. Cdnndtdd kasibla rastlasir. Kasib ona: "Ay qardas, sdni nd saxladi? 

624 yuxanda verildi. 

625 yuxanda verildi. 

626 hasandir: et-Tirmizi, 2351; 9bu Davud, 3666; ahmad, 3/63; 9bu Yala, 1151. 

627 yuxanda verildi. 

628 zaifdir: at-Tirmizi, 2352. 

629 zaifdir: 9bu Davud, 4652. 

630 yuxanda verildi. 

163 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Allaha and olsun ki, sdn saxlanildiqda Sdnd gbrd [yaman] qorxdum?!" - deyir. Zdngin isd: "Ay qardas, mdn 
Sdnddn sonra yaman pis hdbs edildim. Sdnd qovusanaddk mdnddn eb tdt axdi ki, tur§ bit seyb qidalanmis min 
ddvd o tdrddn igsdydi, onlara sirin su kimi gdbrdi" - deyd cavab verdi». m 

Tabarani «Mueccame»da Mahammad ibn Abdullah al-Hadrami va 91i ibn Said er-Razidan, 
onlar da 91i ibn Bahramdan, o da Abdulmalik Ibn 9bi Karimadan, o da as-Sovridan, o da Mahammad 
ibn Zeyddan, o da 9bu Hazimdan, o da 9bu Hiireyradan Allah elcisinin bela demasini ravayat edir: 
«Yoxsul mbminbr Cdnndtd zdngin mominbrddn yarim gun dvvdl girdCdkbr. Bu da bes yiiz ild bdrabdrdir». Bu 
zaman bir ndpr. «Ey Allahin elgisi! Mdn dd onlarin arasindayammi ?» - deyd dilbndi. Peygdmbdr ondan: 
«Sdhdr yemdyi yedikdd sam yemdyind gdlirsdnmi vd sam etdikdd yaninda Sdhdr yemdyin qahrmi?» - deyd 
sorusdu. Ki§i: «Bdli» - deyd cavab verdi. Peygdmbdr: «Sdn onlardan deyilsdn» - dedi. Basqa birisi ayaga qalxib: 
«Ey Allahin elgisi! Bds mdn need, onlar danammi? » - deyd sorusdu. Peygdmbdr ona: «Buna sbybdiyimi 
e§itdinmi?» - dedi. Ki§i: «Bdli, amma mdn onun kimi deyibm» - deyd cavab verdi. Allahin elgisi: «dyninddki 
paltarindan basqa yiingiil bir paltann varmi?» - deyd sorusdu. Ki§i: «Bdli» - deyd cavab verdikdd, Peygdmbdr: 
«Sdn dd onlardan deyilsdn» - buyurdu. Basqa birisi ayaga durub: «Ey Allahin elgisi! GordSdn, mdn 
onlar danammi? » - deyd sorusdu, Peygdmbdr ona da: «Sdnddn dvvdl bu ikisind sbybdikbrimi e§itdinmi?» - dedi, 
ki§i: «Bdli» - deyd cavab verdi. Peygdmbdr: «Hdr ddfd bore almaq isbdikdd ala bilirsdnmi?» - deyd sorusdu, kisi: 
«Bdli» - deyd cavab verdi. Allahin elgisi ona da: «Sdn dd onlardan deyilsdn» - cavabini verdi. Sonra bir qeyrisi 
ayaga qalxaraq: «Bds mdn need, onlardanammi, ey Allahin elgisi? » - deyd sorusdu, Peygdmbdr ona da: «Sdnddn 
dvvdlkibrd soybdikbrimi e§itdinmi?» - dedi, kisi: «Bdli» - deyd cavab verdi. Peygdmbdr ondan: «Qazana 
bilirsdnmi?» - deyd sorusdu, ki§i: «Bdli» - deyd cavab verdi. Allahin elgisi ona da: «Sdn dd onlardan deyilsdn» - 
cavabini tdkrarladi. Sonra be§incisi ayaga qalxaraq: «Ey Allahin elgisi! GordSdn, mdn dd onlardanammi? » - deyd 
sorusdu, Peygdmbdr ona da: «Sdnddn dvvdlkibrd soybdikbrimi e§itdinmi?» - dedi. Ki§i: «Bdli» - deyd cavab 
verdikdd, Peygdmbdr ondan: «Gecd yatanda vd Sdhdr oyananda Rdbbinddn razi qahrsanmi?» - deyd sorusdu. 
Ki§i: «Bdli» - deyd cavab verdi. Ndhaydt Allahin elgisi bu kisiyd: «Bdli, sdn onlardansan» - cavabini verdi. Sonra 
Peygdmbdr beb buyurdu: «Hdqiqdtdn, Cdnndtdd mbminbrin agalari Sdhdr yemdyini yedikdd sam yemdyini tapa 
bilmdydnbr, sam etdikdd isd yanlarinda Sdhdr yemdyi qalmayanlar, bore almaq istddikbri zaman ala bilmdydnbr, 
dynindd bir qat lazimi paltarindan basqa geyimi olmayanlar, yasayisini tdmin edd bilmdydnbr vd Allahdan razi 
halda axsamlayib, razi halda da sabahlayanlardir: "Allaha vd Peygdtnbdrd itadt eddnhr [axirdtdd] Allahin 
nentdthr verdiyi mbihr [peygdmbdrbrj, siddiqhr [tamamib dogru dam§anlar, etiqadi diirust, peygdmbdrbri 
hamidan dvvdl tdsdiq eddn sdxsbr], §dhidhr vd salehhrh [yaxud dmdl sahibbriyb] bir yerdd olacaqlar. 
Onlar need dd gbzdl yolda§lardir!". 632 Tabaraninin soyladiyina gora bu hadis Sufyan as-Sourinin 
Mahammad ibn Zeyddan ravayat etdiyi qarib hadisdir. Mahammad ibn Zeyd yalniz Abdulmalikin 
kolasi oldugu uciin ona "al-Abdi" da deyirdilar. 

Man isa deyiram ki, bu Mahammad al-Abdidir. Hadis alimlarindan bazilari onu etibarh, 
bazilari isa zaif hesab etmislar. Daraqutni isa hadisin guclii olmadigmi qeyd edir. 9bu Hatime gore isa 
ravi etibarh sayila biler. Ibn Hibban adi cakilan ravini siqa daracali ravilar arasmda qeyd edir. Tirmizi 
va Ibn Maca isa Mahammad ibn Zeyddan hadis ravayat etmislar. Bu tabaqada samli Mahammad ibn 
Zeyd 9bu Salama ibn 9bdiirrahmandan hadis ravayat edir. Lakin o matruk hesab olunur. Biz da 



631 zaifdir: 9hmed, 1/304; "az-Zuhd", sah. 473. 

632 zaifdir: Deyirem: et-Taberaninin "Mueccem" eserinde gormedim, lakin Bbu Neimin "Hilyetul-Ovliya", (7/99-100) 
eserinde et-Tabaranin yolu ila zaif sanadla ravayat olunub. 

164 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

bunun Mahammad ibn Zeyd olmasmdan ehtiyat edirik. 9s-Souri onun nasabini qeyd etmami§dir. 
Sadaca olaraq ona al-Abdi deyirlar. 9n dogrusunu bilan isa tabii ki, Allah-taaladir. 

Imam 9hmad Ismail ibn Ibrahimdan, o da Hi§am Destvaiden, o da Yehya Ibn 9bi Kasirdan, o 
da Amir 9qilidan, o da atasmdan, o da 9bu Hureyradan Allah elcisinin bele demesini ravayat 
etmi§dir: «Mdnd ilk Cdnndtd vd ilk Cdhdnndmd girdCdk tig sinif gostdrildi. Cdnndtd girdCdk iig sinif §dhidbr, 
dtinyada kbb olmalan onlari Rdbbbrinin iladtinddn yayindirmayan kbbbr vd iffdtli (dziinii haramgiliqdan vd 
dibngilikddn qoruyan) vd kiilfdt sahibi olan yoxsullardir. Cdhdnndmd girdCdk tig sinif isd ztilmkar rdhbdrbr, mal- 
dbvbt sahibi olub bunda Allahin haqqini oddmdydn zdnginbr vd tdkdbbtirlti yoxsullardir '». m Tirmizi isa 
Cannata ilk daxil olacaq iig sinfi ravayat etmi§dir. 

Sabir edan yoxsullann iistiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, yoxsullarm fazilatli olmalan 
haqqmda Cannat ahlinin aksariyyatini kasiblar, Cahannem ahlinin isa akseriyyatini zanginlarin ta§kil 
etdiyini gostaran ravayatlar kifayat qadardir. 

Imam 9hmad Abdullah ibn Mahammad Ibn 9bi Seybadan, o da Sarikdan, o da 9bu Ishaqdan, 
o da Saib ibn Malikdan, o da Abdullah ibn Omardan (Allah ondan va atasmdan razi olsun!) Allah 
elcisinin bele demasini ravayat etmi§dir: «Mdm Cdnndt gostdrildi, dhlinin dksdriyydtini yoxsullann td§kil 
etdiyini gordtim. Mdnd Cdhdnndm gostdrildi, onun da dhlinin dksdriyydtini zdngin vd qadinlann tdskil etdiyinin 
sahidi oldum». m 

Buxari «as-Sahih»da 9bu Racadan bela ravayat edir: «Imran ibn Husayn Allah elcisinin 
hiizurundan heyat yolda§mm yanma galdi. Hayat yolda§i ona: "Peygemberdan e§itdiklarini bize da 
dani§" - dedi. O da bildirdi ki, e§itdiyi bir §ey yoxdur. Qadm ondan al gekmedi [yaxud onu 
asabla§dirdi] . imran da arvadma Allah elgisinin: "Cdnndtd baxdim, dhlinin dksdriyydtinin qadinlar 
oldugunu gordtim, Cdhdnndmd baxdim, or a da dhlinin goxusunun qadinlar oldugunun sahidi oldum"- 
demesini e§itdim" - dedi». 635 

Buxari va Muslim Usama ibn Zeydden naql etdikleri ravayata gora Allahin elcisi buyurmu§dur: 
«Cdnndtin qapisi agzinda dayandim. Gordtim ki, bura daxil olanlann dksdriyydti kasiblardir. Sonra Cdhdnmmin 
qapisi agzinda dayandim. Burada da or a girdnbrin dksdriyydtinin qadinlar oldugunu gordtim» . 636 

Muslim isa Ibn Abbasdan onun bela demasini ravayat etmi§dir. «Peygdmbdrd Cdhdnndm 
gostdrilib, dhlinin dksdriyydtinin qadinlar oldugunu gbrtib. Peygdmbdrd Cdnndt gostdrilib, dhlinin dksdriyydtinin 
yoxsullar oldugunu gortib». 637 

Sabir edan yoxsullann iistiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, yoxsullugun iistiin olmasi 
barede qiyamet giinii har bir zanginin kasib olmagi arzulamasi bareda ravayatlar kifayat qadardir. 
Imam 9hmad Abdullah ibn Namirdan, o da Ismayil ibn Xaliddan, o da Nufeyden 9nas ibn Malikdan 
Allah elcisinin bela demasini ravayat etmi§dir: «\stdr zdngin istdrsd dd kasib olsun, qiyamdt gtinti eb bir 
adam olmayacaq ki: "Ka§ki dtinyada mdnd [bolluca] mal verilmdydydi" - demdsin». 638 Buxarinin soyladiyina 
gora Nufey haqda ixtilaf vardir va bu da onun haqqmda soylananlarin an layiqlisidir. 



633 zaifdir: 9hmed, 2/425, 479; at-Teyalisi, 2567; el-Hakim, 1/387; Ibn Xuzeyme, 2249; el-Beyheqi, "as-Sunen", 4/82; "§uabul- 
iman", 8610: st-Tirmizi, 1642; Ibn Hibban, 4312. 

634 zaifdir: 9hmed, 2/173. 

635 el-Buxari, 3241. Imramn qadini qeyd olunmayib. 

636 el-Buxari, 5196; Muslim, 2736. 

637 Muslim, 2737. 

638 hadis movdudur: ibn Mace, 4140; 8hmed, 3/117, 167. 

165 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Sabir edan yoxsullann iistiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, Allahm elcisi bir neca hadisda 
yoxsullarin fazilatli va iistiin olmasmi vurgulayir. Bunlardan yuxanda qeyd etdiyimiz Sahl ibn Sadin 
hedisini misal gostarmak olar. 

Imam 9hmad 9bu Muaviyadan, o da 9ma§dan, o da Zeyd ibn Vahden, o da 9bu Zardan 
ravayat etmi§dir ki, Allahm elcisi ona: «Ey dbu Zdr! Ba§ini qaldir, mdsciddd gordCdyin dn yuksdk tdbdqdli 
adama bax» - buyurdu. dbu Zdr deyir ki, mdn dd ba§imi qaldirdiqda dynindd hiilb (iki pargali paltar) olan vd 
oturan bir ki§ini gordiim. Budur - dedim. Sonra Peygdmbdr: «Ey dbu Zdr! tndi isd ba§ini qaldir, mdsciddd 
gordCdyin dn asagi tdbdqdli adama bax» - dedi. Mdn dd ba§imi qaldirib baxanda dynindd kbhnd-kurus paltari olan 
zdif bir ki§i gordiim vd budur - dedim. Allahm elgisi beld buyurdu: «And olsun canim dlindd olana ki, bu 
[dynindd kbhnd-kurus paltari olan] qiyamdt giinii Allah yaninda bunun [dynindd bahali paltar olan adam] kimi 
diinya dolusu insanlardan daha dfzdldir». 639 

Sabir edan yoxsullarin iistiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, bu masalada bizim aramizi 
ayiracaq va xastaliyimiza §afa veracak §ey, qiyamat giinii kasibm miikafat va daracasinin Allah 
tarafindan artiqlamasi ila verilmasidir. Zangin §iikiir edan olsa bela, zanginliyi sayasinda diinyada an 
halal yolla nail olduqlari qiyamat giinii ona verilan savabmdan sayilacaqdir. Diinyada kafidan artigm 
azi, axiratda bir cox §eyi azaldacaqdir. 

Muslim Abdullah ibn Omardan Allah elcisinin bela demasini ravayat edir: « Allah yolunda 
doyiiprdk qdnimdt dldd eddn eld bir qo§un ddstdsi yoxdur ki, axirdt savabinin iigddikisini bdri ba§dan almasinlar. 
Ozbrind isd iigddbiri qahr. Qdnimdti almazlarsa, savablan onlara tarn olaraq verildCdk». 6i0 

Buxari va Muslim Xabbab ibn 9ratdan bela demasini ravayat edir: «Biz Allah rizasini qazanmaq 
mdqsddild Allah elgisi ild birlikdd hicrdt etdik. Savabimiz artiq Allahin ohddsindddir. Aramizdan bu savabdan heg 
bir loxma yeyd bilmdddn diinyasini ddyisdnhr oldu. Onlardan biri dd Musab ibn Umeyrdir. Uhiid dbyusu giinii 
hdlak oldu. Oldndd bir dbasi var idi ki, onunla basini ortsdk, ayagi agiq qalardi, ayagini ortsdk, basi gorsdndrdi. 
Allahin elgisi bizd onun basini ortmdyi, ayaqlarinin iistiind isd "tzxir" deyildn dtirli bitkiddn qoymagi tapsvrdi. 
Yoldaslarimizdan meyvdsi yeti§dn vd onu ddrdnbr dd var idi». m 

Buxari va Muslim Qeys Ibn 9bi Hazimdan bela demasini ravayat edir: «Bir ddfd Xdbbab 
Xdstdbndiyi zaman ona ba§ gdkmdyd getdik. Xdbbab (qarnini) yeddi yerinddn daglamisdi. Bizd: "Bizddn dvvdlki 
dostlarimiz getdibr. Diinya onlarin (axirdt savabindan) heg bir seyi dksiltd bilmdmisdi..." - dedi». 642 Qeys Ibn 
9bi Hazim hadisi axira qadar dani§di. 

Said ibn Mansur Muaviyadan, o da 9ma§dan, o da Miicahiddan, o da Ibn Omardan (Allah 
ondan va atasmdan razi olsun!) bela demasini ravayat edir: «Bir quia diinya mahndan nd isd bir sey 
verilsd vd o buna gord sdxavdtli olsa beb, onun Allah ddrgahindaki ddrdcdsinddn dksilmis olar». 

Buxari Ibrahim ibn 9bdiirrahman ibn Aufdan onun bela demasini ravayat edir: «dbdurrdhman 
oruc oldugu zaman ona yemdk gdtirdibr. Beb dedi: "Musab ibn Umeyr hdlak oldu, O mdnddn daha xeyirli idi. 
dbasi ib kdfdnbdibr. Eb bir paltar idi ki, basini brtsdn ayaqlari, ayaqlarini brtsdn isd basi agiq qahrdi. Hdmzd 
sdhid oldu. O da mdnddn xeyirli idi. Onu kdfdnbydrkdn dbasindan basqa bir sey tapilmamisdi. Sonra isd diinya 
nemdtbrinin qapisi iiziimiizd agildi [vd ya diinyadan bizd veribn verildi]. Diinya hdyatindan yaxsilanmizin bizd 

639 sahihdir: 9hmed, 5/157, 171; "az-Zuhd", ssh. 36; Vaki'i, "ez-Ziihd", 144; Ibn Hibban, 681; el-Bezzar, 3629, 3630; 9bu 
Neim, "sl-Hilys", 8/115; st-Taberani, "sl-Bvsat", 5862; Ibn Bbi §eyba, 13/222 ve s. 

640 Muslim, 1906. Abdullah bin Amr bin al-Asin ravayati. 

641 el-Buxari, 1276; Muslim, 940. 

642 al-Buxari, 5672; Muslim, 2681. 

166 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

tez verilmdsinddn [axirdtd qalmamasindan] qorxuram". [Bu sozbri soybdikddn soma] aglamaga ba§ladi vd 
hdtta, if tar beb etmddi». 643 

9bu Said ibn al-9rebi bela deyir: «Bu sozlari takce 9bdurrehman ibn Aufla Xebbab demir. Bu 
sozlari Allah elgisinin en boyiik sahabalari da soylemisdir. Onlar Allahm bexs etdiyi dunya 
nematlarini istamaz, aksina ondan qorxardilar. Ciinki onlar Allahm Peygambari iicim segdiyinin daha 
afzal va zanginliyin isa onlar iigun noqsan oldugunu bilirdilar. Bu boyiik sahabalardan 9bu Bakr, 
Omar, Osman, 91i, 9bu Ubeyda, 9mmar ibn Yasir, Salman, Abdullah ibn Masud, mominlarin anasi 
Aisa, 9bu Hasim ibn Utba va adlarmi gaka bilmadiyimiz nega-neca sahabani (Allah onlarm 
hamismdan razi olsun!) misal gostermak olar». 

9bu Bakrdan soz dii§mu§ken bu yerda onun haqda bir ahvalati qeyd etmak lap yerina du§ardi. 
Ibn 9bi Diinya Obdurrahman ibn 9bban at-Taiden, o da Abdussamad ibn Abdulvarisdan, o da 
Abdulvahid ibn Zeyddan, o da Suleymandan, o da Murradan, o da Zeyd ibn Orqamdan bele demesini 
ravayat edir: «dbu Bdkr ds-Siddiqb bir yerdd idik. dbu Bdkr igki istddi. Ona su vd bal gdtirdibr. igkini agzina 
yaxinla§dirdigi zaman aglamaga ba§ladi. Eb agladi ki, yanindakilari da aglatdi. Hami sussa da, o susmadi. 
Sonra tdkrar aglamaga ba§ladi. Yolda§lan onun istddiyini verd bilmddikbrini dii§undubr. Sonra gbzbrini sildi. 
Yolda§lan: "Ey Allah elgisinin Xdlifdsi! Sdni agladan m idi?" - deyd soru§dular. Beb cavab verdi: "Allah elgisi 
ib birlikdd idim. Gordiim ki, oziinii ndddnsd qorumaga gah§ir. Lakin mdn onun yaninda heg kdsi gbrmddim. 
Dedim: "Ey Allahin elgisi! Oziinii kimddn qoruyursan?" Beb cavab verdi: "Bu diinya mdnd goriindii. Ona: 
"Goziimd goriinmd" - dedim. Sonra yeniddn qayidib: "Sdn mdnddn qurtuldunsa, sdnddn sonra gdbnbr mdnddn 
qurtula bilmdyacdkbr " - dedi "». 644 

Leys Ibn Saddan, o da Saleh ibn Kisandan, o da Hemid ibn Obdurrahman ibn Aufdan, o da 
atasmdan neql edir ki, 9bu Bakr tutuldugu oliim xastaliyi zamani bela dedi: «Mdn sizin xdlifdniz tdyin 
edildim. Halbuki, sizin an xeyirliniz deyibm. Haminiz xdlip olmaq ugtin dSdbb§mi§diniz. Mdn diinya malinin 
yaxinla§digini goriirdm. Lakin siz vpdkddn yataq, yastiq vd ipdrddbr tikdndddk yaxinla§mayacaqsiniz. Tikan 
iizdrindd yatmaqdan agri hiss etdiyiniz kimi yun iizdrindd yatmaqdan da agri hiss eddCdksiniz. insanlari ilk 
azdiranlar siz olacaqsiniz. Onlari saga-sola bobcdksiniz. Mdn bu yolda azmadim. Ciinki yol ya qaranhq, ya da 
aydinhqdir. Allaha and olsun ki, sizbrddn birini gdtirib hddsiz 645 olaraq basmi vursalar, bu onun iigiin diinyaya 
dalmaqdan daha xeyirlidir». 646 

Mahammad ibn 9ta ibn Xabbab 9bu Bekrla birga kecirdiyi gunlarini xatirlayaraq bela deyir: 
«dbu Bdkrin yaninda dyb§mi§dim. Bir qus gordii vd: "Sdn need dd xosbdxtsdn ey ugan qu§. Bu agacdan yeyir, 
ordan da peyin buraxirsan. Sonra heg nd olmur vd Sdnd heg bir haqq-hesab yoxdur. Ey ugan qusl Sdnin yerindd 
olmaq istdrdim." - dedi. Mdn isd tddeciibb ona: "Bu sozbri gbrdSdn sdnmi, Allah elgisinin siddiqimi soybyir?!" - 
dedim». 647 

Omar haqqmda isa bela bir hadisi misal gostarmak olar. Bela ki, Sasani hokmdan Xosrovun 
xezinalarini ona gatirdikda aglamaga basladi. Bunu goran Obdurrahman ibn Auf: «Ey mbminbrin 



643 al-Buxari, 4045. 

644 zaifdir: Ibn 3bi sd-Dunya, "Zemmid-Dunya", 11; el-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 10518; el-Hakim, 4/309; 3bu Nairn, "al- 
Hilya", 1/30. 

645 §erietin musyyen etdiyi ceza usulu. 

646 et-Tabarani, "al-Kebir", 1/62/43; 3bu Nairn, "Hilyetul-Ovliya", 1/34; al-Heysemi, "Macmue az-Zevaid", 5/203; sansdi 
zeifdir. 

647 Ibn el-Mubarak, "az-Zuhd", 240; el-Beyheqi, "§uabul-iman", 3/76-77. 

167 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

dmiril Niyd aglayirsan? Axi bu gun sukr, sevinc vdfdrdh gunudur» - dedi. Omdr isd held cavab verdi: «Diinya 
mail veribn eb bir xalq yoxdur ki, Allah-taala onlarin arasina ddavdt vd nifrdt salmasin!» 648 . 

9bu Sinan ed-Dueli bir defe Omerin yanma girmisdi. Omerin yanmda miihacirlerden bir nece 
nefer var idi. Omar Iraq qalasmdan getirilmis gantani gatirmek iigiin adam gonderdi. (^anta gatirildi. 
Orada bir iiziik var idi. Usaqlarmdan biri iiziiyii gotiiriib agzma qoydu. Omar iiziiyii usagm agzmdan 
gotiirdiikden sonra aglamaga basladi. Otrafmdakilar ona: «Na iigiin aglayirsan? Allah-taala sana feth 
nasib etdi, gozlerini qiirrelendirdi» - dedilar. Omar isa: «Man Allah elcisinin: "Uziind diinya mahnin 
qapilan agilan eb bir kds tapilmaz ki, Allah-taala onlarin arasina qiyamdtdddk ddavdt vd nifrdt salmasin!" — 
demasini esitmisem, bundan qorxuram» - deya cavab verdi. 649 

Obu Said deyir ki, kitabda 6z elimle 9bu Davuddan gelan asagidaki hadisi tapdim: 
Mahemmad ibn Ubeydden, o da Hemmaddan, o da Yunisden, o da Hesandan ravayat edir ki, Sasani 
sahi Xosrovun xaz papagi Omar ibn al-Xattabm hiizuruna gatirildi. Omerin atrafindakilarmm 
arasmda Suraqa ibn Malik da var idi. Omar Xosrovun bilarziklarini ona tulladi. O bilarziklari qollarma 
taxdi va bilarziklar giyinlarina qadar gatdi. Omar bilarziklari Suraqanin alinda gordiikda: «Allaha 
hamd olsun ki, Xosrovun bilarziklari Benu-Mudlic qabilesindan bir badavinin - Suraqa ibn Malik ibn 
Casamin qollanndadir» - dedi. Sonra isa bela dedi: «Allahim! San bilirsan ki, Elgin ona mal verilmasini 
va onu Sanin yolunda va Sanin bandalarina xarclamayi istardi. Lakin Sen onu qorumaq va onu 
secdiyin iigun mal-dovlati ondan uzaq tutdun. Allahim! Bu malm Sanin tarafindan Omara bir hiyla 
olmasmdan Sana sigmiram!» Daha sonra Omar bu ayeni oxudu: «Magar [kafirbr] ela zann edirlar ki, 
onlara [diinyada] verdiyimiz var-dovlat va ovladla biz onlarin yax§iliqlanna talasirik? Xeyr, 
anlamirlar! [Kafirbrd diinyada istddikbrini verib tddricb onlan dzaba yaxinla§dirmagimizi, az sonra qdfldtdn 
baslarinin iistiinu alacagimizi dii§unmurbr!]» - (dl-Muminun, 55-56). 650 

Biitiin bunlardan aydm olur ki, diinya nematlerinin artiqlamasi ila verilmasi axiratda verilecek 
nemetlerin bir qisminin diinyada verilmasi va bununla da axirat nematlerinin azaldilmasidir. 
Aburrezzaq Memardan, o da Zuhriden, o da 9bu Segireden, o da Cabir ibn Abdullahdan (Allah 
ondan ve atasmdan razi olsun!) bele demesini revayet etmisdir: «Uhud dbyixsiX gtinti Peygdmbdr §dhid 
olanlarin ba§inin ilstilndd dayanaraq: "Mdn bunlara sahiddm. Onlan qanlari ilzdrindd ddfh edin"- deyd gostdris 
verdi» m 

Memar Hesenden neql etdiyi revayete gore Peygember buyurmusdur: «Onlar artiq getdibr, Mdn 
sdhaddt verirdm ki, onlar savablarindan heg bir sey dadmadilar. Siz isd savablarinizdan dadmisiniz. Mdnddn 
sonra ndbr eddCdyinizi dd bilmirdm». 652 

Ibn el-Mubarek Cerir ibn Hazimden, o da Hesenden bele neql edir: Allahm elcisi sehabeleri ile 
birlikde Beqi qebirstanhgma gelib: «dssdbmu aleykum yd dhbd-diyar! dgdr siz sizbrddn sonra onlardan 
Allahin sizi xilas etdiyini bilmis olsaydiniz» - dedi. Sonra tiztinu Sdhabdbrd tutaraq: «Onlar sizbrddn 
xeyirlidir» - dedi. Sdhabdbr: «Ey Allahin elgisi! Onlar bizim qardaslarimizdir : Onlar miisdlman olduqlari kimi 
biz dd miisdlman olduq. Onlar hicrdt etdikbri kimi biz dd hicrdt etdik. Onlar cihad etdikbri kimi biz dd cihad 
etdik. Onlarin dcdlbri gatdi vd onlar getdibr. Bizim isd dcdlimiz gatmadi. Onlan bizddn xeyirli eddn nddir?» - 

648 Abdullah bin 9hmad, "Zavaid sz-Ziihd", sah. 143. 

649 zaifdir: 9hmed, 1/16; 9bu Yele, "al-Musnsd el-Kabir", 1971. 

650 el-Beyhaqi, "Dalail an Nubuvvs", 2/325. 

651 sahihdir: Abdurrezzaq, 3/540/1633, 5/272/9580; 9hmed, 5/431; al-Beyheqi, 4/11; el-Buxari, 1343. 

652 zaifdir: Abdurrszzaq, 3/541/6634, 5/273/9581. 

168 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

deyd soru§dular. Peygdmbdr isd held cavab verdi: «0nlar diinyadan mukafatlanndan heg bir sey dadmadan 
getdibr. Onlar getdibr vd mdn buna §dhaddt verirdm. Siz isd mukafatlarinizdan dadmisiniz. Mdnddn sonra 
mbr eddCdyinizi dd bilmirdm». Sdhabdbr Allah elgisinin bu sozbrini e§itdikddn sonra dusunduldr vd bundan 
faydalanaraq: «Biz onlardan sonra diinyadan bizd veribnbrd gbtd sorgu-suala Qdkibcdyik. Diinyada bizd 
veribnbr axirdtddki miikafatlanmizdan gixilacaqdir» - dedibr. dn yaxsxsindan yedibr, yararh yerd xdrcbdibr 
vd artigini verdibr. 653 

Abdullah ibn 9hmed deyir ki, bu hadisi atama dam§dim. Bela ki, 9svad ibn Amirdan, o da 
Israilden, o da Suveyrdan, o da Miicahiddan Ibn Omarin bela demesini ravayat etmi§dir: «Diinya mail 
veribn eb biri yoxdur ki, axitdtdd onun ddrdcdsi azalmasin». 654 

Sabir edan yoxsullarm iistiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, zanginlarin boyuklari 
yoxsulluqda imtahana gakilib sabir edanlar va zenginlikde imtahana gakilib sabir edanlardir. Bunu 
soylayanlar Obdiirrahman ve digarlaridir. Bu fikir Musab ibn Sadin atasmm dilindan ravayat etdiyi 
a§agidaki hadisa uygundur. Bela ki, Allahm elgisi hadisda buyurur: «Mdn sizin iigiin yoxsulluq 
imtahanindan gox zdnginlik imtahanindan qorxuram, Siz yoxsulluqla imtahana gdkildiniz, sdbir etdiniz. Diinya 
§irin bit ya§ilhqdir». 655 

Deyirlar ki, burada iki dogru hokm vardir ki, bununla da kimin iistun oldugu aydmla§ir: 

Birincisi, Diinyada zangin olanlar axiratda yoxsul olanlardir. Buna da kifayat qadar dalil 
gosterildi. 

Ikinci, Buxari va Muslim 9bu Zardan bela demasini ravayat edirlar: «Bir gecd bayira gixarkdn 
Allah elgisinin bk, yaninda heg kds olmadan gdzdiyini gordiim. Dii§undum ki, heg kdsin onunla gdzib- 
dola§masini isbmir. Buna gord dd ayin kolgdsindd gdzmdyd basladvm. Birddn dtrafina baxdiqda mdni gordii: "O 
kimdir?" - deyd Sdsbndi. Mdn dd: "dbu Zdrdir. Allah mdni sdnin yolunda fdda etsin " - deyd dilbndim. O: "Ey 
dbu Zdr, bur a gdl" - deyd mdni yanina gagirdi. Onunla bir miidddt gdzib-dolasdiq. Sonra Peygdmbdr: "Allahm 
bdxs etdiyi var-dbvbti sagina, soluna, bnund, arxasina sovuraraq xeyirxah isldr gordnbr istisna olmaqla, bu 
diinyada zdngin olanlar axirdtdd yoxsul olacaqlar"- buyurdu». 656 

Sabir edan yoxsullarm iistiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, agar zanginlik yoxsulluqdan 
iistiin olsaydi, Allah-taala Oz Elcisini bu diinyada zahidliya, diinya malmdan imtina etmaya ta§viq 
etmez, diinya malma haris olanlan va onu istayanlari mazemmat etmazdi. 9ksina, garak onda onu 
bandani kamilla§diran elm va amal kimi fazilatlarin qazanilmasma ta§viq etdiyi kimi diinyaya, 
diinyani qazanmaga, diinya mahni artirmaga da ta§viq edardi. Allahm diinyada zahidliya va diinya 
malmdan ehtiyaci qadar alda etmaya ta§viq etmasi diinyada zahidlarin va diinya malmdan aza qane 
olanlarm iistiin va fazilatli olmasma dalalat edir. 

Peygambar hadislarinin birinda xabar verir ki, agar diinya Allah yaninda agcaqanadm 
qanadma barabar olsaydi, onda heg bir kafira bu diinyadan bir qurtum su da vermazdi. 657 

Peygembarin sozlarina gora 61mii§ quzunun le§i sahibi iigiin na qadar dayarsizdirsa, diinya 



653 zaifdir: Ibn si-Mubarak, "az-Ziihd", 498. 

654 yuxanda verildi. 



655 zaifdir: el-Bezzar, "al-Bahrul-Zaxxar", 1168; 9bu Yala, "Musnsd", 780; 8bu Nairn, "sl-Hilye", 1/93; sl-Beyheqi, "§uabul- 
iman", 10308. 

656 el-Buxari, 6443; Muslim, 94 (33). 

657 yuxanda verildi. 

169 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Allah iigiin ondan da deyersizdir. 658 

Hemginin Allahm elgisi buyurur: «Dunya mdnfddti axitdt mdnfddti yaninda bir kdsin barmagini 
ddnizd sahb gixardigi zaman barmagina bula§an su qdddrdir». 659 

«Allahi zikr etmdk, Onun rizasina uygun hdrdkdt etm.dk, alim vd tdbbd olmaq istisna olmaqla diinya da 
diinya mail da bndtbnmi§dir». 660 

«Dunya mominbr iigiin zindan, kafirbr iigtin isd Cdnndtdir». 661 

Allahm elgisi bandaya bu dunyada qarib bir insan, yaxud da yolgu kimi yasamasmi, oziinii 
qebir ahlindan hesab etmasini, sabahladigi zaman axsami, axsamladigi zaman isa sabahi 
gozlememesini amr etmisdir. 662 

Allahm elgisi dunyada sevilan seyleri goturmayi qadagan etmi§, dinar va dirhamin qulunu 
lanatlayib bed dua etmi§dir. 663 

Hemginin Peygembar diinyanm ya§il va §irin oldugunu, yani ya§ilhgi ile gozlari, §irinliyi ila isa 
qalblari gakacayini xabar vermis, qadmlardan gakinmayi va hazar etmayi amr etdiyi kimi diinyadan 
da gakinmayi va hazar etmayi amr etmisdir. 664 

Hemginin o bildirmisdir ki, diinya malma, vazifeya, san-sohrata haris bir insanm dina vurdugu 
zarar bir qoyun agilma 555 hucum gakmis iki ac canavarm vurdugu zarara va ya ondan da boyuyuna 
barabardir. 666 

Peygambar digar bir hadisinda ozunii bu dunyada qizmar bir yay guniinda bir agacm altmda 
kolgelenib, sonra isa dumb orani tark edan yolguya banzadir. 667 

Allah elgisinin ozunti bu air vasf etmesi heqiqatde biitiin diinya sakinlarinin halmm vasfidir. 
Lakin dunyada insanlarm bu halmi Peygambar gormiis, diinya ahli isa bunu gormakda kor olmuslar. 
Bir dafa Peygambar ucuq komalarmi temir edan adamlarin yanindan otiib kegarkan: «Du§unurdm ki, 
dCdl bundan siirdtlidir» - demisdir. 668 

Allahm elgisi onun qapismdan asilan pardanin gatirilmasini amr etmis, parda gatirildikda: «Bu 
mdnd dunyani xahrladir» - demisdir. 669 Peygambar insanlara meskunlasacagi evlarindan, ovratlarini 
ortacak paltarlarmdan, bellarini dikaldacak yeyacaklarindan basqa heg bir seya haqlan gatmadigmi 
bildirmisdir. 670 

Peygembar digar bir hedisinde ise buyurur ki, cenazeni qebredek onun ailesi, mail ve emelleri 



658 yuxanda verildi. 

659 yuxanda verildi. 

660 yuxanda verildi. 

661 yuxanda verildi. 

662 al-Buxari, 6416. 

663 agagida verilecek. 

664 Muslim, 2742. 

665 Icerisinde mal-qara va qoyun saxlamaq ucun strafi tikan va ya agac ile hasarlanmis iistiiaciq yer. 

666 sahihdir: at-Tirmizi 2376; 8hmed, 3/456. 

667 yuxanda verildi. 

668 sahihdir: 8bu Davud, 5235, 5236; et-Tirmizi, 2235, Ibn Maca, 4160; ahmed, 2/161; Ibn Hibban, 2997; el-Begavi, "§arh ss- 
Sunna", 4030. 

669 Muslim, 2107 (88); et-Tirmizi, 2468. Lafz et-Tirmizinindir. 

670 yuxanda verildi. 

170 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

miisayiat edir. Ailasi va mall qayidir, amellari isa onunla qahr. 671 

Hamginin Peygambar Allahm mahndan haqsiz olaraq nafsinin istayina uyani qiyamat giinii 
Cahannem atasinin gozlayacayini xabardarhq etmisdir. 672 

Allahm elgisi sahabalari iigiin kasibgihqdan deyil, dunyadan, orada dunya ugrunda raqabat 
aparmalarmdan va diinyanin onlari aylandirmasindan qorxduguna and igmisdir. 673 

Allahm elgisi Adam ovladi iigiin yeyib tiikatdiyindan, geyib kohnaltdiyindan va sadaqa verib 
[axirat iigiin artirdigmdan] basqa mail olmadigmi bildirmisdir. 674 

Peygambar: «Addm ovladina bu dunyadan belini dikdlddCdk bir negd loxma kifaydtdir. Qgdr bununla 
MfaydtbnmdSd, mdddsinin bir iigddbirini yemdyi, digdr iigddbirini igdCdyi, sonuncu iigddbirini isd mfdsi iigun 
ayirsin» 675 - demi§dir. Bu hadisda qalbin, badanin, dinin va dunyanm saglamhgi iigun bir ir§ad, yol 
gostarma vardir. 

Allahm elcisi qulun zanginliyi onun malmm cox olmasmda yox, qalbinin geni§ olmasmda 
oldugunu bildirir. 676 

Allahm elgisi Allahdan onun iigiin bu diinyada ona kifayat edacak qadar ruzi dilami§dir. 677 

Allahm elgisi Islami qabul etdikdan sonra kifayat qadar ruzi verilmi§ adama qibta etmi§dir. 578 

Peygambar Allahm fikri-zikri dunya olan kasin yoxsullugunu qar§isma maqsad qoyacagmi, 
onun i§larini alt-iist edacayini va ona azaldan yazilmi§lardan alava heg nayin verilmayacayini 
bildirmi§dir. 679 

Allah-taala elgisina Makke vadisini onun iigiin qizil etmeyi taklif etdi, Peygambar isa bela cavab 
verdi: «Xeyr, ey Tanrim! Bir gun tox, bir gun ac oluram. Acdigim zaman Sdnd yalvarir vd Sdni zikr edirdm. 
Tox oldugum vaxt isd Sdnd hdmd vd §ukiirbr edirdm». m 

Peygambar insanlara: «Kim aibsinddn arxayin, cam saglam vd yaninda giinddlik azuqdsi oldugu halda 
sabahlasa, sanki dunya ona verilmi§dir» - deya xabar vermi§dir. 681 

Allahm elgisi qulun ehtiyacmdan artigmi [Allah yolunda] xarclamesinin onun iigiin xeyir, 
xarclamayi saxlamasmm isa onun iigiin sar oldugunu va kifayat qadar mail olduguna gora 
qmanilmayacagmi bildirmisdir. 682 

Allahm elgisi iimmatine diinyada ozlarindan yuxan tabaqada olanlara baxmagi qadagan etmis 
va diinyada ozlarindan asagi tabaqada yasayanlara nazar salmagi amr etmisdir. 683 

Allahm elgisi diinyada yalniz balalarm, fitnalarin, miisibatlarin qalacagmi xabar vermisdir. 
Peygambar diinyam bela vasf etmisdir: «Diinya Addm ovladinin ayaqyolunda ifraz etdiyi mcasdtd bdnzdyir. 



671 agagida verilacak. 

672 Buxari, 3118. 

673 yuxanda verildi. 

674 yuxanda verildi. 

675 sahihdir: "Camii al-Ulum val-Hukum", seh. 611-612. 

676 al-Buxari, 6446; Muslim, 1051. 

677 yuxanda verildi. 

678 yuxanda verildi. 

679 sahihdir: Ibn Maca, 4105; ahmed, 5/183; va s. 

680 yuxanda verildi. 

681 hasandir: "§arh riyadus-Salihin", 1/570/511. 

682 yuxanda verildi. 

683 yuxanda verildi. 

171 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Onun dvvdli xo§ vd bzzdtli olsa da, sonu budur [ndcasdtdir]». m 

Hamcinin Allahin elcisi Allahm [momin] qullarmm bu diinyada nematla miikafatlandinlmis, 
olmadiqlanni, onlarm oniinda Cannat oldugu iiciin bunun avezinde diinyanm nematlari ile 
razila§madiqlarmi xabar vermi§dir. 

Allahin elcisi buyurmu§dur: «Bu ummdtin dvvdli zahidlik, iman vd tdqva saydsindd nicat tapacaq, 
sonu isd Xdsislik vd tamahkarhq ucbahndan hdlak olacaqdir». 685 

Allahin elcisi hami§a bela deyardi: «Allahim! Axitdt hdyatmdan basqa hdyat yoxdur». m 

Allahin elcisi xabar vermi§dir ki, Allah-taala bir qulunu sevdiyi zaman insan xastasini yemek- 
icniakdan qorudugu kimi O da onu diinyadan qoruyar. 687 

Osman ibn Mazun oldiiyii zaman Peygambar onun yanina galdi, ayilib onu oparak: «Ay 
Osman, Allah Sdnd rdhmdt ebsin! Nd sdn diinyadan gotilrdiin, m dd diinya sdnddn» - deyib bu hala qipta 
etdi. 688 

Allahin elgisi deyardi ki, diinyada zahid olmaq qalba va badana rahathq gatirar. Ona ragbat 
baslamak isa qam-qussani daha da artirar. 689 

Hamginin Allahin elgisi deyardi ki, kim biitiin qam-qussalari bir qam-qiissa etsa, Allah-taala 
onun digar qam-qussalarina bas eder. Kimin da diinya i§larinda qem-qiissesi miixtalif olsa, hansi 
vadida halak olursa olsun, Allah ona mahal qoymaz. 690 

Allahin elgisi buyurur: «Qiyamdt giinii diinyada dn gox aggiin gbrmiXs, kef qdkmis insani gdtirdCdkbr. 
Allah-taala onu bircd ddp Cdhdnndm atdsind sahb gixarmagi dmr eddCdk, sonra isd onu sahb gixartdiqdan sonra 
Allahin hilzuruna gdtirdCdkbr. Allah ondan: «Ey Addm oglul Sdn hdyatinda aggiin gordilnmil, gozbrin 
qurrdbndimi, sadliq ya§adinmi?» - deyd sorusacaqdir . O da: «And olsun Sdnin izzdtind ki, gormddim» - deyd 
cavab verdcdkdir. Allah-taala onu yeniddn Cdhdnmmd qaytarmagi dmr eddcdkdir. Sonra diinyada dn gox dzab- 
dziyydtbr gdkmis, musibdtbrd dugar olmus adami gdtirdCdkbr. Ilea vd ulu Allah onu bircd ddfd Cdnndtd sahb 
gixarmagi dmr eddCdk, sonra isd onu Allahin hilzuruna gdtirdCdkbr. Allah ondan: «Ey Addm oglul Sdn 
hdyatinda heg istdmddiyin dzab-dziyydtbr gordilnmil? » - deyd sorusacaqdir. O da: «And olsun Sdnin izzdtind ki, 
gormddim» - deyd cavab verdcdkdir». 691 

Imam Ohmadin zahidlik feslinda Musanm qurtulu§u haqqmda Ismayil ibn Abdulkerim ibn 
Muqildan, o da Abdussamed ibn Muqildan, o da Vahb ibn Munabbihden bela ravayat etmi§dir: 
« Allah-taala Musa ib Harunu Fironun yanina gonddrdikdd onlara beb demisdi: "Onun zindti vd bzzdt aldigi 
seyldr sizi tddccilbbndirmdsin, gbzbrinizi buna dikmdyin. Qilnki bunlar diinya hdyatinin cah-calah va azmis 
insanlarin zindtidir. Mdn istdSdm sizi Fironu aciz qoyacagi zindtb bdzdydrdim. Lakin mdn dilnyanin bu 
nemdtbrini sizd vermdk istdmirdm vd onu sizddn uzaq edirdm. Ovliyalarim ilgiln dd hdb qddimddn bunu segdim. 
Mdn onlari bu dilnyanin nemdtbrinddn va aggilnilnddn rdhmdil bir gobanin oz qoyunlarini tdhlilkdli bir 



684 yuxanda verildi. 

685 has3ndir: at-Tabarani, "al-8vsat", 7/332/7650; ibn 9bi ad-Diinya, "al-Yaqin", 3. 

686 sahihdir: ibn Xuzeyme, 4/260/2831; sl-Hakim, 1/465; al-Beyhaqi, 5/45; et-Tabarani, "al-8vsat", 5419; el-Heysami, 
"Macmua az-Zavaid", 3/223; el-Albani, "ss-Sahih", 5/180-181. 

687 yuxanda verildi. 

688 zaifdir: 9hmed, "ez-Zuhd", sah. 17; 9bu Nairn, "al-Hilya", 1/105. 

689 zaifdir: Ibn 3bi sd-Dunya, "Zammid-Dunya", 131. 

690 hasandir: ibn Maca, 257, 4106; al-Albani, "Sehih el-Cami'i as-Sagir", 6189. 

691 Muslim, 2807. 8nesin ravayeti. 

172 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

otlaqdan qorudugu kimi qoruyuram. Mdrhdmdtli bir gobanin ddvdbrini tdhliikdli otlaqlarda otarmaqdan uzaq 
tutdugu kimi Mdn dd dostlarimi diinya nemdtbrinddn uzaq tuturam. Bu onlarin Mdnim yanimda ddydrsiz 
olduqlan iigiin deyildir. dksind, bunu axirdtdd Mdnim sdxavdtimddn bz paylarini tarn almalan, dilnyanin vd 
ndfsbrinin onlari azdirmamalan iigiin beb edirdm. Bilin ki, diinyada qullarim Mdnim iigiin zahidlikddn daha 
boyiik bir zindtb zindtbnmdmisdir . Bu, miittdqibrin zindtidir. Onlarin dynindd silkundt vd miitilik libasi 
olacaqdir ki, onlar bununla taninacaqlar. Simalan Sdcdd izbrinddn iizbrindddir. Onlar hdqiqdtdn dd mdnim 
dostlarimdir. Onlarla qar§ila§digin zaman qanadlarini onlarin ayagi altina Sdr, qdlb vd dilinb onlara qar§i 
miilayim davran"». 692 

Imam 9hmad Avn ibn Cabirdan, o da Mahammad ibn Davuddan, o da atasmdan, o da 
Vahbdan bela ravayat edir: «Hdvaribr isaya: "Qorxulan vd iiziintiibri olmayan Allahin dostlari kimbrdir?" 
- deyd soru§dular. isa isd beb cavab verdi: "Insanlar dilnyanin zahirind baxdigi zaman onlar batinind 
baxanlardir. Ovliyalar, onlari oldiirmdkddn qorxduqlari diinya mahni oldiirdnbrdir. Ovliyalar, onlari tdrk 
eddCdyini bildikbri diinyani tdrk eddnbrdir. Diinya mahndan gox azina qane olmu§lar. Onlarin yalniz fikri-zikri 
diinya mahndan dl gdkmdk olmu§dur. Diinyadan dldd etdikbrind sevinmdyib iiziilmii§br. Diinyaya nail olmaq 
iigiin onlara qar§i gixanlari inkar etmi§br. Diinyada haqsiz olaraq yiiksdbnbri algaltmi§lar. Diinya onlar iigiin 
kohndlsd dd, onu yenib§dirmdmi§br, diinya aralarinda xarab olsa da, onu tdmir etmdmi§br. Diinya onlarin 
qdlbbrindd olii olsa da, onu diriltmdmisbr , dksind, onu daha da darmadagin edib yerindd axirdtbrini 
ucaltmislar. Diinyani satib onun yerind dbddi olani almislar. Diinyani tdrk etdikbrind gord sevinmisbr. Diinya 
dhlinin yerd Sdrilmis vd i§kdncdyd mdruz qaldigini goriib daim Allahi zikr etmis vd hdyatin zikrini bldurmusbr. 
Qilnki onlar Allahi vd Onun zikrini sevirbr. Allahin zikri ib ilzbri parlayib vd nur sagmislar. Onlar iigiin 
heyranqoyucu Xdbdr oldugu kimi onlarin yaninda da heyranedici Xdbdr vardir. Allahin kitabi onlarla, onlar da 
Allahin kitabiyla dirgdlmisbr. Allahin kitabi onlarla, onlar da Allahin kitabiyla danismislar. Kitab onlarin 
saydsindd byrdnilmis, onlar da Kitabla hdrdkdt etmisbr. Nail olduqlarini Allahdan gbrmusldr. Allahin tdhmdtind 
bel baglayarkdn dzabindan da arxayin olmamislar. Allahin dzabindan gdkindrkdn mdthdmdtinddn dd dlbrini 

• 1 " 693 

uzmdmisidr ». 

Ruh Siileyman ibn Mugiradan, o da Sabitdan bela ravayat edir: «Mdrydm oglu isaya: "Ey Allahin 
elgisil Bdlkd ehtiyaciniz iigiin mindCdk bir ulaq gotiirdsiniz" - dedibr. Beb cavab verdi: "Mdn Allahi sevirdm. 
Onun iigiin dd Allah mdnd basimi qatacaq bir §ey vermdz". 694 Sonra Isa bela buyurdu: "Xdzindbrinizi Allah 
yolunda Sdddqd verinl Qilnki insanin qdlbi xdzindsinin yanindadir. 695 Diinya malinin artiqhgindan gdkinin! 
Qilnki diinya malinin artiqligi Allah yaninda dzabdir 696 . Ey Israil ovladlan! Evbrinizi qonaq evbri kimi edin. 
Bu diinyada sizbr iigiin mdnzil yoxdur. Qilnki siz yolgusunuz" . isa iiziinii hdvaribrd tutub: "Ey hdvaribrl 
Sizbrddn hansi ddniz dalgasi iizdrindd ev tikd bibr?" - deyd sorusdu. Onlar da: "Ey Allahin ruhul Bunu kirn 
bacara bibr?!" - deyd tddccubb cavab verdibr 697 . isa beb dedi: "Diinyadan hdzdr edin! Onu qdrar tutmaq iigiin 
gotiirmdyin! Firdous cdnndtind dii§mdk istdydnin bugda gbrdyi yemdsi, sirin su igmdsi, itbrb bdrabdr 
zibillikbrdd yatmasi beb goxdur' 



» m 



692 ahmad, "sz-Ziihd", ssh. 79-83 

693 8hmad, "az-Zuhd", sah. 78. 

694 ahmad, "sz-Zuhd", ssh. 73. 

695 ahmad, "sz-Zuhd", sah. 74. 

696 



Ibn 3bi ed-Dunya, "Zammid-Dunya", 215; Ibn sl-Mubarek, "ez-Ziihd", 848. 

697 yuxanda verildi. 

698 yuxanda verildi. 

173 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

9hmad Bahzdan, o da 9ma§dan, o da Xeysamdan bela ravayat etmi§dir: «Isa §idddtld dedi: 
"Zdngin Cdnndtd girmdz. Diinyanin §irinliyi axirdtin, axirdtin sirinliyi isd dunyanin acisidir. 699 Ey tsrail 
ogullan! Dilnyaya mdhdl qoymayin ki, sizin qarsinizda algaq olsun. Dilnyaya algaq ndzdrb baxin ki, axitdt sizin 
ilgiln hormdtli olsun. Dilnyaya hormdt etmdyin ki, axitdt sizin yaninizda algaq olsun! Diinya hormdtd layiq 
deyildir vd o hdr fitmyd vd itkiyd Sdsbyir"». 

Ishaq ibn Hani ona verilan suallara bela cavab verdi: «Man 9bu Abdullahm evindan gixarkan 
o, Hasanin bela dediyini soyladi: "Diinyaya algaq gozla baxm. Allaha and olsun ki, dunyanin an 
xosjbaxt am ona algaq gozla baxildigi zamandir. Allaha and olsun ki, giina§in dogub-batmasma 
ahamiyyat vermiram". 9bu Abdullah mane: "Ay Ishaq, diinya uca va boyiik Allah dargahinda na 
qadar algaqdir. Onun azi faydah, goxu isa faydah deyildir" - dedi». 700 

Sabir edan yoxsullarm iistiin oldugunu iddia edanlar deyirler ki, dunya sevgisinin biitiin 
xatalann ba§i va ozayi olmasi barada salafdan miitavatir ravayat vardir. Bu ravayat marfu isnadla 
galsa da, hadis olmasi isbat edilmami§dir. Lakin bu fikir Isadan ravayat olunur. 

Abdullah ibn 9hmad Ubeydullah ibn Omardan, o da Muaz ibn Hi§amdan, o da atasindan, o da 
Bedil ibn Meysardan, o da Cafar ibn Xarfa§dan Maryam oglu Isanin bela demasini ravayat edir: 
«Xatalann basi dunya sevgisidir. Qadinlar seytanxn tdhsi, sdrab isd biitiin sdrin toplayicisidir». m 

Imam 9hmad Omar ibn Said 9bu Davuddan, o da Sufyandan bela ravayat edir: «Mdrydm oglu 
isa: "Diinya sevgisi hdr bir xatanin ozdyidir. Malda goxlu ddrdbr vardir" - dedi. Ondan: "Malm xdstdliyi 
nddir?"- deyd sorusduqda: "Mai sahibi lovgahqdan vd tdkdbburlukddn salamat ola bilmir" - deyd cavab verdi. 
Yamndakilar: "Qgdr bunlardan salamat olsa, onda need?" - dedikdd: "Basin mala qan§masi onu uca vd boyiik 
Allahin zikrinddn yayindirar" - deyd cavab verdi». 702 

Sabir edan yoxsullarm ustiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, diinya sevgisinin xatalann 
ozayi olmasi tacriibadan va mii§ahidadan malumdur. Ciinki diinya sevgisi a§kar va gizli giinaha 
gaginr. Xiisusile da, ele giinahlar vardir ki, onlarm i§lanmasi diinya sevgisindan irali galir. Diinya 
sevgisi a§iqini ela sarxo§ edar ki, a§iqi hamin giinahlan va pisliklari etmakdan, onlardan 
uzaqla§maqdan yaxasmi qurtara bilmir. Diinya sevgisi a§iqini ilk onca s/iibhalara salir, sonra pisliklara 
bula§dinr, daha sonra isa haram isdar gormeya vadar edir. ^!ox vaxt isa onu kiifra gatirib gixarir. Hatta 
peygemberlarini takzib edan biitiin iimmetleri kiifra va mahva siiriiklayan diinya sevgisi oldu. 
Allahin elgilari onlara §irki va diinyani qazandiqlan boyiik giinahlan qadagan etdikda diinya sevgisi 
onlan peygambarlara miixalif olmaga va onlarm soyladiklarini takzib etmaya tahrik etdi. Yer 
iizarindaki har bir giinahm ozayi diinya sevgisidir. Hale qedimde Ademle Havvanm etdiyi giinahlan 
unutma! Unutma ki, onlan buna sovq edan diinyada abadilik sevgisidir. Iblisin giinahmi unutma! 
Unutma ki, onu da buna vadar edan sevgisi diinya sevgisindan da pis olan agaliq sevgisi idi. Agaliq 
sevgisi ucbatmdan Firon, Haman, onlarm qo§unlan, 9bu Cahl, atrafmdakilar va yahudilar kafir 
olmadilarmi?! Cahannemi 6z ehli ile dolduran mahz diinya va agaliq sevgisidir. Diinyada zahid va 
vazifa harisi olmamaq Cannati 6z ahli ila dolduracaqdir. Diinya sevgisinin sarxosdugu §erabm 
sarxo§lugundan olduqea pisdir. Diinya sevgisindan sarxos, olanlar isa bundan yalniz qabrin 



699 yuxanda verildi. 

700 Ibn Herd, "Maseil", 2/180-181. 

701 Abdullah bin 9hmsd, "Zevaid az-Zuhd", seh. 117. 

702 ahmad, "az-Zuhd", seh. 117. 

174 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

ziilmetinde oyanacaqlar. Oger bu diinyada onun gozlerinden perdeler qalxsaydi, bu serxosluqda 
nelerin oldugunu ve bunun serab serxoslugundan ne qeder agir oldugunu miitleq bilerdi. Diinya 
agillan enboyiik sehirle sehirleyer. 703 

Imam Ohmed Seyyardan, o da Cafardan, o da Malik ibn Dinardan bele demasini revayat edir: 
«Sehrbazdan qorxun, sehrbazdan qorxun. (^iinki o, alimlarin qalblarini sehr edir». 

Yahya ibn Muaz ar-Razi bela deyir: «Diinya seytanm serabidir. Kim ondan serxos olsa, yalniz 
oliiler ordusu va xasarata ugramislar arasmda olduqda pesman olaraq ayilacaqdir». 

Diinya sevgisi an azi Allahi sevmakden va Onu zikr etmekdan yaymdirir. Insanm mail onu 
Allahm zikrindan yaymdirarsa, o xasarata ugrayanlardandir. Oger insanm qalbi onu Allahm 
zikrindan uzaqlasdirarsa, seytan hamin qalbda oziine yer tapib onu istadiyi istiqamata deyiser va 
seytan sari gozel bildiyi iiciin ona bazi yaxsi amallari gormeye razihq vermekla ona bu diinyada yaxsi 
isler gordiiyiinii gostarar. Lakin insanm qalbi diinyanm qulu olmusdur. Axi bir kimsanin qalbi diinya 
malrnin qulu oldugu bir halda, o neca yaxsi islar gora bilar?! Allahm elgisi belalarini lanatlamis va bad 
dualar oxumus va bela demisdir: «Dinar vd dirhdmin quluna bndt olsun!» 704 . Bir ravayatda isa bele 
buyurur: «Dinar vd dirhdmin qulu hdlak olsunl Versdn razi qalar, vermdSdn gdzdbbndr». 705 

Bu Allahm elcisi tarafindan diinyanm koleliyi barada galan agiqlamadir. Diinya biitiinliikle 
Peygambara taklif edilmisdir. Lakin Peygambar onu iki ali ila sinasindan vurub geri italamisdir. Sonra 
sahabalara galmis, onlardan qabul olunmasmi istasa da, sahabalar bir Peygambarin yolu ila getmis va 
onu ozlarindan uzaqlasdirmislar. Lakin bunlar azdir. Bir qismi isa diinyadan: «Sanda na var?» - deye 
sorusmuslar. O da: «Halal, siibhe, mekruh va haram» - deye cavab vermisdir. Onlar: «Biza halalmi 
getir. Basqalarma ehtiyacimiz yoxdur» - deyib halalmi gotiirmiisler. Sonra diinya sehabelerden sonra 
gelenlerin qarsisma gixib onu qebul etmelerini istemisdir. Onlar da halalmi isteseler de, bunu ala 
bilmemisler. Sonra mekruhunu ve siibhelerini istemis ve onu da almislar. Sonra diinya onlardan sonra 
gelenlerin qarsisma cixib onu qebul etmelerini istemisdir. Onlar diinyadan mekruh ve subhelerini 
istemis, diinya ise: «Onu sizden evvelkiler g6tiirdii» - deye cavab vermisdir. Onlar da: «Onda 
harammi getir» - demis ve onu gotiirmiisler. Onlardan sonra gelenler diinyadan harami istemisler, 
diinya ise onlara: «Haram zahmlarm elindedir. Zahmlar harami sizlerin iizerinde ozlerine esir etdiler» 
- deye cavab vermisdir. Onlar da nece olursa olsun, harama nail olmaq iicun yollar axtarmaga 
baslamislar. Giinah ehlinden olan bir elini uzadib haramdan ne ise gotiirmek isteyerken ondan daha 
qox giinah sahibi ve daha giiclii bir nefer onu qabaqlamisdir. Diinyada biitiin insanlar qonaqdirlar. 
Onlarm ellerinde olanlar ise borcdur. Ibn Mesudun dili ile desek: «Bu diinyada yasayan her kes 
qonaq, mail ise emanetdir. Qonaq geder, emanet ise sahibine qaytanlar». 706 

Sebir eden yoxsullarm iistiin oldugunu iddia edenler deyirler ki, diinya sevgisi biitiin 
giinahlarm basi olub bir nece aspektden dine xelel getirir. 

Birincisi, ondan ibaretdir ki, diinyaya mehebbet diinyani uca tutmagi teleb edir. Bu da Allah 
dergahmda menfur emeldir ve Allahm tehqir etdiyi bir seyin sani uca tutulmasi en boyiik 
giinahlardandir. 



703 8hmad, "az-Ziihd", sah. 387. 

704 zaifdir: et-Tirmizi, 2375; Bbu Hureyranin ravayatidir. at-Tirmizi hasan va qarib desa da man deyiram ki, sanadi zaifdir. 

705 al-Buxari, 2886, 6435, Bbu Hureyranin ravayati. 

706 al-Beyhaqi, "§uabul-iman", 7/376/10644. 



175 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Ikincisi, odur ki, Allah-taala dunyada Onun iigiin olanlar istisna olmaqla diinyani lenatlamis, 
va ona nifrat etmi§dir. Kim Allahm lanatladiyi bir §eyi sevmis, olsa, fitnaya va Allahm nifrat va 
qazebine diigar olmus, olar. 

Uciincusu, ise ondan ibaratdir ki, bir kimsa diinyani sevmis, olsa, onu ozii iigiin ba§lica meqsad 
edir, Allah-taalanm Ona va axirata qovu§masi iigiin verdiyi vasilalari diinya ugrunda oziina vasila 
edar. 

Burada iki mesala vardir. Birincisi vasilanin qar§iya meqsad olaraq qoyulmasidir. Ikincisi isa 
axirat iigiin nazarda tutulmu§ emellari diinya iigiin vasila etmekdir. Bu da har cahatdan giinah va son 
daraca yanli§ bir harakatdir. 

«Kim [axirdtddn vaz kegib] diinyani va onun barbazayini istayirsa, Biz ona amallarinin avazini 
[saglamhq, sdrvdt, bvlad, gbzdl ya§ayi§] ela orada [dtinyada] verarik. Onlann diinyadaki miikafatlan asla 
azaldilmaz. [Dunyada yax§i ishr gbrtib etiqadi olmayan §dxsd axirdtdd dtinydvi dmdlldri heg bir fay da vermdz. 
Ctinki Allah ona diinyadaki yax§i dmdlbrinin dvdzini eld dtinyanin bztindd verdr]. Belalarini axiratda ata§dan 
[cdhdnndm odundan] ba§qa hec bir payi yoxdur. Onlann dunyada gordiiklari i§lar puc olar va biitiin 
amallari bo§a cixar!» (Hud, 15, 16); 

«Har kas fani diinyani istasa, diladiyimiz §axsa istadiyimiz nemati orada tezlikla verarik. 
Sonra isa [axirdtdd] ona Cahannami maskan edarik. O, [Cdhdnndmd] qmanmi§, [Allahm mdrhdmdtinddn] 
qovulmu§ bir vaziyyatda daxil olar!» (dl-isra,18); 

«Biz axirat qazancmi [savabini] istayanin qazancmi artirar, diinya manfaati istayana da ondan 
verarik. Onun axiratda hec bir payi yoxdur» (d§-§ura, 20). 

Bu ayalarin iigii da bir-birina banzayir va bir manaya dalalat edir. Bela ki, kim amali ila diinya 
va onun zinatini Allahi va axirati istamadan dilarsa, ona diladiyi verilacak. Bu onun nasibidir va 
bundan ba§qa onun nasibi yoxdur. 

Allah elgisindan naql olunan bir gox hadislar vardir ki, bu aya ila uygunluq te§kil edir va bu 
ayani daha da agiqlayir. Bu barada Obu Hiireyranin ravayat etdiyi bir hadisda bela deyilir: «Qiyamdt 
gtinti Cdhdnndm atd§i tig sinif insanlarla ah§dinlacaqdir. Bunlar dmdlldri ild diinya vd diinya mahni istdydn 
doyti§gtildr, sdddqd verdnldr vd qarildrdir 707 ». Hedisi Muslim ravayat etmi§dir. 708 

Nasai Obu Umamadan bela ravayat edir: «Bir ki§i Allah elgisinin htizuruna gdlib: "Ey Allahin 
elgisil Mtikafat vd ad-san ugrunda doytipn bir insan tigtin (axirdtdd mtikafat olaraq) nd vardir?" - soru§du. 
Allahin elgisi dd\ "Onun tigtin heg bir §ey yoxdur" - deyd cavab verdi. Ki§i suahni tig ddfd tdkrarladi, hdr 
ddfdsindd dd Allah elgisinddn: "Onun tigtin heg bir §ey yoxdur" - cavabini aldi. Sonra Peygdmbdr: "Hdqiqdtdn, 
Allah-taala yalniz ixlasla vd onun rizasi tigtin edibn dmdlldri qdbul eddr" - buyurdu» 709 . Hadisda qeyd olunan 
bu d6yii§cii miikafat alda etmek va ad qazanmaq ugrunda doyii§diiyiina gora amali Allah rizasi iiciin 
olmami§dir. Buna gora da onun miikafati va amali pug olmu§dur. 

Imam Ohmad 9bu Hiireyraden ravayat edir ki, bir ki§i Allah elgisinin hiizuruna galib: «Ey 
Allahin elgisi! Biri Allah yolunda doyti§mdk istdyir, eyni zamanda bununla diinyani da umur» - dedi. Allahin 
elgisi dd ona: «Onun tigtin heg bir savab yoxdur» - dedi. Bu cavab insanlara gox agir tdsir bagisladi vd onlar 



707 Quran oxuyan. 

708 tahqiqi yuxanda verilmigdir. 



709 hasandir: an-Nesai, 6/35; Hafiz si-Iraqi "el-Mugni"da (4/328) hessn demigdir. Hafiz Ibn Hacer al-9sqalani, "Fath al-Bari", 
6/35; al-Albani, "as-Sahih", 52. 

176 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

hdmin adama: «Suah bir dd tdkrar et, ola bilsin ki, Peygdmbdr suah ba§a dti§mdyib» - dedibr. da: «Ey Allahin 
elgisil Biri Allah yolunda dbyti§mdk istdyir, eyni zamanda bununla dtinyani da umur» - deyd suah ikinci ddfd 
tdkrarladi. Allahin elgisi yens dd: «0nun tigtin heg bir savab yoxdur» - dedi. Ki§i suah tigtincti ddfd bkrarladiqda 
Allahin elgisi eyniyb yend dd: «0nun ugun heg bir savab yoxdur» - dedi». 710 

Imam 9hmad va Nasai Ubada ibn Samitdan Allah elgisinin bela demasini ravayat edirlar: «Kim 
Allah yolunda yalniz bir iqal 711 qazanmaq niyydti ild dbytissd, ona ancaq niyydt etdiyi sey veribcdkdir». 712 

"Miisned" ve "Sunan"da Yala ibn Miinabbihden bela demesi ravayat olunur: « Allahin elgisi mdni 
qosunun tdrkibindd gbytisd gbnddrdrdi. Bir ddfd mdni yend bu brkibdd dbytisd gagirdi. Qatir minmis bir kisi var 
idi. Ona: "Peygdmbdr mdni dbyti§d gbnddrir, sdn mdnim yerimd get" - dedim. O da: "Bunun ugiin mdnd 
(qdnimdtinddn) tig dinar byin etmdlisdn" - dedi. Mdn dd tdyin etdim. Dbyti§ddn qayitdiqda dhvalati Allah 
elgisind danisdim. Peygdmbdr dd: "Onun tigtin bu dbytisdd dtinya vd axirdt mtikafah olaraq tig dinardan basqa 
hegnd yoxdur" - dedi». 713 

9bu Davudun ravayat etdiyina gora Abdullah ibn Omar bela demisdir: «Ey Allahin elgisi! Mdnd 
cihad vd savasdan xdbdr ver?» Allahin elgisi dd: «Ey Ahdullah! Sdbir eddrdk vd savabini umaraq dbytissdn, 
Allah-taala sdni sdbir eddn vd savabini uman bir insan kimi dirilddCdk. Riyakarhq va gdlir tigtin dbytissdn, Allah 
sdni riyakar vd var-dbvbt hdrisi kimi dirilddCdk. Ey Abdullah ibn Onidr! Hansi vdziyydtdd dbytissdn vd ya 
bldtirtilsdn, Allah-taala sdni hdmin vdziyydtdd dd dirilddCdkdir». 714 

Imam 9hmad va 9bu Davud 9bu Eyyubdan Allah elcisinin bela demasini ravayat edir: «Sizd 
bir gox sdhdrbr fdth edibcdk vd or a goxlu hdrbi ddstdldr gbnddribcdkdir. Aranizdan bir ndfdr bu qosunda getmdk 
istdmdydCdk vd yoldaslari arasindan gixib qagacaqdir. Sonra bztinti qdbibbrd gbstdrib: "Kim mdni bu qosunda bz 
yerind muzdlu dsgdr tutar?" - deydCdkdir. Esidinl Bu muzdlu sonda damla qaninaddk muzdludur». 715 

Goriin dunya sevgisi bu miicahidi savabdan neca mahrum etdi, onun amalini neca heg etdi va 
neca onu Cahannama ilk daxil olanlardan etdi. 

Dorduncusti, dunya sevgisi banda ila axiratda ona faydasi toxunacaq emal arasma girib 6z 
sevgisi ila bandani o amallardan yaymdirar. Bu masalada insanlar miixtalif pillalarda dayanirlar. 
Dunya sevgisi bir gox insanlari imandan va dini ayinlara riayat etmakdan sapmdirir. Bazi insanlar 
dunya sevgisi ucbatmdan Allahin onlara ve biitiin maxluqatma farz buyurdugu vacibatlardan 
yaymar, onlari na gizli na da askar yerina yetirmazlar. Dunya sevgisi bazi insanlari isa bir gox 
vacibatlardan uzaqlasdirmisdir. Dunya sevgisi bir gox insanlari onun alda edilmasina zidd olan 
vacibatlan yerina yetirmakdan uzaq edir. Dunya sevgisi bir goxlanni vacibatlan vaxtrnda va layiqli 
sakilde yerina yetirmakdan yaymdinr va onlari bu vacibatlarm vaxti va ya duzgunliiyunda azdirir. 
Dunya sevgisi bir gox insanlari vacibatlan yerina yetirarkan qalben Allaha olan miitilikden va qelbin 
Allah ugun bosaldilmasmdan yaymdinr. Qalb Allah iigiin bos olmadigmdan insan ibadati daxilan 
Allaha baglanaraq yox, zahiran yerina yetirir. Onda bu insan hara, diinya asiqlari hara! Dunya asiqlari 
arasmda Allaha daxilan deyil, zahiran ibadet edenlere bela, nadir hallarda rast galmak olar. Diinya 



710 has3ndir: 9bu Davud, 2516; 9hmad, 2/290, 366; Ibn Hibban, 4637; el-Hakim, 2/85; el-Beyhaqi, 9/169. 

711 Heyvanlarin baglamldigi ip. 

712 hasandir: en-Nesai, 6/24; 9hmad, 5/315, 320; Abdullah bin 9hmad, "Zevaid al-Miisned", 5/329; ed-Darami, 2/208; Ibn 
Hibban, 4638; Ibn 9bi Asim, "al-Cihad", 260; al-Hakim, 2/109; al-Beyheqi, 2/331. 

713 sahihdir: 8hmad, 4/223; et-Tabarani, "el-Kebir", 18/65/146, 22/213/667; al-Hakim, 2/109; el-Beyhsqi, 9/29. 

714 zaifdir: 9bu Davud, 2519. 

715 zaifdir: 9bu Davud, 25254; 9hmed, 5/413; el-Beyheqi, 9/27. 

177 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

sevgisinin an asagi derecesi bendani saadatdan mahrum etmasidir. Bu saadat isa qalbin Allah sevgisi, 
dilin isa Allahm zikri iigiin bosaldihb bunlann Allah iigiin birlesdirilmesidir. Diinya esqi axirata, 
axirat sevgisi isa miitleq diinyaya zarar vurur. Bela ki, merfu isnadla ravayat olunun bir hadisda bele 
deyilir: «Kim diinyasim sevsd, axirdtind, kirn dd axirdtini sevsd, diinyasina zdrdr vurmu§ olar. Bu halda dbddini 
faniddn iistiin tutun». 716 

Be§incisi, diinya sevgisi banda iigiin an boyiik baladir. Tirmizi Ones ibn Malikdan Allah 
elcisinin bele demasini ravayat etmisdir: «Kimin dn boyiik ddtdi axirdt olsa, Allah onun qdlbini geni§ eddr, 
i§brinin alt-iist olmasinin qarsisini alar vd diinya zdlil bir halda onun ayagina gdbr. Kimin dd dn boyiik ddrdi 
diinya olsa, Allah-taala onun yoxsullugunu qarsisina mdqsdd qoyar, onun hdyahni alt-iist eddr vd diinyadan 
yalniz ona dvvdlcdddn miidyydn olunmus seybr veribr». 717 

Altmcisi, insanlar an siddetli ezaba diinya sevgisina gore ve iic yerda diicar olacaqlar. Birincisi, 
bu diinyada onu alda etdiyine, alda edarken gosterdiyi seya ve bunun ugrunda insanlarla apardigi 
miinaqiseye goredir. Ikincisi, qebir evinde diinya kimi bir fiirseti elden qacirdigma ve bunun iigiin 
gekdiyi pesmancihga goredir. Hec vaxt qovusmasi miimkiin olmayan bir sekilde onunla sevdiyinin 
arasi qansmis ve sevdiyinin evezini hec bir sey vermemisdir. Budur qebir evindeki insanlarm en 
siddetli ezabi! 9n zeherli ilanm ve eqrebin insan bedenini zeherlemesi kimi derd, qem, hiizn, hesret 
de insanm ruhunu zeherleyir. 

Imam 9hmed Ismayil ibn Abdulkerimden, o da Abdussamed ibn Muqilden Vehb ibn 
Miinebbihden revayet edir ki, Buxtunnesrin esir aldigi Hezekiel uzun bir hedisin sonunda bele deyir: 
«Fdrat gayinin kdnannda yatirdim. Bir mdldk gdlib ba§imdan tutaraq mdni yerin ddrinliyind gdtirdi. Orada 
dbyixs gedirdi. Bir dd gordurn ki, orada quslarvn vd vdhsi heyvanlarin dtini vd oynaqlarini pargaladigi on min blu 
var. Allah-taala mdnd: "insanlar oldukdd vd ya olduruldukdd Mdnddn vd qudrdtimddn qagib canlanni 
qurtaracaqlanni iddia eddrdk diXsunurhr. Onlari Sdsldl " - dedi. Mdn dd onlan gagirdim, Bir dd gordiim ki, hdr 
siimiik ayrildigi oynagina dogru gedir. Insan bz dostunu oynagindan aynlmis sumuyiln oynagini tanidigi kimi 
taniya bilmdz. Ndhaydt siimiikldr bir-birind birhsdi. Sonra iizdrindd dt bitdi. Sonra dtin iizdrindd damarlar bitdi, 
daha sonra ddri yayildi. Mdn butun bunlara tamasa edirdim. Sonra Allah mdnd: "tndi isd onlarin ruhlanni 
gagir" - deyd dmr etdi. Mdn dd ruhlan gagirdim. Bir dd gordiim ki, aynlmis olan hdr bir ruh bz cdSddind dogru 
qagir. Onlar dirilib oturduqda: "Siz harada idiniz?" - deyd sorusdum. Onlar da bele cavab verdibr: "Biz blub 
diinyadan ayrildigimiz zaman bir mdldk gdlib: "dmdlbrinizd gdlin, savablarinizi aim. Bizim sizin, sizddn 
dvvdlkildrin vd sizddn sonrakilarin haqqinda yolumuz belddir" — dedi, sonra bizim dmdlldrimizd baxdiqda bizim 
butldrd ibaddt etdiyimizi gbrdii. Qurdlari iistiimiizd buraxdi. Ruhlarimiz agri hiss etmdyd basladi. Sonra 
canimiza ddrd soldi cdSddbrimiz dzab gdkmdyd basladi. Sdn bizi gagirana kimi bu dzabi gdkirdik" » 7W 

Diinya asiqi rahathq tapa bilmir. «Biitlere ibadet edirdik» - ciimlesinden aydm olur ki, pula ve 
biite ibadet eyni hokm altmdadir. Dinarin da dirhemin de qulu helak olsun! Peygemberimiz bele 
demisdir. 

Biitiin bunlardan melum olur ki, diinya asiqi hem qebir evinde, hem Rebbi ile goriiseceyi gun 
ezab cekecekdir. Bu barede Allah-taala Quranda bele buyurur: «[Ya Peygdmbdrim! Miinafiqbrin] ne 



716 zaifdir: 9hmed, 4/412; Ibn Hibban, 709; sl-Hakim, 4/308, 319; al-Beyheqi, "§uabul-iman, 10337, "as-Sunan al-Kubra", 
3/370, "az-Zuhd el-Kabir", seh. 102-103; "al-8dab", 1132; al-Begevi, "§erh ss-Sunns", 4038. 

717 sahihdir: ibn Maca, 4105; 9hmad, 5/183. 

718 8hmad, "az-Ziihd", seh. 104. 

178 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

mallan, na da ogul-u§agi sani taacciiblandirmasin. Allah onlarla ancaq munafiqlara diinyada azab 
vermak, kafir olduqlan halda, canlanni almaq istar» (dt-Tovbd, 55). 

Salafdan bazilari deyirlar ki, Allah-taala onlara diinya mahm yigdiqlarma gora azab verar, onu 
sevdiklarina gora va onda Allahm haqqmi vermadiklari iigiin kafir olaraq canlan gixar. 

Yeddinci, Diinyani axiratdan iistiin tutaraq onun asiqina gevrilan insan mexluqatin an safeh va 
agilsizlarmdan hesab olunur. Ciinki bu qabildan olan insanlar haqiqati qoyub xayah, oyanisi qoyub 
yuxunu, davamli nemeti qoyub miivaqqati kolgani va abadi hayati qoyub fani diinyani gotiirmiislar. 
Onlar bolluq iginda olan abadi bir hayati yuxu, yaxud da miivaqqati kolgeya banzar bir hayata 
satirlar. Agilh insan bu air seylara aldanmaz. Bir dafa bir badavi arab bir yera qonaq galir. Hamin 
yerin camaati onu yedizdirib icizdirirlar. Sonra badavi bir yerda gadir qurub onun kolgasi altmda 
yatir. Giinasin basma vurmasmdan oyanmis va bele demisdir: «9n boyiik dardi diinya olan, sozsiiz 
ki, aldadici ipla ondan yapismisdir». 

Bazi salaflar asagidaki bu beyti misal cakardilar: «Ey fani diinya lazzatlarina diiskiin olanlar, 
miivaqqati kolgaya aldanmaq yalniz va yalniz axmaqhqdir». 

Yunus ibn Abdulala bela deyir: «Mdn diinyani yuxusunda xo§una gdbn vd gdlmdydn §eybr gordn vd 
bu zaman birddn ayilan adama bdnzddirdm». 719 

Ibn 9bi Diinya 9bu 91i at-Taidan, o da Obdiirrahman al-Buxaridan, o da Leysdan bela ravayat 
etmisdir: «Mdrydm oglu isa diinyani iizdrindd hdr ciir zindt olan qoca qari surdtindd gordii. Ondan: "Negd ddfd 
drd getmisdn?" deyd soru§du, o da: "Saysiz ddrdCddd" - deyd cavab verdi. Isa: "Onlarin hamisi oldii, yoxsa sdni 
bosadilar?" - deyd sorusdu. Qari: "Hamisini mdn oldiirmii§dm" - deyd cavab verdi. Isa: "Sdnin qalan drterin 
need dd bddbdxtdirbr. Axi need onlar sdnin bir-bir oldiirdiiyiin keqmis drhrinddn ibrat almir vd sdnddn hdzdr 
etmirldr"- dedi». 720 

§er parcasi: 

Luti-iiryan va ac olmalarma baxmayaraq diinyadan bezmeyan bedbaxt insanlan goriirem. 
Sevilan diinyani bir anda dagilan yay buluduna oxsadiram. 

Diinyaya an cox banzayan kolgadir. Onu movcud bir haqiqat hesab edirsan. Lakin o 
dagilmaqda va yigilmaqdadir. Onu teqib etsan, gatarsan, lakin ona qosula bilmezsan. Diinyaya an gox 
banzayan seylarden biri da ilgimdir. Susamis insan onu su hesab edir. Ona yaxmlasdiqda isa hec bir 
sey tapa bilmir. Onun yanmda Allahi rast galir, Allah da onun hesabmi verir. Haqiqatan, Allah haqq- 
hesabi tez gorandir. Hamginin diinyaya an cox banzayan seylardan biri da yuxudur ki, insan yuxuda 
istadiyi va istamadiyi seylar goriir, ayildiqda isa bunlann heg birinin haqiqat olmadigmi anlayir. 
Diinyaya an cox banzayan seylardan biri da qoca, kifir, arlarina qarsi qaddar, are getmek iigiin har bir 
zinatla bazanmis va biitiin eybacarliklarini ortmiis qadmdir. Yalniz onun xarici goruniisuna aldanib 
onunla evlanmak istayana: «Manim mehrim yalniz axirati naqd olaraq vermandir. Biz bir kisinin iki 
arvadiyiq, bir araya gelmeyimiza izn yoxdur va ikimiz bir kimsaya miibah deyilik». Onunla evlanmak 
istayanlar diinyaya iistiinliik verar va: «Sevgilisine qovusmaq istayana giinah yoxdur» - deyarlar. 
Basmdaki sail va aynindaki tumani agildigi zaman onun biitiin eybacarliklari iiza gixar. Kimisi onu tez 
bosayib rahatlayar, kimisi da onunla qalmaga iistiinliik verar. Zifaf gecasi qurtarmamis bagirti va 
qisqinq sesleri esidilar. 



719 Ibn 3bi ed-Diinya, "Zammid-Dunya", 249. 

720 Ibn 3bi ed-Diinya, "Zammid-Dunya", 27. 

179 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Allaha and olsun ki, artiq diinyanm miiazzini biitiin insanlan maglubiyyata caginbdir. Diinya 
iiciin cahsanlar va diinya iiciin miisalmanhq edanlar sahar-axsam, geca-giindiiz onu ovlamaq iiciin 
dahnca diiserlar. Onlarm har bir qol-qanadi smmis vaziyyetda qayidarkan diinyanm toruna diisarlar. 
Diinya da onlari qessaba taslim edar. 

Ibn 9bi Diinya Mahammad ibn 91i ibn §aqiqdan, o da Ibrahim ibn al-9sasdan, o da Fudeyl ibn 
Iyaddan Ibn Abbasm (Allah ondan va atasindan razi olsun!) bela demasini ravayat edir: «Qiyamdt 
giXnu diinya ag-qara sagh, gbygbz, iri vd qaba di§li, eybdCdr bir qan surdtindd mdxluqahn qar§isina 
gdtirildCdkdir . insanlar a: "Bunu taniyirsinizmi? " - deyd miiracidt ecdddCdkbr. Onlar da qdtiyydtb: "Bunu 
tanimaqdan Allaha sigininq" - deydCdkbr. Onlara: "Bu, ugrunda bir-birinizb miinaqi§d etdiyiniz, qohumluq 
dlaqdbrini kdsdiyiniz, bir-birinizd hdSdd apardiginiz, nifrdt bdsbdiyiniz vd bir-birinizd qar§i hiyb i§btdiyiniz 
diinyadir" - deyibcdkdir. Sonra isd o, Cdhdnndmd ahlacaqdir. Bu zaman o: "Ya Rdbbl Mdnim tabe olanlar, 
mdnim tdrdfdarlarim hardadir?"- qi§qiracaqdir, ilea vd BbyiXk Allah da: "Ona tabe olanlar va onun 
tdrdfdarlanni da onun yanina gonddrin" - deyd dtnr eddCdkdir» ™ 

Ibn 9bi Diinya Ishaq ibn Ismayildan, o da Ruh ibn Ibadadan, o da Aufdan, o da 9bulaladan 
bela ravayat edir: «Yuxumda gox qoca, iizdrindd diinyanm hdr cur zindti olan bir qan gbrdiXm. insanlar onu 
dbvrdyd ahb tddccubb tama§a edirdibr. Mdn dd gdldim, insanlann heyrdtb ona baxmasina vd onun dtrafinda 
toplanmasina tddccub etdim. Qaridan: "Vay sdnin hahna! Sdn kimsdn?" - dedim. O da mdnd: "Mdni 
tanimadinmi? " - dedi. "Xeyr, tanimadim" - deyd cavab verdim. "Mdn diinyayam" - dedi. "Sdnin prinddn 
Allaha sigimram" - dedim. O da: "Qgdr mdnim §drimddn qorunmaq istdyirsdnsd, dirhdmd nifrdt et" - dedi». 722 

Ibn 9bi Diinya Ibrahim ibn Said al-C6vharidan, o da Sufyan ibn Uyeynedan 9bu Bakr ibn 
9yyasm ona bela demasini ravayat edir: «Yuxumda diinyani, girkin vd agsagh bir qan surdtindd gordiim. 
dlbrini bir-birind vururdu. Onun arxasinca insanlar gedir, dl gahr vd rdqs edirbr. Dtiz qabagima gdldikdd 
iiziinu mdnd tutub: "Sdnd dd qalib gdb bilsdm, bunlarin basina agdiqlarimi sdnin dd basina agardim " - dedi. 
Sonra dbu Bdkr agladi». 723 

Mahammad ibn 91i Ibrahim ibn el-9sasdan, o da Fudayldan bela ravayat edir: «E§itdiyimd gbrd 
bir ndfdr yuxusunda yolun ortasinda oturan, iizdrindd hdr cur ddbddbd vd zindt olan bir qadin goriib. Qadin 
yanindan otilb kegdn hdr kdsi yaralayirmis. Arxasini donddrdiyi vaxt insanlann goziindd gbzdl gbrunur, 
qabagini donddrdikdd isd agsag, goygoz, korus girkin bir qan §dklind dusurdiX. Adam: "Sdnddn Allaha 
sigimram" - demis, o da; "Xeyr, negd ki, dirhdmd nifrdt etmirsdn, Allah sdni qorumaz"- demisdir. Adam: "Sdn 
kimsdn" - deyd sorusduqda o: "Mdn diinyayam " - demi§dir». 724 

91i diinyani vesf edarkan bela demisdir: «Diinya eb bir evdir ki, orada yasayan qocalar, xdstd olan 
-penman olar, yoxsul olan iizubr, zdngin olan imtahana gdkibr. Mal-dovbtinin halahn hesabini verdCdk, 
haramina gbrd isd Cdhdnndm dzabi gbrdCdkdir». 725 

Ibn Masud demisdir: «Diinya yurdsuzun yuvasi, mall olmayanin isd mahdir. Onu isd toplayan yalniz 
agilsizdir». 726 



721 Ibn 3bi ed-Dunya, "Zemmid-Dunya", 123. Deyirem: senadi qinqdir. 

722 Ibn 3bi ed-Dunya, "Zsmmid-Dunya", 128; Bhmad, "az-Zuhd", sah. 312; Bbu Nairn, "el-Hilye", 2/243-244. Deyirem: 
sahihdir. 

723 Ibn 3bi ed-Dunya, "Zemmid-Dunya", 29-30; Bbu Neim, "el-Hilye", 8/304. Deyirem: sehihdir. 

724 Ibn 3bi ed-Dunya, "Zemmid-Dunya", 124. 

725 Ibn 3bi ed-Dunya, "Zemmid-Dunya", 18. 

726 8hmed, "ez-Zuhd", seh. 200; el-Beyheqi, "§uabul-iman", 7/375/10637; Ibn 9bi ed-Dunya, "Zemmid-Diinya", 16. 

180 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Ibn 9bi Diinya qeyd edir ki, Hasan al-Basri Omar ibn Abdiilaziza bela bir mazmunda maktub 
yazmisdir: 

«Beblikb, stibhdsiz ki, diinya qalmaq yeri deyil, kbgmd diyandir. Addm bum cdza iigiin endirilmi§dir. Ey 
mominbrin dmiril Ondan hdzdt etl Ondan azuqd almaq onu tdrk etm.dk demdkdir. Diinyadaki zdnginlik 
yoxsulluqdur. O hdr bir halda oldtirdndir. Diinya onu dzizbydni zdlil eddr, diinya malini yigani isd yoxsul eddr. 
Diinya bir zdhdr kimidir. Onu tanimayan yeydr vd ndticddd hdlak olar. Sdn diinyada yarasini miialicd etm.dk 
iigiin agrinin uzun siirmdsinddn qorxaraq, dava-ddrmani az istifadd eddn vd bdlanin uzunmiidddtli olmasindan 
qorxaraq dava-ddrmanin agnsina dozdti insan kimi oil Yalanqi, hiybgdr diinyadan oziinii qorul Bu eb bir 
diinyadir ki, oz hiybbri ib bdzdnmis, yalanlari ib oziind cdlb etmi§dir. Diinya boy ah, cilvdli bir gdlind bdnzdr. 
Gozbr ona tama§a eddr, qdlbbr ona valeh olar, insanlar onun a§iqi olar. O isd biitiin a§iqbrinin qatilidir. 
Gdbcdk kegmisddn ibrdt almaz, heg kds heg kdsi danlamaz. Arifinsana diinya barddd Xdbdr verildikdd Allahi zikr 
eddr. Diinya a§iqbri oz istddiyindd qalib gdbr, aldanar, yolunu azar, qayidi§ yerini unudar, ba§i o qdddr diinya 
i§brind qari§ar ki, bir ayaqlan siirii§diikdd, pe§mangihgi artar, hdsrdti boyiiydr, bltim sancilan vd dzabi onun 
ba§inin iistiinii kdSdr. Hdsrdt vd hiizn igindd diinyadan kbgdr. tstddiyini tapa bilmdz. Canini yorgunluqdan 
qurtara bilmdz, azuqdsiz halda gixar vd yorgan-do§dksiz geddr. Ey mominbrin dmiril Oziinii diinyadan qorul 
Negd ki, diinyadasan, dsirsdn, onun olmaqdan gdkinl Diinya sahibbri nd zaman sevinib arxayin olurlarsa, 
diinya onlari yeniddn kdddrd qdrq edir. Ondan bdhrdbmn ziyan gbrtir. Onun aggiiniind bdla ib gatmaq olar. 
Diinyada dbddilik onun tiikdnmdsi kimidir. Sevinci hiiznii ib qari§iqdir. Diinyadan geddn gdlmdz. Gdbnin dd nd 
oldugunu bilmirsdn ki, onu gozbydSdn. Onun rahathgi yalan, iimidbri pug, safligi bulaniq vd ya§ayi§i hiizndiir. 
dgdr diinyam yaradan Allah onun haqqinda xdbdrbr vermdSdydi, bu barddd misallar gdkmdSdydi beb, diinya 
yatmi§i oyadar, qafili isd tdnbeh eddrdi. Lakin hdr §eyddn uca vd boyiik Allah ondan sapindirmi§ vd bu barddd 
ndsihdtbr vermi§dir. Hdr §eyddn uca vd boyiik Allah yaninda onun heg bir qiymdti, gdkisi yoxdur vd Allah 
yaradandan bdri ona heg vaxt baxmami§dir. Diinya biitiin agar vd xdzindbri ib Allah yaninda bir agcaqanad 
qanadi boyda beb dskildilmdddn Peygdmbdrimizd tdklif edilmi§disd dd, Peygdmbdrimiz onu qdbul etmdmi§di. 
Ciinki o, yaradici olan Allahin nifrdt etdiyi bir §eyi sevmdk istdmdmis, yaxud hokmdannin qoydugunu 
qaldirmaq istdmdmi§di. Allah-taala saleh bdnddbrini segdrdk diinyam onlardan uzaq tutdu, dii§mdnbrini 
aldatmaq mdqsddib dd diinyam onlarin ayaqlan altina do§ddi. Diinya malina aldanmi§ olanlar diinyaya qadir 
olduqlarim zdnn edir bunun onlar iigiin bir bdx§i§ oldugunu dii§iiniirbr, halbuki, Mdhdmmddin achqdan 
qarnina da§ bagladigini unutdular». 727 

Hasan al-Basri yena bela buyurur: «Ey Addm bvladil Qdlbini diinyaya baglama! dks halda bagh bir 
§drd baglami§ olarsan. Diinyamn ipbrini kds, qapilarim bagla. Ey Addm oglul Diinya malindan sdni gatdiracaq 
yerdddk gotiirmdk Sdnd kifaydtdir». O hamcinin demisdir: «Diinya ona hbrmdt eddnbri agaclardan asaraq 
garmixa gdkmi§dir. Diinyaya algaq gbzb baxin. Ciinki diinyamn dn xo§bdxt am ona algaq gbzb baxildigi 
zamandir. Heyhat! Heyhat! Diinya getdi, dmdlbr boyunlardan asih qaldi». 728 

Isa demisdir: «Diinyam oziiniizd Rdbb etmdyin, yoxsa o sizi oziind kbb eddr. Diinyam otiib kegin, lakin 
onu tdmir etmdyin. Xdbdriniz olsun ki, hdr bir giinahin bzdyi diinya sevgisidir. §dhvdt oz sahibind uzun bir hiizn 
miras qoyar. Diinya bir bdnddnin qdlbindd mdskdn salsa, orada tig seyin birb§mdsind sdbdb olar: qaygisi 
bitmdydn mdsguliyydtd, zdnginlik zirvdsind gata bilmdydn kasibgihga vd sonsuz timidbrd. Diinya hdm istdydn, 



Deyiram: zaifdir. 

727 Bax: "Hilyatul-Ovliya", 2/134-142. 

728 Ibn 8bi ad-Diinya, "Zammid-Dunya", 405, 479. 

181 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

hdm dd istdnibn bir varhqdir. Axirdti istdydn diinyadaki ruzisini bol eddtidCdn diinya brdfinddn axtarihr. 
Diinyani istdydn isd dliirn gdlib onun bogazindan yapi§ana kimi axirdt tdtdfinddn axtarihr. Ey hdvaribrl Dunya 
dhlinin diinyanin salamat olmasi ild dinbrinddn az bit §eyd qane olduqlan kimi siz dd dinimizin salamat olmasi 
ib diinya nemdtinddn azina qane olun!». 729 

Ibn 9bi Dunya Harun ibn Abdullahdan, o da Sayyardan, o da Cafardan, o da Malik ibn 
Dinardan 9bu Hiireyranin bela demasini ravayat etmi§dir: «Dunya Allah-taalanin yaratdigi giinddn, 
tukdddCdyi giind kimi goyld yer arasinda saxlanilmi§dir. Rdbbim: "Ey Rdbbim! Niyd mdnd nifrdt edirsdn?" - 
deyd Sdsldndr. Rdbbi dd ona: "Sus, ey bo§ olan, sus!" - deyd cavab verdr». 730 

Fudayl isa bela deyir: «Qiyamdt giinii diinya oztinun zindti vd pariltisi ild lovgalana-lovgalana gdldCdk 
vd: "Ya Rdbbi! Mdni dn yax§i bdnddbrin ugun diyar etl" - deydCdkdir. Allah-taala isd ona: "Mdn sdni onlara 
rdva bilrndtdm. Qilnki sdn hegndSdn. Eb isd Sdpdbnmi§ toz oil" — deyd cavab vermi§dir». 731 

FesiL 

DUNYANIN HeQiQaTINi AgiQLAYAN MISALLAR 

Birinci misal 

Qulun iic hah vardir. Birincisi, qulun movcudiyyatindan oncaki halidir ki, o halda hec, na 
olmamiijdir, ikincisi, olduyii andan sonu olmayan abadi halidir. Onun ruhu badandan gixdiqdan 
sonra ya Cannatde, ya da Cahannamdadir. Sonra ruhu bedanina qaytanhr. Omallarindan asih olaraq 
iki abadi diinyanin birinda qalacaqdir. Bu iki hal arasinda movcud olan iigiincii hal movcudiyyati ila 
oliimii arasinda olan orta haldir ki, bu da onun ya§adigi hayatidir. Diinyada ya§ayacagi giina baxsin 
va avvalki iki halla miiqayisa etsin, onda diinyadaki omriiniin bir goz qirpimmdan da az oldugunu 
bilar. Kim diinyaya bu gozla baxsa, ona etibar etmaz va giinlarinin sixmtih, dar, genis, va rifah iginda 
kegmesine bir o qader da mahal qoymaz. Buna gora da Allahm elgisi ne karpici karpic, na da qami§i 
qami§ iista qoymu§ va bela buyurmu§dur: «Mdn hara, diinya hara. Mdnimb diinyanin hah bir agacin 
kolgdsindd oturub bir az istirahdt eldikddn sonra durub geddn yolgunun hah kimidir». 732 Bir ravayatda isa bela 
dediyi bildirilir: «Diinyanin axirdt yaninda gdkisi sizbrddn birinin dlini ddnizd sahb gixarmasi kimidir. Qoy 



733 



barmaginda gdbn ddniz suyuna baxsin! 

Isa da buna i§ara edarak: «Diinya korpiidiir. Ondan kecin, lakin onu tamir etmayin» - demi§dir. 
Bu olduqca diizgiin bir misaldir. Haqiqatan, diinya hayati axirata bir korpiidiir. Be§ik korpiiniin 
avvali, qabir isa sonudur. Insanlardan kimisi bu korpiiniin yarismi, kimisi iicdeikisini, kimisi da bir 
addim qalmi§a qadar qaflat yuxusunda qat edir. Lakin istanilan halda onun bu korpiidan kegmasi 
qagilmazdir. Kim bu korpiinii macburi kegarkan dayanib onun iizarinda bina tikar va onu miixtalif 
nov zinat va dabdaba ila bazarsa, bu onun son daraca avam va axmaq olmasmdan irali galir. 

ikinci misal 

Qalba daxil olan diinya nematlarinin dadi madaya giran yemaklarin dadma banzar. Yemaklarin 



729 Ibn 3bi ed-Diinya, "Zammid-Dunya", 31, 35. 

730 Ibn 3bi ed-Diinya, "Zammid-Diinya", 360. Deyirsm: ssnsdi zaifdir. 

731 Ibn 3bi ed-Diinya. "Zsmmid-Diinya", 125. 

732 yuxanda verildi. 

733 yuxanda verildi. 

182 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

lezzeti medeni kegdikden sonra insan bunlardan neca iyrenirse, banda olerken da qalbina girmis, 
diinya lazzatlarindan o cur iyranmaya va nifrat etmaya ba§layir. Yemeklar na qadar lezzetli, na qadar 
yagh, na qadar §irin olursa onun qayidi§i da bir o qadar iyranc olur. Hemginin nafsdeki arzu olunan 
§ey na qadar lazzatli olursa, olarkan da onlardan gekilen aziyyat bir o qadar §iddetli va agir olur. Bele 
ki, insan sevdiyini itirmek kimi bir facia ila iizle§diyi zaman onu sevdiyi qadar da aci geker. 

Imam Ohmedin ravayatina gore Peygember Dahhak ibn Sufyandan: «Duzlu vd §irin yem.dk 
yedikddn sonra ilzdrinddn su vd siid igdn sdn deyilsdnmi? » - deyd sorusdu. O da: «Bdli» - deyd cavab verdi. 
Peygdmbdr: «Onlar hara gedir?» - deyd sorusdu. O da: «Bildiyin yerd qdddr» - deyd cavab verdi. Sonra Allahin 
elgisi held buyurdu: «Hdr seyddn uca vd boyiik Allah diinyani Addm ovladinin yediyi yemdyin getdiyi yerd 
bdnzddir». 734 

Salaflardan biri 6z dostlarma: «Galin gedek size diinyani gosterim» - demis, va onlari 
zibilxanaya apararaq: «Meyvaleriniza, toyuqlarmiza, bahniza va yagmiza baxm» - buyurmu§dur. 

Ugiincii misal 

Diinya nemetlarina ba§lan qan§ib axiratdan uzaqla§diqlarmdan pe§mangiliq cakanlarin hall 
gemiya minen bir dasta serni§inin halma banzayir. Bela ki, garni bir adaya gatdiqda kapitan onlara 
tabii ehtiyaclarmi odamelari iigiin gostari§ verir, onlari gecikmamalari barada xabardarhq edir va aks 
halda gaminin onlari buraxib getmasi ila qorxudur. Sarni§inlar da harasi adanm bir tarafina dagilir. 
Onlardan bazileri tabii ehtiyacmi odayib talesik gamiye qayidir, gemide yerlar bo§ oldugundan 
istayina uygun an geni§ va en yum§aq yerde eyle§ir. Bezileri ise adada qalib oranm cemenliklerine, 
heyretamiz gozelliklerine baxir, qu§larm negmelerini dinleyir. Adadaki da§larm ve qayaliqlann 
gozelliyi onlari mat qoyur. Sonra geminin tez gedeceyini xatirlayib derhal gemiye gelirler. Lakin 
gemideki yerler tutuldugundan onlar dar bir yere cekilib orada eyle§mek mecburiyyetinde qalirlar. 
Serni§inlerden bezileri ise adanm gozel da§lan, bahah gigekleri ile yiiklenib gemiye qayidarlar. Lakin 
gemideki biitiin yerler doldugu iigiin gox getinlikle dar bir yerde qalarlar. 9§yalarmi ise ne atmaga 
elleri gelir, ne de qoymaga bir yer tapa bilirler. Boyunlarmda da§imaga mecbur olurlar. Onlari 
gotiirmeye pe§man olurlar, lakin son pe§mangiliq fayda vermez. Sonra gigekler solmaga, 6z teravetini 
itirmeye ba§layir. Iyinden ise eziyyet gekirler. Bezi serni§inler ise hemin piyaleden igib gemini unudur 
ve ondan xeyli uzaqla§arlar. Hetta, geminin kapitani gemi yola dii§erken onlari seslese bele, onlann 
ba§i eylenceye qan§digi iigiin kapitanm sesine ses vermirler. Gah adanm meyvesinden yeyir, gah 
onun teravetli gigeklerini iyleyir, gah da agaclarm gozelliyine dahrlar. Onlar bu ciir eylenerken veh§i 
bir heyvan onlann iizerine hiicum geker. Ondan qagarken tikana ili§ib paltarlarmi girar ve liit qalarlar. 
Tikan onlann bedenini yaralayar. Veh§i heyvanin deh§etli sesi onlann canma velvele salar. Sonra 
onlardan bezisi gemiye gatsalar da, yer tapa bilmedikleri iigiin sahilde oler, bezileri veh§i heyvanlara 
yem olar, bezileri ise oralarda helak olanadek basdanni gotiiriib gezerler. Beli, diinya ehli de beledir. 
Onlann da ba§i diinyanm neqd olan nemetlerine qan§digmdan haradan gelib hara getdiklerini 
unudurlar. Agilh insani da§larm ve quru bitkilerin aldatmasi nece de pisdir. Biitiin bunlar onun ba§mi 
qatib ebedi nicatdan uzaqla§dirar. 



734 hasandir: 9hmad, 3/452; Ibn 9bi sd-Diinya, "el-Cu'u", 106/164; et-Taberani, "el-Kabir", 8138. 

183 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Dorduncu misal 

Bu misal dunyaya aldanan va axirata imanlan zaif olanlar haqqmdadir. Belalikla, Ibn 9bi 
Diinya Ishaq ibn Ismayildan, o da Ruh ibn Ibadadan, o da Hisam ibn Hassandan, o da Hasandan 
ravayat edir ki, Allahm elgisi sehabelerina: «Mdnim, sizin vd dunyanin hah tozlu bir gbldd yol geddn 
insanlarin hahna bdnzdyir. Onlar nd qdddr yol qdt etdikbrini bilmdddn azuqdbri tiikdtidr, miniyd hdsrdt qalarlar. 
Coltin ortasinda azuqdsiz vd miniksiz qalarlar. Obcdkbrind isd tarn dmindirbr. Bunlar bu vdziyydtdd olarkdn 
qar§ilanna gozdl libasda ba§indan su damlayan bir ndfdr gixir. Onlar bu insamn yaxin bir kdndddn gdldiyini 
du§unurbr. Adam onlar a yaxinla§diqda: "Bu nd vdziyydtdir, siz du§musunuz?" - deyd soru§ur. Onlar da: 
"Gordiiyiin kimi -pis vdziyydtddyik" — deyd cavab verirbr. Adam: "dgdr sizi sirin suyu vd yasil baglari olan bir 
yerd aparsam, mdnd nd vdd eddrsiniz?" - deyir, onlar da: "Sdnin dmrind asi olmariq" - deyd cavab verirbr. 
Adam: "Bu barddd Allaha dhd eddrsinizmi? " - deyd sorusur. Onlar da heg bir seydd ona asi olmamaq barddd 
Allaha dhd edirbr. Adam onlari suyun vd yasil gdmdnlikbrin oldugu bir yerd gdtirir vd burada Allahin istddiyi 
qdddr qahrlar. Bir gun adam: "Camaat! Getmdliyik" - deyd onlara miiracbt edir. Onlar da: "Haraya?" - deyd 
sorusurlar. Adam: "Suyu sizin suyunuz, baglari isd sizin baglanniz kimi olmayan bir yerd" - deyd cavab verir. 
Ddstdnin dksdriyydti: "And olsun Allaha ki, biz burani tapana kimi umidimizi kdsmisdik. Bundan da yaxsi 
yasayis axi bizim myimizd lazimdir?!" - demisdir. Ddstdnin az bir hissdsi isd: "Bds siz bu kisiyd asi olmamaq 
barddd Allaha dhdi-peyman etdiniz ? Bu ki§i birinci vddindd sizd sadiq qaldi. Allaha and olsun ki, bu vddind dd 
sadiq qalacaqdir" - dedibr. Onun ardinca geddnbr rahathq tapdilar, geridd qalanlan isd dii§mdnbri qabaqladi, 
yarisi dsir dusdu, yansi da hdlak oldu». 735 

Be§inci misal 

Allahin elgisi dunyani va diinya ahlini agacm kolgasina banzatmisdir. Insan isa bu diinyada 
Allaha dogru gedan bir musafirdir. Bu musafir qizmar bir yay giinunda agacm altmda kolgelenib, 
sonra isa dumb orani tark edir. Bu misahn gozalliyi va realhga na qadar uygun oldugu barasinde 
darindan fikirlas. Qiinki diinya yasilhgmda agaca, siiratli kegmasinda va yavas-yavas yigilmasmda isa 
kolgaya banzayir. Qui 6z Rabbina dogru bir yolcudur. Yolcu qizmar bir yay giiniinda agaca rast 
geldikda onun altmda ev tikmasi va orada qarar tutmasi yaxsi olmaz. 9ksina, ehtiyaci olan qadar 
agacm altmda kolgelener, bunu uzatdigi taqdirda isa yoldaslarmdan geri qalmis olar. 

Altinct misal 

Allahin elcisi dunyani daniza salman barmaga banzatmisdir. Bela ki, barmaqla galen daniz 
suyu dunyaya, danizin sonsuzlugu va boyukluyu isa axirata banzadilir. Bu da en gozal 
misallardandir. ^iinki diinya miiddati na qadar gox olsa da, tiikanan va fanidir. Axirat isa abadi va 
tiikanmazdir. Mahdud bir seyin qeyri-mahdud bir seyla miiqayisasi miimkiin deyil. 9gar goylarla 
yerin xardal danasi ila dolu olmasi farz edilsa va har min ildan bir bir qus galib hemin xardal 
danalarindan birini gotiirsa, xardal danalari tiikanacak, lakin axirat tiikenmeyacak. Misalda dunyanin 
axiratla miiqayisasi bir xardal danasinin digar xardal danalari ila miiqayisasi demakdir. Bu baximdan 
da agar daniz miirakkab olsa, ona daha yeddi daniz qatilsa, yer iizarindaki agaclarin hamisi qalam 
olub Allahin kelamlarmi yazsa, danizlar va agaclar tiikanacak, lakin Allah kelamlan 
tiikenmeyacakdir. (^iinki Allah kalamlarmm na avvali, na da sonu vardir. Danizlarin va qalamlarin isa 



735 zaifdir: Ibn 3bi ed-Diinya, "Zemmid-Dunya", 88. 

184 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

sonu vardir. 

Imam 9hmad va ba§qalan bela deyirlar: «Allah-taala istadiyi vaxt dam§maqdadir. Onun 
miiqeddes kamilliyi dam§maq keyfiyyetini da oziinda ehtiva edir. (^iinki dani§an dam§mayandan 
daha mukemmaldir. O da Allahdir ki, dani§maqdan na yorular, na da ki, bezar. O, maxluqatmi 
kalamlari ila yaradar, kalamlari ila da idara edar. Bu Onun miilkinin riibubiyyatinin, ilahhginm 
haqiqatidir. O, Tanndir, har §eyin sahibidir va yegana ibadata layiq haqq mabuddur. Natica olaraq 
onu demek olar ki, dunya axirat nafaslarinden bir nafas, axirat saatlarmdan bir saatdir». 

Yeddinci misal 

Buxari va Muslimin 9bu Said al-Xudridan ravayat etdiklari hadisda deyilir: «Allahin elgisi ayaga 
durdu, insanlara xiitbd oxuyaraq held dedi: «Xeyr vallahl Sizin iigiin qorxdugum §ey yalniz Allahin sizbrd 
verdcdyi dunya zitidthridir». Bir ndfdr ayaga qalxib: «Ey Allahin elgisi! Heg xeyir dd §dri gdtirdrmi?» - dedi. 
Allahin elgisi bir az susduqdan sonra: "Sdn need dedin?" - deyd sorusdu. Hdmin adam: «Ey Allahin elgisi! Heg 
xeyir dd §dri gdtirdrmi?» - deyd suahni bir daha tdkrarladi. Peygdrnbdr buyurdu: «Xeyir yalniz xeyir gdtirdr. 
Ddrddd bitdn ot ya kopmdddn oldilrdr, ya da oldilrmdyd yaxinlasdirar. Yalniz yasilhqla qidalanan heyvanlar 
qannlan dolanacan yeydrbr. Qannlan dolduqdan sonra gixndSd tdtdf dayanar, tdbii ehtiyaclanni oddydr, 
gbvsdydr vd sonra yeniddn qayidib ot yeydrbr. Kim haqqi gatdigi bir mail gotiirdrsd, bu onun iigiin bdrdkdtli olar. 
Haqsiz yerd bir mala sahib olan isd yeyib doymayan heyvan kimidir». 736 

Peygambar sahabalari iigiin diinyadan qorxdugunu bildirmi§, diinyani gigak adlandiraraq onu 
taravatli iyina, gozal goriinu§une va tez solduguna gora cicaya banzatmi§dir. Lakin cicaklarden sonra 
daha yax§i va abadi meyvalar vardir. 

Allah elgisinin «Ddrddd bitdn ot ya kopmdddn oldilrdr, ya da oldilrmdyd yaxinla§dirar...» - ifadasina 
geldikde, bu diinyadan, ona dalmaqdan va ondan razi qalmaqdan cakindirmeni oziinda ahata eden 
an gozal misaldir. Belelikla, derenin otunu gozii doyanacan yeyan heyvan, cox giiman ki, kopmadan 
halak olur. Kopma isa heyvanin qarnmin ya cox yemasindan, ya da xastalikdan olur. Bu hal 
insanlarda da ba§ verir. Haris ibn Mazin ibn Amr ibn Temim saf arda olarkan bu xastaliya tutulmu§ va 
ele bundan da 6lmu§diir. 

9s-Salmi deyir: «Insanm var-dovlata harisliyi onu halak edar, onu halak etmasa da, buna 
yaxmla§dirar». 

Peygambarin «... oldilrmdyd yaxinla§dirar» ifadasi gostarir ki, bir cox var-dovlat sahibinin halak 
olmasma onlann var-dovleti sabab oldu. Onlar ba§qalannm ehtiyaci oldugu mallari acgozliikle 
toplayir, ba§qalan da 6z haqlarmi ya onlari oldiirmakle, ya da oliima yaxmla§diraraq zalil va maglub 
etmekle alirlar. 

«Yalniz ya§ilhqla qidalanan heyvanlar... » ifadasi. Bu diinyadan yalniz 6z ehtiyaclanni alanlar iigiin 
gozal bir misaldir. Otla qidalanan qoyun da beladir. Qarni dolana qadar yeyarlar. 

«Qannlan dolduqdan sonra gilnd§d tdrdf dayanar, tdbii ehtiyaclanni oddydr. ..» ciimlasinda 
toxunulmasi faydali olan iig masala vardir. 

Birincisi, heyvan otlaqdan ehtiyaci qadar qidalamb onu tark etdikdan sonra giina§a taraf oturar 
yediyini hazm edar. 

Ikincisi, otlaqda ona zarar veracak otdan iiz dondarib giina§ §iialarmdan faydalanir. Ciinki 



el-Buxari, 6427; Muslim, 1052. 

185 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

giinesin herareti ile onun yediyi qarnmda biser ve ifraz olunar. 

Uguncusu ise, heyvan otlaqda otladigmi har iki yolla ifraz edarak rahathq tapar. 9ger otladigi 
onun qarnmda qalsaydi, sozsiiz ki, onu oldiirerdi. 

Belelikla, har bir var-dovlet yiganm bu qoyun kimi etmesi onun xeyrinadir. 

Hadisin avvali diinya malina haris olanlar barasindadir. Burada onlar tamahkarhgm olene, 
yaxud oliime yaxin bir miiddete qadar yemeya sovq etdiyi heyvanlara banzadilir. Tamahkarhq ya 
halak edir, ya da halaka yaxmlasdmr. Daranin atrafmda otun va danli bitkilarin bir cox novii bitir. 
Heyvan da bundan qarni sisene qadar yeyir va sonunda bagirsaqlarma va madasina agirliq gokiir va 
heyvan oliir. Diinya mahnin harammdan yigan da beladir. Yigdigi mail ya saxlar, ya da garaksiz yera 
sarf edar. Hadisin sonu isa yasilhqdan qidalanan heyvanin 6z yediyindan bahralanmasina misaldir. 
Acgozliik va harislik onu bacardigmdan artiq yemeya sovq ede bilmir. 9ksine, ehtiyaci qadar qida 
qebul edib giinesden faydalanmaq iiciin ona taraf dayanar. Peygember heyvanin har iki yolla 
ifrazatmi misal gostermekde maqsadi insanm var-dovletinden diizgiin yerlara sarf etmasina, ondan 
zakat va sadaqa vermasina isaredir. (^iinki var-dovletin saxlanilmasi insana zarardir. Insan mal- 
dovletinden ehtiyaci olan qadar gotiirdiikden sonra heyvan yediyini ifraz etmekla oliimden xilas 
oldugu kimi insan da var-dovlat yigmagm va onu saxlamagm miisibetindan xilas olmahdir. 

Bu hadisda insanm oliimuna sabab olacaq qadar yemasinin va tamamila yemakdan imtina edib 
achqdan olmasinin haram olmasina va orta saviyyada yemayin halal olmasma isara vardir. Hamcinin 
bu hadis mal-dovlat sahibinin qelbinin va bedaninin sagligmi qorumasmi, var-dovlatini xeyirli islara 
serf etmesinin ona fayda vereceyini, eks halda ise bunun zererini gekeceyini xeber verir. 

Sdkkizinci misal 

Amr ibn §iieyb atasmdan, o da Siileyman ibn Yessardan, o da Meymuneden revayet etdiyine 
gore Allahm elcisi Amr ibn el- Asa bele demisdir: «Dunya §irin bir ya§ilhqdir. Kim bu dunyada Allahdan 
qorxarsa, o saleh bdndddir. dks halda isd yeyib doymayan heyvana bdnzdr. Bu movzuda insanlar arasinda fdrq 
biri §drqdd dogan, digdri isd qdrbdd baton ulduz kimidir». 737 

Allahm elcisi «Dunya ya§ilhqdir» - demekle gozlerin onu gozel goreceyini, «Dunya §irindir» - 
demekle ise iireklerin onu duyacagmi bildirmisdir. Diinya bu yasilligi ve sirinliyi ile ehli ugiin 
zinetlendirilmis ve onlara sevdirilmisdir. Qiinki diinya ehli «Biz diinyanin ovladlanyiq, ondan 
yaradilmisiq. Sen ondansan, o sevilen bir seydir» - dediyi kimi torpaqdan yaradilmis ve torpaqda da 
qalacaqdir. 

Insanlar bu dunyada iki qisme bolunur. Birincisi, saleh ve Allahdan qorxan miitteqi insanlar. 
Bu insanlarin teqvali ve saleh olmasi onlarm diinyaya dalmalarmm, diinya malina heris tamah 
salmalarmm, onun harammdan gotiirmelerinin ve gereksiz yere serf etmelerinin qarsismi ahr. Ikincisi 
ise saleh ve miitteqi olmayanlardir. Bu insanlarin meqsedi, isteyi, giicii yalniz diinya malina sahib 
olmaqdir. Bele olduqda ise onlarla yeyib doymayan heyvan arasinda hec bir ferq olmur. Bu en gozel 
misallardandir. Yemekde meqsed nefsi deyil, sehheti ve giicii qorumaqdir. Bu da ehtiyaca gore 
miieyyenlesdirilir. Ancaq sirf yeyib-icmeyi qarsisma meqsed qoyan insan yeyer, lakin doymaz. Ele 
buna gore de Imam 9hmed: «Onun azi faydali, goxu ise faydali deyildir» - demisdir. Hemcinin o, 
saleh ve miitteqi olanlarla, acgoz ve tamahkar insanlar arasmdaki ferq haqqinda da xeber vermis ve 



737 zaifdir: 9bu Yela, "Musned", 7099; et-Taberani, "el-Kabir", 24/20/78. 

186 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

bildirmi§dir ki, bu iki sinif insanlar arasmdaki ferq biri qerbde batan, digeri ise §erqde dogan ulduzlar 
arasmdaki ferq kimidir. 

Doqquzuncu misal 

Mustevrid ibn §eddaddan bela ravayat olunur: «Mdn Allah elgisi ild birlikdd olmus quzunun ba§ina 
topla§mi§ camaatla birlikdd idim. Allahin elgisi iiziinii camaata tutub: "Sized bu quzunu sahibhri iigiin ddydrsiz 
olduguna gbrdmi tullayiblar" - deyd sorusdu. Camaat da: "Bdli, ey Allahin elgisi! Onun ddydrinin oldiiyiind 
gbrd tullayiblar" - deyd cavab verdi. Allahin elgisi: "Mdhdmmddin cam dlindd olana and olsun ki, bu quzunun 
le§i sahibi iigiin nd qdddr ddydrsizdirsd, diinya Allah iigiin ondan da ddydrsizdir" - buyurdu» 738 Tirmizi bu 
hadisi hasan-sahih adlandirmi§dir. 

Imam 9hmedin Miisnedinde bu hedisda Allahin elgisi bela deyir: «And olsun canim dlindd olana 
ki, olmus quzunun lesi sahibi iigiin nd qdddr ddydrsizdirsd, diinya Allah iigiin ondan da ddydrsizdir». Allahin 
elgisi sadiq and igarak takidla bu sozleri bildirdi. 9ger diinya kimi bir varhq Allah yanmda olmiis, 
quzunun le§inin sahibi iigiin dayarsiz olmasmdan da algaq va deyersizdirse, onda diinya a§iqleri 
Allah yanmda olmiis, quzudan da deyarsizdir. Le§in quzu olmasi sahibi iigiin boyiik qoyunun le§i 
olmasmdan daha dayarsizdir. Ciinki ola biler sahibi qoyunun yunundan istifada edib va onun darisini 
a§ilasin. Lakin kigik quzunun le§i isa son daraca dayarsizdir. Yardim dilamak iigiin iiz tutulan yegana 
varhq Allah-taaladir. 

Onuncu misal 

Diinya insanlarm ev-e§iklerine, yurd-yuvalarma getmasi iigiin sahila qadar qat edilmasi labiid 
olan bir daniza banzar. Bu danizi isa yalniz qurtulu§ gamisi ila qat etmak olar. Bunun iigiin da Allah- 
taala xalqlara qurtulu§ gamilarini neca aide etmelarini bildirmak iigiin elgilar gondardi. Peygamberlar 
insanlara qurtulu§ gamilari hazirlamalarmi va ona minmalarini amr etdi. Qurtulu§ gamisi Allah 
elgilarina itaat, yalniz Allaha ibadat, amallarin ixlasla va Allah iigiin olmasi, Axirati istayarek qollari 
girmalayib onun iigiin gah§maqdir. Daniza girib iizarak maqsadlarina gata bilmayacaklarini bilanlar 
daniza girmekdan imtina etdilar va qalxib gemiye mindiler. Belelikle da onlar 6z maqsadlarina 
gatmaga miiveffaq oldular. Axmaqlar isa gamini, onun aletlarini hazirlamaq, gemiye minmek getin 
goriindiiyiinden: «Biz denizi kegeceyik. 9ger bunu bacarmasaq iizerek kegerik» - dediler. Onlar 
diinya ehli idiler. Denize girdiler. Batacaqlarmi goriib iizmeye ba§ladilar. Lakin sonunda denizde qerq 
oldular. Gemiye minenler ise Nuhla gedenlerin qurtulu§u kimi qurtuldular. Nuhun gemisine 
minmekden imtina edib yeri segenler ise yeri su basdigi zaman suda qerq oldular. Diinya ehlinin 
halmi gosteren bu misal haqqmda derinden diigiinsen, nece de realliga uygun oldugunu gormii§ 
olarsan. Ciinki bu misal diinya, axiret, qeder ve emr iigiin gekilmi§dir. Qeder deniz, onun haqqmda 
emr ise gemidir. Yalniz ona minen nicat tapar. 

On birinci misal 

Diinya igi balla dolu bir qaba benzer. Milgekler onu goriib bala dogru geler, bezileri qabm 
kenarmda oturub ehtiyaci qeder yeyer, sonra ise ugub geder. Bezileri ise tamahkarligmm qurbani olub 
oziinii qabm ortasma atar, bir az tedariik gordiikden sonra qabm ortasmda bala bataraq helak olarlar. 



yuxanda verilmigdir. 

187 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



On ikinci misal 

Diinya yer iiziine sepelenmis denelere benzer. Bu denelerden bezileri telenin igine, bezileri ise 
onun hendeverine sepelenmisdir. Quslar bunu goriib geler, onlardan bir qismi telenin kenarmdaki 
denelerle kifayetlenib oziinii telenin ortasma atmaz. Eytihaci qeder gotiirdiikden sonra ucub geder. 
Onlardan bezileri isa tamahkarhqlarma aldanib telenin ortasmdaki deneleri gotiirmek iiciin oraya 
hiicum geker danani tarn yememis tela onu tutar va faryad eder. 

On uguncti misal 

Diinya boyiik alov qalamis bir insana banzar. Bela ki, kapanaklar va parvanalar alovun isigmi 
goriib ozlerini onun icine atarlar. Alovun ne oldugunu bilenlar isa onu uzaqdan seyr edib qizmarlar. 
Peygember bu misala eyni ila 6z hadisinde isare etmisdir. Bela ki, Malik ibn Ismayil Hafs ibn 
Humeyddan, o da Ikrimadan, o da Abbasdan (Allah ondan va atasmdan razi olsun!), o da Omardan 
Peygambarin bela demasini ravayat etmisdir: «Mdn alovdan qorumaq tigun dtdkbrinizddn tuturam. 
Halbuki siz kdpdndk vd pdrvandldrin ozbrini alova atdiqlan kimi atmaq istdyirsiniz. Az qala sizin dtdkbriniz 
dlimddn gixsin» 739 . Bir ravayatda isa bela deyilir: «Mdnim hahm alov yandiran bir insanin hahna bdnzdyir. 
Eh ki, dtrafindakilara isia sagdi, pdrvandbr vd kdpdndkbr ozbrind alovun igind ahrlar. Mdn isd alovdan qorumaq 
iigiin sizin dtdkbrinizddn tutmusam. Siz isd mdnd qalib gdbrdk oziinuzu alovun igind atmaga gah§irsiniz». 740 

Bu misal oziinii diinyaya tullayan diinya ahlinin hah ila iist-iista diisiir. Peygembarlar onlari 
axirat iigiin cahsmaga cagirdiqlan zaman onlar kapanaklarin ozlarini alovun icina atdigi kimi 
diinyaya atarlar. 

On dorduncu misal 

Diinyanm hah mallan va ailasi ila sef ara cixan bir qovmiin hahna banzar. Bu qovm darasi, suyu 
va meyvelari gox olan vadinin yanmdan kegdiklari zaman oraya enib cadirlarmi qurur va orada evlar 
va qasrlar tikirlar. Ela bu arada onlarm yanmdan nasihatlari, diiriistliiyii va etibarhhgi ila tanmmis bir 
adam kecarak: «Man bu vadinin arxasmda sizi hadafa gotiirmiis ordunu bu iki gozlarimla gordiim. 
Manim arxamca galin, sizi basqa yolla aparim ki, ondan xilas olasmiz. Qovmiin az hissesi onu taqib 
edir, o isa: "Ey camaat! Qurtulusa galin! Qurtulusa galin!" - deyarak onlari saslayirdi. Ona itaat edanlar 
ailalarina, mallanna va qabilalarina xilas olmagi qisqinrlar. Qovmiin qalan hissasi isa: "Yasayismuz, 
mallanmiz, evlarimiz burda oldugu halda va burada maskunlasdigimiz halda bu vadini neca qoyub 
gede bilarik?!" - deyirler. Adam onlara: "Har biriniz yiingiil asyalarmizi gotiirmakla canmi qurtarsm. 
9ks taqdirda, ozii asir diisacak, mail isa qarat olunacaqdir" - deyir. Biitiin bu gaginslara baxmayaraq, 
mal-dovlat sahiblarina va qovmiin qabila basgilarma buradan kocmak, iginda yasadiqlan nematdan, 
rifahdan va rahathqdan ayrilmaq agir goriindii. Axmaqlar isa burada qalanlara baxib: "Onlarm var- 
dovlati bizimkindan cox, ailalari isa bizimkinden boyiikdiir. Onlara ne miisibet iiz verse, bize de 
verer" - deyirler. Belelikle, qovmiin az hissesi hemin adamla gedir ve qurtulusa catirlar. Diismenler 
seherisi giin tezden vadinin sakinlerine hiicum gekir, onlari oldiiriir, var-dovletlerini ise qaret 



739 hasandir: el-Bszzar, "al-Bshruz-Zaxxar", 204; Yaqub bin §eybs, "Miisnedu Amr", sah. 74; 9bu Yela al-Mosuli, "al- 
Miisnadul-Kabir", 486; al-Heysami, "Macmua az-Zavaid", 3/85. 

740 al-Buxari, 6483; Muslim, 2284. 3bu Hureyranin ravayati. 

188 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

edirlar». 

Peygambar bu misala Buxari va Miislimin 9bu Biirdadan, o da 9bu Musadan ravayat etdiyi 
hedisinda eyni ila bele i§are etmi§dir: «Mdnim vd Allahin mdnimld gonddrdiyinin hah qovmunun yanina 
gdlib: "Ay camaatl Mdn ordunu gozbrimb gordiim. Mdn diiriist xdbdrdarliq eddndm. Qurtulu§a gdlinl 
Qurtulu§a gdlinl" - deydn insanin halina bdnzdr. Qovmiiniin dd bir hissdsi ona tabe olub gecd yola gixar vd 
yava§-yava§ geddrdk xilas olarlar. Onlardan bir qismi isd hdmin adami yalangi sayib yerbrinddn tdrpdnmdzbr. 
Du§mdnbr isd Sdhdr tezddn hiicuma kegdrdk onlari oldiirdr, var-dbvbtbrini is? qardt eddrbr. Mdtid itadt edib 
gdtirdiyimd tabe olanin hah ib mdtid asi olub Haqdan gdtirdiyimi tdkzib eddnbrin hah bebdir». 741 

On be§inci misal 

Bir ki§i ev hazirlayar, onun icini bazayar, igarisini lazimi mai§at a§yalan ila tamin edar va 
insanlan evina qonaq gagirar. Har bir qonagi yum§aq do§ayin uzarinda eyla§direr. Har bir qonaga 
qizildan olan qabda at gatirar. Qonaqlarm sufrasina bahali qablarda ehtiyaclan olan har bir §ey qoyar. 
Qonaqlara ev sahibinin xidmatcilari qulluq edarlar. Agilh insan bunlarm ev yiyasinin mall, mulkii va 
koleleri oldugunu bilir va evda oldugu miiddetde qablardan va ziyafatdan istifada edir. Qalbini bela 
§eylara baglamir, heg urayinda da bu qablann onun olmasmi fikirla§mir. Bir qonagm ev sahibina qar§i 
neca davranmaq lazimdirsa, elaca da davranar. Onun ayla§dirdiyi yerda aylagar, qabagma qoyulani 
yeyar va ev sahibini tamdigmi, onun neca qonaqparvar va saxavatli oldugunu bilmakle kifayatlanib 
alava ba§qa bir §ey soru§maz. Hormatla eva daxil olar, orada hormatla davranar va hormatle da bu evi 
tark edar ki, ev sahibi onu mazammat etmasin. Axmaq insana galdikda, o bu evin sakini olmasmi, 
buradaki qab-qacagi 6z evina aparmagi va orada istadiyi kimi istifada etmayi iirayindan kecirar. 
Maclisda ozuna bir yer secar, bu qab-qacaqlan hamin yera qoyub gizladar va har dafa da ev sahibi ona 
har hansi bir a§ya teqdim etse, iireyinde bu e§yanm ozuna maxsus olmasmi arzular. Ev sahibi onun na 
etdiyini gorer, lakin qonaqparverliyi onu evden qovmasma mane olar. Bu axmaq isa a§yalara va eva 
sahib oldugunu zann etdiyi, evdan va a§yalardan haqiqi ev sahibi kimi istifada etdiyi va orani 6z evi 
saydigi zaman ev sahibi qulluqcularrni gondarib onu amansizcasma evdan qovdurur, uzarinda olan 
har §eyi alindan ahr ve adam hec bir qab-qacaga sahib ola bilmir. 9ksina, ev sahibinin qazabini 
qazanir, onun adamlan va xidmatcilari yanmda riisvay olaraq evden qovulur. 

Agilh insanlar bu misal atrafmda layiqinca dii§unsunlar. ^iinki bu haqiqata tarn uygundur. 
Yardim dilamak iigiin iiz tutulan yegana varliq Allah-taaladir. 

Abdullah ibn Mesud bela demi§dir: «Bu dilnyada ya§ayan hdr kds qonaq, mail isd dmandtdir. Qonaq 
geddr, dmandt isd sahibind qaytanlar». 742 

Buxari va Muslim 9nas ibn Malikin bela demasini ravayat edirlar: «dbu Tdlhanin Umm 
Siileymddn olan bir oglu olmu§du. Umm Siileym yaxinlanna: "Heg kds mdn soybmdmi§ dbu Tdlhaya oglunun 
olduyunu soybmdsin " - demi§dir. dbu Tdlha gdbndd ona §am yemdyi gdtirmi§, dri yeyib-igdikddn sonra onun 
iigiin hdmipkinddn daha gozdl goriinmdyd gah§mi§, bdzdnib-diizdnmi§ vd dri dd onunla cinsi dlaqddd olmu§dur. 
Umm Siileym drinin doydugunu vd cinsi dlaqdni bitirdiyini goriib: "Ey dbu Tdlha! dgdr bir camaat bir ev 
dhlind dmandt olaraq nd isd verib sonra da onu geri istdSd, ev dhli onu qaytarmaya bibrmi?" - deyd soru§mu§, 
dbu Tdlha isd ona: "Xeyr" - deyd cavab vermisdir. Bu zaman Umm Siileym drind: "Onda oglunun oliimiind 



741 el-Buxari, 7283; Muslim, 2283. 

742 yuxanda verilmisdir. 



189 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

sdbir eddrdk savabini istd " - deydtdk oglunun olurn Xdbdrini vermi§dir. Bunu e§iddn dbu Tdlha dSdbb§mi§ to; 
"Nd iigun sdn mdni girkli bit vdziyydtdd buraxdiqdan sonra oglumun olduyunu dedin?" - demi§dir. 0, evddn 
gixib Allah elgisinin hilzuruna gdlmi§ to dhvalati ona nagil etmi§dir, Allahin elgisi isd: "Allah sizin gecdnizi 
bdYdkdtli etsin!" - deyd dua etmi§dir». 743 9nas bunu deyib hedisi axira qadar soyladi. 

On altinci misal 

Bir dasta camaat sahrada yol gedirler. Birden susuzluq onlan buriiyur. Bir danizin sahilina 
gelirlar. Danizin suyu gox aci va gox duzlu olur. Bark susadiqlarmdan acihgi va duzlulugu hiss 
etmadan sudan igirlar. Har dafa su igdikca da yangilan daha da artir. Nahayat bagirsaqlan partlayir 
va susuzluqdan olurlar. Aralannda olan agilh insanlar suyun duzlu va aci oldugunu va onu igdikca 
da susuzlugu daha da artirdigmi bildikleri iigun denizdan xeyli aralandiqdan sonra §irin sulu bir 
araziya rast gelirlar. Orada quyu qazirlar. Quyudan §irin su qaynayir. Ondan igirlar, xemir yogururlar 
va yemak bi§irirlar. Sonra isa danizin kanarrnda qalan qarda§lanni §irin suya saslayirlar. Danizin 
kanarrndakilanndan kimisi onlara istehza edar, kimisi dii§diiyu hahna razi olar. (^agm§a cavab 
veranler gox az olar. 

Bu misahn eynisini Isa cakarak bele deyir: «Diinyani istdydn ddnizddn su igdn insana bdnzdr. Hdr 
ddfd su igdikcd yanqisi daha da artar to mhaydt [gox su igdikddn ddniz suyu bagirsaqlanna dolaraq] onu 
oldurdr». 744 

On yeddinci misal 

Insan, onun mah, amali va tayfasi ug qarda§i olan adam kimidir. Hamin adam miitlaq uzun bir 
safara gixmahdir. Qarda§lannrn ugiinii da yanrna cagmb deyir: «G6rduyuniiz kimi manim uzun bir 
safara gixmagimm vaxti galib gatdi. Indi sizlara avvalkindan daha gox ehtiyacim var». Qarda§lanndan 
biri: «Manim saninla olan qarda§hgim bura qadardir. Bundan sonra sanin qarda§m va dostun 
deyilam. Mandan bu qadar» - deyir. Qarda§i ona: «Sanin mana heg bir komayin daymayib» - deyir va 
uziinii o biri qarda§ma tutaraq: «San neca, mana komak eda bilarsanmi?» - deya soru§ur. Qarda§i: «Bu 
giina qadar sanin qarda§m va dostun idim. Safar tadariikunu goriib sani miniyine mindiranedek 
saninlayam. Lakin ondan sonra sanin dostun sayilmiram» - deya cavab verir. Ki§i: «Menim sanin 
safarda mani mii§aiyat etmana ehtiyacim var» - deyir. Qarda§i da: «Bu mumkiin deyil» - deya etiraz 
edir. Ki§i o qarda§ma da: «Sanin da mana heg bir xeyirin yox imi§» - deyir va uziinii iiguncii qarda§ma 
tutub: «San neca, mana komak eda bilarsenmi?» - deya soru§ur. Qarda§i isa bela cavab verir: «Man 
sanin saghgmda, xastalandiyin zaman, dostun olmu§am. Indi da sanin dostunam. Miniyina minana 
kimi da, safarda da saninlayam. San getsan, man da gedaram, otursan, man da oturaram. Getdiyin 
olkaya gatdigin zaman da saninlayam va heg vaxt sandan aynlmaram». Ki§i ona bela dedi: «Dostlarim 
arasmda san manim an dayarsizi idin. Hemi§e onlan sandan iistiin tutardim. Ka§ki sanin haqqmi 
avvaldan bilaydim va sani onlardan ustiin tutardim». 

Bu iig qarda§m birincisi adamin mal-dovlati, ikincisi qohum aqrabasi va tayfasi, ugunciisii isa 
amalidir. Bu misalm eynisi Peygambardan marfu isnadla ravayat olunsa da, hadis olmasi isbat 
edilmemi§dir. Hamin revayati 9bu Cafar Uqeyli «Kitabud-duafa» adli aserinda Ibn Sihabdan, o da 



743 al-Buxari, 1301; Muslim, 2144. Lsfz Miislimindir. 

744 Ibn 3bi ed-Diinya, "Zammid-Dunya", 342. 



190 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Urvadan, o da Ai§adan neql etmi§dir. Ibn Museyyib isa onu Ai§adan marfu isnadla ravayat etmi§dir. 
Bu misal hadisin manasi ila sahihdir va haqiqata uygundur. 745 

On sdkkizinci misal 

Bu an yax§i misallardandir. Bela ki, bir §ah insanlarin icinda kef cakmasi iigun cox goriilmamis, 
va e§idilmemi§ genis, va cox gozal bir saray tikdirir. Saraya galan yolun ortasmda har air zinatla 
bazedilmis, va an gozal geyimlar geymis, bir qadm ayla§dirir. Yoldan kecanlar onun yanmdan oturlar. 
Qadinm da alinin altmda bir nece komekcisi va xidmatgisi olur. Qadmin va komakcilarinin elina bu 
yoldan otiib §ahrn sarayma gedanlara vermak uciin azuqa verilir. Sah qadrni komakcilari ila birlikda 
hiizuruna gagiraraq ona bela amr edir: «Yoldan otanlardan kim sana baxmayib sandan manim yanima 
gelmek iigiin kifayat qadar azuqa istarsa, ona qulluq et va azuqa ver. Ona manim yanima galmasinde 
mane olma. Oksina, ona yanima galmasi iigiin lazimi qadar komeklik et. Kim da gozlarini sana dikib 
saninla qalmaga razi olsa, sani mandan ustiin tutsa va sana qovu§maq istasa, onu an pis azabla 
cazalandir, an dayarsiz §eyi ona verib yanmda i§lat. Onu vah§i heyvanm qagdigi kimi arxandan qagirt. 
Kim da sandan yemak istarsa, ona az bir §ey verarak hiyla qur, sonra verdiyini geri al va onu 
tamamila soyub talan et. Sonra xidmetcilarini va alaltilarmi onun ustiina burax. O sana na qadar gox 
mahabbat va hormat gostarsa, san da ona bir o qadar nifrat et, ona qar§i algaqcasma davran va 
tahqirlar et ki, pe§man olaraq cam cixsrn». 

Diinyani isteyanlarla axirati istayenlarin hahni gostaran bu misal haqda darinden fikirla§. 
Yardim dilemek iigiin iiz tutulan yegana varhq Allah-taaladir. Bu misal Allahdan neql olunan qiidsi 
bir hadisdan goturulmu§dur. Hadisda Allah-taala diinyaya: «£y Dunya! Xidmdt et vd Sdnd xidmdt 
eddnbri oziina xidmdt etdir» - deya amr edir. 746 

On doqquzuncu misal 

Bir hokmdar havasi saf, suyu bol olan bir yerda gozal bir §ahar saldinr. Bu §ahara su kanallan 
gakdirir, agaclar akdirir. Olaltilarma: «Sahardaki an gozal yerlar ugrunda qagaraq yan§m. Tez 
catanlara an yax§i yerlar verilacakdir. Gerida qalanlan isa camaat kocarak §ahera giracak va onlann 
manzillerini gotiiriib orada yerla§acaklar. Belelikla, arxada qalanlar hasret gakanlarden olacaqdir» - 
deyir. Sonra hokmdar onlara yaris, meydani tikdirir. Meydanda uzun kolgasi olan boyiik bir agac 
akdirir. Agacm altrndan isa arx gakdirir. Bu agacm iizarinda har nov meyva va gozal nagmali qu§lar 
olur. Hokmdar insanlara bela deyir: «Bu agaca va onun kolgasina aldanmaym. Tezlikle bu agac 
kokundan qopardilacaq, kolgasi yox olacaq, meyvalari tiikenacak va qu§lan olacekdir. Lakin 
hokmdarm §aharina galdikda, agaclan, meyvalari abadi, kolgalari uzun, nematlari isa daimidir. O 
§aharda gorulmayan, e^idilmayan, heg kasin aghna galmayan §eylar vardir». Insanlar bu §aharin admi 
e§iden kimi onu axtarmaq meqsedila yola du§arlar. Badanlarina yorgunluq cokdiiyii, susuzluq onlari 
buriidiiyu zaman tezlikle kokundan kesileceyi gozlenilan agacm yanmdan otdiilar va onun altmda 
aylasJb kolgasi ila kolgalanmaya, §irin meyvalarindan dadmaga va qu§larm gozal nagmalarini 



745 Bu misala uygun msnali hadis Siinneda var va onu Bnas revayat edib: Peygember deyib: "Olunii tig gey miigayat edar: 
ailasi, mall vs smali. Bunlardan ikisi qayidar, biri onunla qalar. Ailesi ve mall qayidar, emsli onunla qatar". al-Buxari, 6514; 
Muslim, 2960; Ibn Hibban, 3107. 

746 hadis movdudur: "Tszkiret el-M6vduat", seh. 175. 

191 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

dinlamaya basladilar. Onlara: «Siz ozuniizii qorumaq va yansa gora atlanniza talim kecmak iigiin 
onun altmda yigisdiniz. Atlara minmak iigiin hazirlanm va hazir vaziyyatda dayanm. Boru galmdigi 
zaman yans iigiin cidir meydanma gatm» - deyildi. Onlann aksariyyati bu gaginsa naraziliq ederak: 
«Biz bu air kolgaliklari, su bulaqlanni, yetismis meyveleri, bele bir rahathgi neca qoyub gede bilarik. 
Bu istida, bu yorgunluqla va bu toz-torpaqda bagirsaqlarm pargalandigi susuz gollarda bu uzaq safari 
neca qat edib yans meydanma atila bilarik. Axi biz naqdi neca uzaq miiddata tayin olunmus bir 
nisyeya sata bilarik. Gorduklarimizi qoyub gormadiklerimiza neca qaca bilarik. Oldaki naqd bir sey 
birisi gun vad olunan bir seydan daha xeyirlidir. Gorduyiinii gotiir, esitdiyini burax, biz bu giiniin 
ovladlariyiq. Bu hal-hazirda olan yasayism na zaman catacagimizi bilmadiyimiz uzaq olkada olan 
yasayis iigiin niya tark edak» dedilar. Har min nafardan bir nafar ayaga qalxaraq bela dedi: «And 
olsun Allaha ki, bizim bu dayandigimiz yer kesilmesi, meyvalarinin tiikenmesi, quslarmm olmasi 
yaxm olan agacm tiikanan kolgesidir. Davamli kolga, abadi xosbaxt heyat ugrunda olan bir yansi 
aldan buraxmanq. Onu tark edanlar yalniz acizlarin acizidir. Kolgaliyin altinda istirahat edan bir 
yolguya orada gadirrni qurub isti va soyugun aziyyatina maruz qalmasmdan qorxaraq orani oziina 
mesken etmesi yarasmaz. Bunu ancaq an safeh insan edar. Ela isa yansa talasin, yansa talesin!» 

Yarisa qatilanlar: «01umun hokmii diinyada kecarlidir. Bu diinya daim qarar tutulasi bir diyar 
deyildir. Tadarukuniizu tez edin. Ciinki omruniiz da safarlardan bir safardir. Yans atlanni qacirdm va 
talasin ki, onlar geri almacaqlar. Axi onlar amanatdir. Oziiniiz bu diinyada safarda ola-ola miivaqqati 
kolgaliyin altinda qarar tutmaym. Kim bu diinyada yaxsi yasamaq istarsa, iimidini sonu olan bir yera 
baglamis olur. Hayatlarm an yaxsisi bu diinyadan ayrildiqdan sonra yans ahlinin yurdundaki an 
yaxsi diyardir» - deyib yans meydanma atilarlar. Yoldaslarmm azligmdan qorxmaz va niyyatlarin 
belinda gedarlar. Gedarkan onlari hec kas qmamaz. Gerida qalanlar agacm kolgasinda yatirlar. Allaha 
and olsun ki, gox kegmedan agacm budaqlan solmaga, yarpaqlan tokiilmaya meyvalari kesilmaya, 
bulaqlan gekilmaya baslayir, sonra agac kokiinden kesilir. Agacm altinda qalanlar isa samum 
kiilayinin istisindan cevrilirlar. Kolgasinda yasadiqlan hayatm arxada qalmasmm hasratini gakirlar. 
Agaci yandmrlar, onun atrafmdakilar isa od tutub ahsar. Atas onun altinda oturanlan biiriiyar, heg 
kas da atasdan qaca bilmaz. Onlar: «Bizimle birlikde agacm altinda kolgelanib sonra isa gixib geden 
athlar hani» - deya faryad edarlar. Onlara: «Basmizi qaldirm, onlann yerini gorarsiniz» - deyilir. 
Baslanni qaldinb baxarkan uzaqdan onlann hokmdarm saharindaki saraylarda olduqlanni, saraym 
otaqlarmda miixtalif nov lazzatlardan hazz aldiqlanni gordiiklari zaman onlarla birlikda ola 
bilmadikleri iigiin pesmangihqlari iki qat artir va ela bu zaman ozlari ila istadiklerinin arasi kasilir. 
Onlara: «Arxada qalanlarm cazasi budur» - deyilir. Bu barada Allah-taala bela buyurur: «Biz [bunlari 
haram buyurmaqla] onlara zulm etmadik. Onlar [giinah islar gormakla] ozlari ozlarina ziilm 
edirdilar. [Buna gora da Allah bir gox nematlari onlara haram buyurdu]» (dn-Ndhl, 118). 

iyirminci misal 

Peygambar diinyani ikiya boliiniib sonda isa bir iplikdan asih qalan paltara banzadir. Bu paltar 
iplikdan gox da asih qala bilmaz. Ibn Obi Diinya Fadl ibn Cafardan, o da Vahb ibn Hiyaddan, o da 
Yahya ibn Said Qattandan, o da Obu Said Xelef ibn Hebibden, o da Onas ibn Malikden Allah elcisinin 
bele demesini ravayat etmisdir: «Bu diinya dvvdlddn axira kimi ikiyd boliinub sonra isd bir iplikddn asih 

192 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

qalan paltara bdnzdr. Bu iplik dd az qala qinlacaqdir». 747 

Bu misalm daha genis, §erhini bilmek istesen, Imam Ohmedin "Miisned'mde 9bu Nazradan, o 
da 9bu Saidden revayat etdiyi hadise bax. Belelikle, 9bu Said deyir: «Bir ddfd Allahin elgisi dsr namazini 
bizd giinorta qildirdi. Sonra ayaga durub xiitbd oxumaga ba§ladi. Qiyamdtddn oncd m varsa, hamisini xdbdt 
verdi. Bunlari yadinda saxlayan saxladi, unudan unutdu. Camaat ba§ini qaldirib giim§d baxirdilar ki, gorsunbr 
heg batmadigi yer qalibmi. Eld bu zaman Allahin elgisi: "E§idin! Diinyanin kegirdiyi vaxtla miiqayisddd qalan 
vaxti, sizin bu giiniiniiziin kegdn vaxti ild miiqayisddd qalan vaxti qdddtdir" - buyurdu». 74S 

Haf s ibn Qiyasdan, o da Leysdan, o da Mugire ibn Hekimdan, o da ibn Omerden bele demasini 
ravayat edir: «Allahin elgisi bizim yanimiza gixdiqda gums sualari xurma budaqlarimn iizdrim dii§iirdii. 
Peygdmbdr: "Diinyanin qalan omrii bu gunumuzun kegirdiyi vaxtla miiqayisddd qalan vaxti qdddtdir" - 
buyurdu». 749 

Ibn 9bi Diinya Ibrahim ibn Saddan, o da Musa Ibn Xalafdan, o da Qatadadan, o da Onasdan 
bela ravayat edir: «Allahin elgisi giin batan vaxt xiitbd oxuyaraq: "Diinyanin kegirdiyi vaxtla miiqayisddd 
qalan vaxti sizin bu giiniiniiziin kegdn vaxti ild miiqayisddd qalan vaxti qdddtdir" - buyurdu». 750 

Diinya biitiinliikla bir giin kimidir. Allahin elgisi o giiniin axirmda giin batmami§dan az onca 
gondarilmi§di. Cabir va 9bu Hiireyra revayat edirlar ki, Peygambar §ahadat va orta barmaqlanni 
birla§dirib: «Mdn vd qiyamdt beld gonddrildik» - dedi. 751 

Salaflardan biri bela deyir: «Sabir edin! Qiinki diinyanin giinlari azdir. Siz dayanan bir 
karvansmiz. Sizlardan biri cagnldigi zaman az qala arxasma bela baxmadan cagm§a cavab verir. Men 
sizin oziiniiziin oleceyinizi xeber verdim. Oliim qacilmaz bir hebsdir. Allah ise pusqudadir. 
Heqiqeten, ruhlar Vaqie suresinin axirrnda deyildiyi kimi gixir». 

iyirmi birinci misal 

Diinya su ile dolu boyiik bir hovuza benzer. Insanlar ve heyvanlar su icmek iigiin bura gelerler. 
Bu hovuza gelenlerin saymin gox olmasmdan hovuzda su azalmis, ve nehayet insanlann hovuza 
girmesi ve heyvanlarm ifraz etmeleri sayesinde hovuzun dibinde bulaniq su qalmi§dir. Muslim Utba 
ibn Qezvandan revayet edir ki, Xalid ibn Omer el-9devi onlara xiitbe oxudu ve xiitbesinde bele dedi: 
«Diinya kegici oldugunu xeber vermi§ ve siiretle kegib getmi§dir. Diinyadan ise sahibinin saxlamaga 
gah§digi su qabmda qalan saxlanti kimi bir §ey qaldi. Siz bu diinyadan zaval olmayan bir yere 
kogeceksiniz. Ele ise en saleh emellerle kogiin». 752 

Abdullah ibn Mesud bele deyir: «Allah-taala diinyani biitiinliikle az etmi§dir. Diinyadan ise 
ancaq azm azi qalir. Diinyanin qalan omrii saf suyu igilib bulaniq suyu qalan gole benzer». 753 



747 zaifdir: Ibn 3bi sd-Diinya, "Zemmid-Diinya", 221; "Qasrul-emel", 122; al-Beyheqi, "§uabul-Iman", 10240; el-Albani, 
1970; 9bu Nairn, "al-Hilye", 8/131. 

748 hasandir: 9hmad, 3/19, 61; at-Tirmizi, 2191. 

749 sahihdir: Ibn 3bi ad-Diinya. "Qasrul-amal", 120; el-Iraqi, "al-Mugni", 4/459, hasan sanadla; Man deyirem: senad zaifdir. 
8hmad, 2/133; 8hmad §akir, 6173. 

750 hasandir: Ibn Bbi ad-Diinya, "Qasir al-amal", 121; Ibn Carir, "Tarix", 1/6. 

751 al-Buxari, 6505, Bbu Hureyranin hadisi; Miislim, 867, Cabirin hadisi. 

752 Muslim, 2967. 

753 al-Buxari, 2964. 

193 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

iyirmi ikinci misal 

Bir xalq bir miiddet bir seherde yasayir. Hemin seherde goxlu hadiseler ve balalar olur. §eherin 
yollari dagilmis veziyyatda olur. Tez-tez ora yagi diismenin qosunlan hiicum gekir. Bunu goren 
hokmdar miisibet ve xesteliyin giro bilmeyeceyi bir yerde ikinci seheri saldinr. Birincini ise xaraba 
qoymaq istayir. Oranm sakinlarinin yanma elgi gonderib bildirir ki, iig giindan sonra hami seheri tark 
etsin va heg kas geri qalmasm. Ohaliye birinci seherde gekisi yiingiil, qiymati isa baha olan an gozel, 
an faydah, hokmdar iigiin yararh olan lal-cavahiratlari, qizil va giimiisleri onun ikinci seherine 
dasimalarmi amr edir. Hokmdar onlara beledgiler va yiik dasima aletlari gonderir. Onlarm gelisi 
miinasibeti ila yol gekdirir va gostericiler basdinr. Onlarin bir-birina tasir edarak ikinci sehere 
getmalari iigiin dalbadal elgiler gondarir. Lakin onlar dastalara ayrihrlar. Cox az insanlar bilirlar ki, 
onlar bu seherde uzun miiddet qala bilmazlar. Buna gore da onlar bu §aharda faydah a§yalan goturiib 
hokmdann ikinci §eharina apara bilmediklari teqdirde, fursati eldan buraxmi§ olacaqlarma va bir 
daha bela bir fursati ala kegira bilmayacaklarina tarn yaqin idilar. Ona gora da onlar vaxt fursatini 
dayarli asyalan qoyub dayarsizlara sarf etmayin zararli oldugunu goriib birinci saharda hokmdar 
tigtin en sevimli va en faydah esyalarm hansi oldugunu mueyyenlesdirmeye basladilar. 
Miieyyenlesdirdikden sonra daha basqa seye baxmayib ise basladilar. Onlarin her biri hokmdann 
hiizuruna boyiik bir cevahiratla getmesi hokmdar iigiin demir, demir pul ve diger agir esyalarla 
getmekden daha hormetli oldugunu goriib ne qeder kigik bele olsa, hokmdann yanmda en qiymetli 
ve onun iigiin en sevimli esyani elde etmeyi qarsisma meqsed qoydu. Diger bir deste ise yiikii agir 
olan esyalan hazirlamaga basladilar. Yiiklerinin goxluguna gore bir-birileri ile reqabet apanrdilar. Bu 
deste de bir nege qisme boliiniir. Onlardan bezilerinin yiikii pul, bezilerininki ise ozlerine layiq diger 
esyalar idi. Lakin onlarin meqsedleri yiikleri hazirlayib basqa sehere kogmek idi. Diger bir deste ise 
birinci seherdeki qesrleri temir etmeye iiz tutdular. Baslari qesrlerin bezedilmesine, kef-damaga 
qansdi. Ikinci sehere kogiib getmek isteyenlere qarsi miiharibe elan edib: «9ger bizimle seherin 
yeniden qunilmasmda, onun veten segilmesinde ve birge yasayisda bize qosulmasaniz, size bizim 
mallanmizdan her hansi bir sey gotiirmeye ve buradan basqa yere kogmenize imkan vermeyeceyik» - 
dediler. Belelikle, onlar miiharibeye basladilar. Kogiib getmek isteyenlerle doyiisdiiler. Onlarin 
mallanni yemeye, ailelerine hiicum gekmeye gahsdilar. Onlardan yalniz hokmdann birinci seheri terk 
edib ikinci sehere getmelerini emr etdiyi zaman onun devetini qebul etdikleri iigiin intiqam ahrdilar. 
Dordiincii bir deste ise gezib-dolasir, istirahet edir ve: Ǥeherin yeniden qurulmasinda oziimiize 
eziyyet vermirik, ne de seherden kogiib gedirik. Kogmek isteyenlere ise ne mane oluruq, ne de komek 
edirik» - deyirdiler. Hemin seherde hokmdann iginde heremxanasi olan qesri var idi. Qesr hasarla 
ehateye ahnmis ve gozetgilerle miihafize olunurdu. Gozetgiler seher ehalisinin ona yaxinlasmagmin 
qarsismi ahrdilar. Orada olanlar qesri ne qeder dovre vurdularsa da, igeri daxil olmaq iigiin qapmi 
tapa bilmediler. Hasan dagidib igeri girdiler. Heremxanani dagitdilar. Oradan hokmdann qezebine 
sebeb olacaq ve ona agir gelecek esyalanni gotiirdiiler. Bununla kifayetlenmeyib basqalanni da 
heremxanani dagitmaga ve hokmdann esyalanni gotiirmeye gaginrdilar. Bele bir vaxtda boru gahndi, 
onlarin hamisi bir yere toplandi, heg kes arxada qala bilmedi. O destelerin her biri movcud 
veziyyetinde hebs edilib hokmdann hiizuruna getirildi ve hokmdar onlan bir-bir sorgu-suala gekdi. 
Onlar birinci seherden getirdikleri mallan hokmdara erz etdiler. Hokmdar ona yarayan mallan aldi, 
yararsizlan ise sahiblerinin iiziine girpdi. Heremxanasmi dagidanlan ise emellerinin miiqabilinde 

194 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

cazalandirdi. Giinahkarlar dagitdiqlan qasri tamir etmak, onun haramxanasmi qorumaq va bu 
tacirlarin hamin sahardan gatirdiklari mallardan gatirmak iigiin yenidan birinci Sahara qayitmaq iigiin 
izn istadilar. Lakin hokmdar: «Heyhat! Artiq o sahar ela xarabazarhga gevrilmisdir ki, bir daha temiri 
miimkiin deyil. Ondan sonra isa ebadi viran qoyulmasi miimkiin olmayan bir sahar vardir» - dedi. 

iyirmi iiguncii misal 

Dunya yuxuya banzar. Diinyada yasamaq yuxudur, oliim isa oyanmaqdir. Dunya tarlaya 
banzar. Orada islemek toxum ekmekdir. Bigin isa qiyamat giiniidiir. Dunya iki qapili eva banzar. 
Insanlar bir qapismdan girar, digar qapismdan isa grxarlar. Dunya yumsaq va ozal rangli bir ilana 
banzar. Sancmasi ila oldiirar. Dunya laziz dadh, xos iyli zaharli yemaya banzar. Kim ondan ehtiyaci 
qedar qidalansa, safa tapar, bundan artigmi yeyani isa oldiirar. Diinya madadaki yemaya banzar. 
9zalar ondan ehtiyaci qadar qidalanar. Artigmm isa bagirsaqlarda saxlanilmasi ya oldiirar, ya da 
aziyyat verar. Peygambarin da yasilhq yeyan heyvan hadisinda 754 qeyd etdiyi kimi insan onu ifraz 
etmedikca rahathq tapmaz. Diinya an kifir qadma banzar ki, gozlarindan basqa biitiin badani ortiik 
altmda olar. Gozlariyla insanlan fitnaya salaraq evina davat edar. Insanlar da onun davatini qabul 
edib evina getdikde qadm onlar iiciin goriiniisiinii agar vu onlan bicaqlan ila keserek quyuya atar. 
Kohna va taza asiqlarinin hamisinin basma bu oyunu agar. 

Qaribadir ki, diinyanin taza asiqlari gozii gixmis qardaslarmm basma galan miisibat va balalan 
gora-gora onlarm oldiikleri yera tez gatmaq ugrunda bir-birilari ila yansarlar. Bu barada Allah-taala 
Qurani-Karimde bele buyurur: «Siz ozlarina ziilm edanlarin yurdlannda da sakin oldunuz, onlarm 
ba§ma nalar gatirdiyimiz da siza balli oldu. Ustalik sizin iigiin [ibratamiz] masallar da cakdik» 
(Ibrahim, 45). 

Diinya haqqmda Allah-taalanm Oz kitabmda gakdiyi misallar kifayatdir va onlar diinya 
heqiqetlarina tarn uygundur. 

Sabir edan yoxsullarm iistiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, diinyanin ig iizii bele olduqda 
ondan aza qane olmaq va diinyada zahid kimi yasamaq diinya malmi yigmaqdan va ona ragbat 
beslemekdan daha xeyirlidir. Onlarm sozlarina gora diinyaya ragbetla Allaha va abadi axirat 
diinyasma ragbat bir yerde camlene bilmaz, bu har iki ragbat bir yerda barabar yasaya da bilmaz. 
Miitlaq onlardan biri digarini qovacaq va maskana sahib olacaqdir. Allah elgisinin qizi ila Allah 
diismaninin qizi bir kisinin kabini altmda hamisalik toplana bilmazlar. Yena da sabir edan yoxsullarm 
iistiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, Allah elgisina diinyanin xazinalarinin agarlan arz 
olunduqda onlardan imtina etmasi dalil iigiin kifayatdir. Tabii ki, agar Allahm elgisi onlan gotiirseydi, 
bununla o, maxluqat arasmda Allaha an gox siikiir edan banda olardi va bu onun Allah dargahmdaki 
daracasina heg bir manfi tasir etmazdi. Lakin Peygambar biitiin bunlara baxmayaraq, bir gun ac, bir 
gun tox yasamagi segdi. 755 Hatta diinyasmi dayisarkan zireh paltan ailasina yemak aldigi iigiin girov 
olaraq saxlanilmisdi. 756 

Sabir edan yoxsullarm iistiin oldugunu iddia edanlar Allah elgisinin oliimiindan sonra insanlan 
4 qisma boliirlar. Birinci qisim 9bu Bakr as-Siddiq va onun yolunun davamgilandir ki, na onlar 



754 yuxanda verilmigdir. 

755 yuxanda verilmigdir. 



756 yuxanda verilmigdir. 

195 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

diinyani sevmisdar, na da diinya onlan. ikinci qisim Omar ibn al-Xattab va onun getdiyi yolun 
yolculandir ki, diinya onlan istasa da, onlar diinyani istamami§lar. Ugiincii qisma aid olan Banu 
Umeyye qebilesinin xalifalari va onlann yolu ila gedanlardir. Onlar da diinyani, diinya da onlan 
istami§dir. Bunlar arasmda yalniz Omar ibn Abduleziz istisna olunur. Ciinki diinya onu istasa da, o 
diinyani istamemi§dir. Dordiincii qismin insanlan isa diinyani istayanlar, lakin diinya tarafindan 
istanilmayan Allahm yoxsul insanlandir ki, Allah diinyani onlann qalbina yerla§dirmi§ va diinya 
malmi yigmaqla onlan imtahana cekmi§dir. Heg kasa sirr deyildir ki, bu siniflarin arasmda en xeyirlisi 
birinci qisimda ozlarina yer alan insanlar hesab olunur. Ikinci qisim da faziletlidir. Ciinki onlar da 
diinyani istamadiklari iigiin birinci qisma qo§ulmu§lar. 

Sabir edan yoxsullann iistiin oldugunu iddia edanlar deyirlar ki, bir nafar Allah elgisinin 
hiizuruna galarek: «Ey Allahin elgisi! Mdnd eld bir dmdl gostdr ki, onu etdiyim zaman hdm Allah, hdm dd 
insanlar mdni sevsin». Allahin elgisi isd held dedi: «Diinyada zahid ol ki, Allah sdni sevsin. Insanlann sdni 
sevmdsi iigiin isd onlann mahna goz tikmd» 757 . Ogar zanginlik afzal olsaydi, onda Allahin elgisi ona zangin 
olmagi maslahat gorardi. Allah-taala kafirlarla vuru§magi qanunila§dirmi§, lakin diinyadan tacrid 
olduqlanna va tarkidiinyahqlarma gora rahiblarla vuru§magi qadagan etmi§di. Rahiblarin Allahin, 
Onun peygambarlarinin va dininin dii§manlari olmasma baxmayaraq onlara qar§i miihariba 
olunmamasi va onlann iizarina cizya vergisinin qoyulmamasi qanunu uzun miiddatdir ki, 
qalmaqdadir. Ela buradan malum olur ki, tarkidiinyaligm Allah yanmda oziinamaxsus yeri vardir. 
Hemcinin yoxsullann iistiin olmasirun hikmeti onlann cazasmin zanginlarla miiqayiseda daha yiingiil 
olmasidir. Bela ki, evli adamin zina etmasinin kaffarasi olane kimi da§qalaqdirsa, subay adamm zina 
etmasinin kaffarasi isa §allaq va siirgiindiir. Buna gora da yoxsulun savabi zanginin savabmdan daha 
boyiik olur. Yoxsullugun har bir agn-acismi va zalilliyini dadmi§, qalbi qiriq, ma§aqqat va agirhqlarm 
manganasi altmda olan kasib insanla zanginliyin izzat va lazzatini dadan va birba§a onun §irin 
nemetlerindan lazzat alan zangin insan Allah dargahmda neca bir ola bilar. Yoxsullar yoxsullugun har 
bir agn-acisina Allahin onlan hifz etmasi ila doziir va buna sabir edarak Allahdan razi qalirlar. 
Miicahidlarin ma§aqqatinin miikafati hara, rahat va tahliikasiz yerda oturub Allaha ibadat edanlarin 
miikafati hara! 

Iki hal neca barabar ola bilar?! Biri ila Cannat, digari ila isa Cahannam ahata olunmu§dur. 
Nafsin istadiklarinin asasi mal-dovlatdir, ma§aqqatlarin asasi isa yoxsulluqdur. Yoxsul miskinliyin, 
acligm, gilpaqligm va ehtiyaclarm agn-acismdan xilas ola bilmaz. Bu agrilann har biri onun qar§ismda 
duran pisliklarin kaffarasidir. Bunlarm har biri kasibm yax§ihq edarak alda etdiyi savabm iizarina 
galir, onlar zanginlarin saleh emellarina ortaq olurlar, kaffaralarin goxlugu ila zanginlardan 
farqlanirlar. Lakin mal xarclamakda, sadaqe vermakda, insanlann manfaatina xidmat etmekda 
onlardan geri qalirlar. Lakin kasiblarm bu i§da da zanginlara qo§ulmasi onlann miikafati qadar savab 
qazanmalan iigiin yollar vardir. Bela ki, Allah-taala onlann niyyatindan bilir ki, agar onlara da 
zanginlara verilan mal-dovlat verilseydi, onlar da zanginlarin etdiklarini ederdi. Ogar yoxsul samimi 
qalbdan: «Manim da var-dovlatim olsaydi, onlann etdiyi yax§i amallari man da edardim» - deyarsa, 
niyyatina gora zanginlarin qazandiqlan savaba barabar savab qazanarlar. Bela ki, Peygambar bunu 
Imam Ohmedin va Tirmizinin Obu Kab§a al-9nmaridan ravayat etdiyi hadisda 758 vurgulami§dir. 



757 zaifdir: "Sahih al-9zkar va daifs", 1250/267. 

758 sahihdir: 9hmed, 4/230, 231; et-Tirmizi, 2325; ibn Maca, 4228. 

196 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Diinya yoxsul iigiin zindandir. Qiinki yoxsul diinya nematlarindan va onlari dadmaqdan mahrumdur. 
Lakin zangin isa bu zindandan xilas olmu§dur. Peygambar hadislarinin birinda: «Dunya mominldr 
iigiin zindan, kafirhr tigun isd cdnmtdir» 759 - deyarak bu fikri bir daha tasdiqlemi§dir. Zengin nefsini 
zanginliyin gagirdigi §eylardan va azgmliqlardan qorumayib oziinii §ahvetlar meydanma atsa, diinya 
onun iigiin cannat olar. O fazilata yoxsullugun zindanmda habs olunan kasiba ox§adigi zaman nail ola 
bilar. 

Allah-taala va Elgisi miikafatlan diinyada verilan insanlan mazammat etmi§lar. Qiinki bu 
miikafatlar ya axirat miikafatlarmin avazidir, ya da axirat miikafatlarmdan gixilir. Kim diinya 
nematlardan mahrum edilibsa, axirat nematlari ona tarn olaraq verilacakdir. Allahm elgisina badam 
siyigi gatirildiyi zaman: «Bu naz-nemdt sevdnbrin hdyatidir» 760 - deya onu igmakdan imtina etmi§dir. 

Hasan al-Basridan soru§ublar: «Iki nafar vardir ki, bunlardan biri terkidiinyadir. Digari isa onu 
qazanib sadaqa verir. Bunlardan hansi iistiindiir?». O da: «Terkidiinya menim iigiin daha iistiindiir» - 
deya cavab verir. 

Hala Hasan al-Basridan onca bu masala ila bagh Isadan qizil kiipanin yanmdan kegan, biri ona 
taraf bela baxmayan, digari isa onu gotiiriib sadaqa paylayan iki adamin hansmin iistiin olmasi 
haqqmda soru§ublar. O da: «Ona taraf baxmayan» - deya cavab verir. 

Allah elgisinin da qizil a§yanm yanmdan kegarak ona taraf bela baxmamasi yoxsullugun iistiin 
olmasma siibutdur. 9gar Peygambar onu gotiirmiis, olsaydi bela, Allah yolunda xarclayardi. 

Dini yax§i bilan yoxsul zanginin zanginliyi sayasinda nail olduguna o, niyyati va sozii ila nail 
olar, onun savabma barabar savab qazana bilar va bela olan halda zangindan bes, yiiz il evvel Cannata 
girmakla, yoxsullugun agn-acisma dozdiiyii iigiin miikafata layiq goriilmakla iistiin oldugu kimi mal- 
dovlati olmadigi iigiin haqq-hesaba gakilmamakla da ondan iistiin olar. 

Imam 9hmed Ibada ibn Miislimdan, o da Yunis ibn Xabbabdan, o da 9bu al-Buhturi at-Taidan, 
o da 9bu Keb§aden Allah elgisinin bela demesini ravayat edir: «Ug §ey vardir ki, iizarina barasinda 
and igiram. Siza ela bir §ey dani§acagam ki, onu yadmizda saxlaym. And igdiyim iig §ey isa bunlardir: 
birincisi, sadaqa qulun malmi azaltmaz. Ikincisi, barasinda amalli-ba§h haqsizhq olunan va buna sabir 
edan ela bir qui yoxdur ki, uca va boyiik Allah bununla onun izzatini artirmasm. Ugiinciisii isa 
dilengilik qapismi agan ela bir banda tapilmaz ki, Allah-taala onun iiziina yoxsulluq qapismi agmasm. 
Siza soylayacayim §eya galdikda, onu yadmizda yax§i-yax§i saxlaym. Diinya ancaq dord sinif insan 
iigiindiir. Birinci Allahm mal va elm baxs, etdiyi bandadir ki, o buna gora Rabbindan qorxar, qohum- 
aqrabasma al tutar va Allahm ona verdiyinda haqqi oldugunu unutmaz. Bu Allah dergahmda an 
iistiin daracadir. Ikinci Allahm elm verib mal vermediyi insandir ki: "9gar Allah mane da mal 
versaydi, man da filankas etdiyi [yax§i i§i] gorardim" - deyar va bununla da hamin §axsla savabi 
barabar olar. Ugiincii Allahin mal verib elm vermadiyi quldur ki, onu nafsinin istaklarina uygun sarf 
edar, ona verilan sarvata gora Rabbindan qorxmaz, qohumlarma el tutmaz, malmda Allahin haqqmi 
tanimaz. Bu da Allah dargahmda an pis daracadir. Dordiincii isa Allahin ne mal, na da elm verdiyi 
bandadir ki: "9gar Allah mana da mal versaydi, man da filankas etdiyi [nalayiq harakatlari] edardim" 
- deyar va bununla da niyyatinin miiqabilinda hamin §axsla giinahi barabar olar». 

Belelikla zangin yax§i emallarile iistiin tutularaq yoxsula gatmi§, yoxsul isa samimi niyyati ila 



759 Muslim, 2956. 

760 zaif dir: "Zevaid az-Ziihd", 200; 9hmed, "az-Ziihd", 6; Ibn Sad, "st-Tabaqatul-Kubra", 1/395. 

197 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

savabda zangina gatmisdir. Zangin malmi diizgiin xarclamayin yolunu bilmazsa, saleh amaldan geri 
qalmis olur, kasib isa pis niyyati ila yiiksak savabdan mahrum olur, hala iistalik niyyatina gora da 
islemadiyi pis emallerin giinahmi qazarur. Demali yaxsi amaldan geri qaldigi iigiin zangine var- 
dovleli fayda vermaz, gozal niyyatina gora kasiba yoxsullugun zarari olmaz va ham da pis niyyatina o 
bu yoxsulluqdan hec bir xeyir gora bilmez. 

Sabir edan yoxsullarm iistiin oldugunu iddia edanlar movzu haqqmda biitiin bu agiqlamalarin 
yeterli, saglam va iki sinif arasmda hokmlii oldugunu bildirmisler. 

Muvaffaqiyyat Allahdandir. 

24-cii bolma 
§UKUR ED9N ZaNGINLaRIN USTUN OLMASINI IDDIA EDeNLaRIN QURAN, SUNN9, 

aseR va iBReTAMiz misallardan DenLLeRi 

§ukur edan zanginlarin iistiin oldugunu iddia edanlar sabir edan yoxsullarm iistiin oldugunu 
iddia edenlara xitaban deyirler: «Siz biza har ciir siibut taqdim etdiniz. Biz sizde bu delillerden da gox 
delil olmasmi bilirik. Lakin siz uzunguluga yol vermadan va ixtisarlar etmadan orta movqe tutdunuz 
va ela zann etdiniz ki, bu dalillar siikiir edan zanginlarin deyil, sabir edan yoxsullarm iistiin olmasi 
barada hokm verir. Bizi verdiyiniz mahkamaya biz da sizi veracayik. Malrnizi arz etdiyiniz kasa biz da 
arz edacayik. Oziimiiziin va sizin dalillarinizi heg vaxt yalnis gekmeyan agil va sariat tarazisina 
qoyacagiq. O zaman biza da, siza da kimin afzal oldugu belli olacaqdir. Lakin siz aranizdan oziinii 
sadaqatli va sabir edan yoxsullara oxsadan, onlarm geyimini geyinan, asl haqiqatda isa diinyaya 
olduqca haris, insanlarm an xasisi, kasibgihqdan va sabirdan uzaq olan, daxilan diinyaya haris olub 
zahiran oziinii yoxsul gostaran, Rabbindan qafil olan, nafsina uyan, axirati barasinde qiisurlan olan, 
siini olaraq yoxsul qiyafesinda goriinmaya cahsan zanginlari, istayarak deyil macburan yoxsulluga 
sabir edan, Allahi va axirati istadiyi iigiin deyil, iflas oldugu ucun tarkidiinyahga qapilan, 
yoxsullugundan dili va hah Allaha sikayat edan, verdikda razi olan, vermadikda isa qazablanan, 
diinyadan otrii burnunun ucu goynayan, an kasib insan olmasma va diinyanm onu istememesina 
baxmayaraq, diinyaya hamidan gox ragbet gostaran yoxsullari bizim aramizdan gixarm. Biz da 6z 
aramizdan gesidli var-dovlat novlarini yigan va giinbagiin onu artiran, malmdan bark-bark yapisaraq 
ona sahib olan, mail artdigi zaman sevinan, qelbi malrnin quluna cevrilan, diinyani alda etmak iigiin 
dariden qabiqdan gixan, xeyriyyagilik iigiin maddi yardim etmasini istadikde bir az veran, basqasmi 
6z nafsinden iistiin tutmaga gaginldiqda qagan zanginlari cixardaq. Har iki sinifden semimi qelbdan 
siikiir edan va sabir edan qardaslanmiz imanlari va hallari ila Allah va axirat ugrunda yansdiqlan 
kimi emellari va mallari ila da bu maqsadla yarisa durarlar. Qalblari geca-giindiiz Allah iigiin 
doyiiner. Meqsadleri isa Ona dogru yansmaqdir. Zanginlar kasiblarm yanma kegar, yoxsullarm saleh 
emelde onlan otdiiyiinii gordiikda, qollarmi girmalayib onlara gatmaga can atarlar. Kasiblar da 
zanginlara baxar, zanginlarin mallanni Allah yolunda xeyirxah maqsadlara xarclamekla onlan 
otdiiyiinii goriib onlar kimi, balka onlardan da gox yaxsi amal etmak, xos soz soylamek, sabir etmak 
va tarkidiinyahga qapilmaqla onlara gatmaga gahsarlar. Budur bizim sabir edan yoxsullarla, siikiir 
edan zanginlarin birinin digarinden iistiin olmasi barada fikir aynhgma diisan qardaslanmiz. 
Yuxanda qeyd etdiyimiz yalangi zanginlarla va yalangi yoxsullara galinca, onlarm har biri azab 

198 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

cekerken digerinin oziinden a§agida ve ya daha a§agida oldugunu goriir. Yardim dilemek iigiin iiz 
tutulan yegane varliq Allah- taaladir». 

Allah-taala Oz miiqeddes kitabmda saleh emelleri medh etmis, ve onun sahiblarini 
teriflemi§dir. Zekat vermek, xeyriyyecilik etmek, malla Allah yolunda cihad etmek, d6yii§ciileri silah- 
sursatla techiz etmek, ehtiyaci olan insanlara el tutmaq, koleler azad etmak va achq zamani qida ila 
tamin etmak yalniz zanginlik sayasinda hayata kecirilir. Yoxsulun sabri hara, dime mahkum olmus, 
yoxsula komek edib onun yoxsulluguna yardim alini uzadan zangin hara?! Yoxsulun sabri hara, mail 
ila Allahm dininin qalaba calmasma, Onun kalmesinin ucalmasma va dii§menlerinin mahvina komek 
edan zangin hara?! 9bu Zarin yoxsulluga sabir etmasi hara, Allah yolunda azaba maruz qalanlan 
satin alib azad edan, malmi Islamm zafar calmasi ugrunda xarclayan 9bu Bakr as-Siddiqin §iikrii 
hara?! Bele ki, 9bu Bakr haqda Peygember bele buyurur: «dbu Bdkrin malinin mdnd xeyiri ddydiyi kimi 
heg kdsin malinin mdnd xeyiri ddymdmi§di». 7a 

Suffa ahlinin 762 sabri hara, Osman ibn 9ffanm boyiik meblagda Allah yolunda pullar xarcladiyi 
hara?! Allahm elgisi onun malinin bir qismi haqqmda: «Bu gtinddn soma Osman nd dd etsd, ona zdrdr 
yoxdur» - dedi, sonra held buyurdu: « Allah sdnin gizli vd a§kar, goriindn vd gdrilnmdz giinahlarim bagislasin, 
ay Osman! ». 763 

9gar siz Quran ayalarina diqqatla nazar salsaniz, mallanni Allah yolunda xarclayanlarin sabir 
edan yoxsullardan qat-qat artiq tariflanmasini gormus, olarsmiz. Hamginin Allahm elgisi da iistdaki 
alin altdaki aldan xeyirli olmasma 764 §ahadat vermi§ va iistdaki ali veran al kimi, altdaki ali ise dilanan 
el kimi izah etmi§dir. Allah-taala elgisina nemetlerini sadalayaraq onu yoxsulluqdan sonra zengin 
etmi§dir. Zenginlik Allahin onu sonradan saldigi haldir. Yoxsulluq ise Peygemberin iginden 
gixanldigi halidir. Allah-taala onu hemi§e bir §eyden daha xeyirli olan bir §eye gekerdi 765 . Bu barede 
Allah-taala bele buyurur: «§ubhasiz ki, axirat sanin ii^un dunyadan daha xeyirlidir!» (dd-Duha, 4). 
Burada her iki hal da nezerde tutulur. Yeni Allah-taala elcisinin her bir halmin evvelki halmdan daha 
xeyirli olmasmi bildirir. Sonraki ayede ise bele deyilir: «Haqiqatan, Rabbin sana [qiyamet giinii en 
uca §efaet meqami, Cennetde tiikenmez nemetler] bax§ edacak va san [Ondan] razi qalacaqsan!» (dd- 
Duha, 5). Bu ayede Allahin Peygemberine bexs, edeceyi §eylere hem diinyadaki, hem de axiretdeki 
nemetler daxildir. 

§iikur eden zenginlerin ustiin oldugunu iddia edenler zenginlikle §iikriin fezilet ve rehmet 
olmasmi bildirir ve bu ayeni delil getirirler: «[Ey mominler!] Na ahli-kitabdan olan kafirlar, na da 
mii§riklar siza Rabbiniz tarafindan heq bir xeyir gondarilmasini istamazlar. Halbuki Allah Oz 
marhamatini istadiyi kimsaya maxsus [bex§] edar. Allah boyiik marhamat sahibidir!» (dl-Bdqdrd, 
105). 

Yene de §iikiir eden zenginlerin iistiin oldugunu iddia edenler qeyd edirler ki, sebir eden 
yoxsullarm ibadet etmelerinin bir sebebi de onlarm sedeqe ve xeyirxah emellerle yoxsullara el 



761 sahihdir: Ibn Maca, 94; an-Nesai, "al-Ksbir", 5/37; ahmed, 7439; Ibn 9bi §eybe 12/6-7; Ibn Hibban, 6858. 

762 Evsiz-egiksiz, yoxsul miihacirlerdir ki, Medina mascidinde kolgeli yerlsrds ozlsrine siginacaq tapib meskunlagmiglar. 

763 sahihdir: at-Tirmizi, 3701; 9hmad, 5/63; Ibn 8bi Asim, "ss-Sunne", 1279, "el-Cihad", 82; Abdullah bin 8hmad, "Zevaid- 
sl-Miisned", 5/63; "Fadail ss-Sahaba", 738; st-Taberani, "al-9vsat", 9226; el-Hakim, 5/205; el-Beyhaqi, "Dalail en-Nubuvva", 
5/205; 9bu Nairn, "el-Hilye", 1/95 va s. 

764 el-Buxari, 1429; Muslim, 1033. 

765 Allah taala buyurmusdur: «Seni yoxsul iken tapib dovletli etmadimmi?!» (sd-Duha, 8). 

199 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

tutmalan ve ibadetlerine komek etmeleridir. Hemcinin onlann iddialanna zanginlarin xeyriyyecilik 
maqsadila mallanni sarf etmalarinin miikafati ila yanasi yoxsullarm savabmdan bol bir hissa da onlara 
diisiir. Bela ki, «Sahih Ibn Xiizeyme»de Salman Farisi Peygemberden bela ravayat edarak deyir: 
«Allahin elgisi ramazan ayini yada salaraq buyurdu: "Kim bu ayda bir orucluya iftar verdrsd, onun giinahlan 
bagislanar vd boynunu Cdhdnndmddn azad etmi§ olar. Ona oruclu olanin savabmdan gixilmamaq §drti itd savabi 
qdddr savab veribr" » 766 . Sukur edan zangin ham 6z orucunun savabi ila, ham da iftar verdiyi yoxsulun 
savabma barabar bir savabla mukafatlandirilmisdir. Sukur edan zenginin sadaqasinin ustiinluyundan 
basqa bir seyi olmasaydi, emellar bir-birileri ila oyunduyii zaman sadeqe oziinu o emellardan iistiin 
tutmazdi. 

Belalikla, Nadr ibn Semilden, o da Qurreden, o da Said ibn el-Museyyibden, o da Omar ibn el- 
Xattabdan bela demesini ravayat edir: «9meller bir-birinin qarsismda oyunduyii zaman sadeqa: "Man 
sizin an afzalinizam" - demisdir». Sadaqa qui ila Cahannam arasmda qoruyucudur. Onu semimi 
qalbdan va gizli sekilde veran isa bunun sayasinda qiyamat giinii 9rsin kolgesinde kolgelenecekdir. 

Amr ibn Haris va Yezid Ibn 9bi Habib Obulxeyrden, o da Uqba ibn Amirdan Allahm elcisinin 
bela demesini ravayat edir: «Sdddqd qdbir dhlinin qdbirbrinin hdrardtini sdndilriir vd momin qiyamdt giinii 6z 
sdddqdsinin kolgdsindd kolgdhndCdkdir». 767 

Yezid Ibn 9bi Habib Obulxeyrdan, o da Uqba ibn Amirdan Allahm elcisinin bela demasini 
ravayat edir: «Hdr kds insanlar arasinda hokm veribnd qdddr bz sdddqdsinin kolgdsi alhnda olacaqdir». 768 Yezid 
soylayirdi ki, Obulxeyr har gun ona hec olmazsa bir kata va ya bir sogan gatirardi. 

Muazdan ravayat olunan bir hadisda o, Peygambarin bela demesini soyleyir: «Su odu 
sdndurduyii kimi Sdddqd dd giinahi sdndilriir [yuyur]». 769 

Beyheqi 9bu Yusuf el-Qaziden, o da Muxtar ibn Fulfuldan, o da Onesden Allah elcisinin bele 
demesini revayet edir: «Tdbsin, Sdddqd verinl Qilnki bdla sdddqdnin ustunddn addaya bilmdz». 770 

Buxari ve Miislimin 9bu Hiireyreden revayet etdikleri hedise gore 9bu Hiireyre Peygemberin 
bele demesini revayet edir: «dgdr bdndd halal qazancindan xurma ddndsi boyda bir seyi Sdddqd verdrsd - Allah 
halaldan qeyrisini qdbul etmdz - Allah onu andi ild gotiirub uca dag boyda olana kimi sizin dayganizi vd ya 
siidddn kdsilmis kbrpdnizi bdyiitdiiyunuz kimi bdyiiddr» 771 . 

Beyheqinin revayetinde ise bele deyilir: «...hdtta xurma vd ya loxma Uhud dagindan da boyuk 
olur». 772 

Mehemmed ibn el-Munkedir ise bele deyir: «Bagislanmani qazanma sebeblerinden biri de ac 



766 zaifdir: Ibn Xuzeyma, 1887; sl-Mehameli, "Bmeliyys", 293; Ibn 3bi sd-Dunya, "Fadail Ramadan", 69/41; al-Beyheqi, 
"Fadail al-8vqat", 37-38; al-Albani, "ed-Daif", 871. 

767 zaifdir: et-Tabarani, "sl-Kabir", 17/248/788; el-Heysemi, "Mecmue az-Zevaid", 3/110; el-Albani, "Daif el-Cemi'i as-Sagir", 
1488. 

768 sahihdir: 9hmad, 4/147; 9bu Yela, 1766; st-Taberani, "el-Kabir", 17/244/771; ibn Hibban, 3310; ibn Xuzeyma, 2431; ibn 
al-Miibarak, "az-Ziihd", 645; el-Hakim, 1/416; al-Beyhaqi, 4/177; 8bu Nairn, "al-Hilya", 8/181 va s. 

769 Muazm soyladiyi uzun hadisin bir par^asidir: at-Tirmizi, 2616; Ibn Maca, 3973; an-Nasai, "al-Kabir", 6/428; va s. ibn 
Racab, "Cami'i al-ulum val-hukum"da (29) zaifdir deyib. Suyuti, "Sahih al-9zkar va daifa"da (1012/773) yolun sahihliyini 
deyib. 

770 sox zaifdir: al-Beyheqi, "Siinan al-Kubra", 4/189; "§uabul-iman", 13083. 

771 al-Buxari, 7430; Muslim, 1014. 

772 sahihdir: al-Beyhaqi. "§uabul-iman", 1032; ibn Xuzeyma, "at-T6vhid", 1/148. 

200 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

miiselmanin yedizdirilmesidir» 773 . Bu eser ba§qa yolla Peygemberin adindan, yard marfu isnadla 
ravayat olunur. 

9ger Allah-taala susuzluqdan yanan bir ita su verani bagi§layarsa 774 , onda susuz miiselmana su 
verani, qarni ac miiselmam doyuzdurani va llit miiselmam geydirani neca bagi§lamaya bilar?! Allah 
elgisi bu barada buyurur: «Yanm xurtna ild dd olsa, Cdhdnndmddn qorunun! Kim dd bunu tapmasa, onda heg 
olmazsa, xo§ bir sozte Cdhdnndmddn qorunsun». 775 Sadaqa vermaya imkani gatmayanlar iigiin xos. soz 
sadaqani avaz edir. Sadaqa vermakden, xeyriyyegilik etmekden lazzat ahr ve bu iki qalbi sevindirir va 
daha da qiivvetlendirir. Allah-taala sadaqa veran qullannm qalbina mahabbat toxumlan sapar, 
yoxsullar isa onlar iigiin dualar oxuyar, tariflar edarlar. Yoxsullann yoxsulluga sabir etmalarina gore 
qazandiqlan savablardan gixilmamaq §erti ila Allah-taala sadaqa veranlara miikafat vermakla onlan 
sevindirar. Bali, heqiqatan, sabir ugiin boyiik miikafat vardir. Lakin bu acr Allah dergahmda bir gox 
daracalardan ibaratdir. 

Sadaqa, yax§iliq, xeyriyyegilik Allahm vasfidir. Allahrn an gox sevdiyi qullari isa bu vasfla 
saciyyalananlardir. Bu barada Peygember bela buyurur: «Mdxluqat Allahin dyahdir [yedirib igirmdsi 
Onun ohddliyindddir]. Allahin dn gox sevdiyi qulu isd dyahna dn goxfaydasi toxunandir». 776 

Allah-taala haqiqi menada xosjbext insan siniflarini qeyd edir, ilk olaraq sadaqa veranlarden 
ba§layaraq bela buyurur: «§ubhasiz ki, sadaqa veran ki§i va qadmlar, Allah yolunda gozal [koniil 
xosjugu ila] bore veranlar tictin [amallarinin savabi] qat-qat artinlacaqdir. Onlan ham da cox 
qiymatli bir miikafat [Cermet] gozlayir! Allaha va peygambarina iman gatiranlar - mahz onlar 6z 
Rabbi dargahmda olan siddiqlar [oziinde-soziinde dogru olanlar] va §ahidlardir. Onlann [qiyamet 
giinii] 6z miikafatlan va [qil korpiisii iistiinde onlara yol gosterecek] 6z nurlari vardir. Kafir olub 
ayalarimizi yalan sayanlara galdikda isa, onlar cahannamlikdirlar» (dl-Hddid, 18-19). Bunlar 
onlerinde sedeqe veren ki§i ve qadmlarin dayandigi xosjbex insanlar sinfinin tebeqeleridir. 

Sedeqe vermekde Allahdan ba§qa heg kesin saya bilmediyi fayda ve menfeet vardir. Bele ki, 
sedeqe pislik qapilarrni baglayir, belanm qar§ismi ahr ve zalimm haqsizligmi def edir. Ibrahim en- 
Nexi buyurur ki, §iikiir eden zenginlerin iistiin oldugunu iddia edenler hesab edirler ki, sedeqe 
mezlum insandan belalari def eder, giinahlan yuyar, mah hifz eder, ruzi getirer, qelbi sevindirer, 
xesislik Allah yaninda pis zenn oldugu kimi sedeqe de Allaha inami ve gozel zenni vacib eder, §eytani 
zelil eder, nefsi temizleyer, quia Allahin ve mexluqatm sevgisini bex§ eder, xesislik insanm biitiin 
yax§i emellerini ort-basdir etdiyi kimi sedeqe de qulun her bir eybini ort-basdir eder, omriinii uzadar, 
insanlann sedeqe verene dualar etmelerine ve onu sevmelerine getirib gixarar. Sedeqe sahibini qebir 
ezabmdan qoruyar, qiyamet giinii onun iizerinde kolge olar, Allah dergahmda onun iigiin §efaet eder, 
diinya ve axiret §iddetlerini onun iigiin yiingiille§direr, insani asiliye deyil, diger yax§i emellere 
gagirar. Sedeqenin fayda ve menfeetleri hele bunlardan da qat-qat artiqdir. 

9ger kime ise xeyiri deymek, yax§ihq etmek yalniz Allahin sifetidirse, Oz sifetine uygun olaraq 
ve onun elametleri ile seciyyelenenleri sever. Bele ki, Allah-laala alimi, sexavetli insani, heya sahibini 
ve ba§qalarmm eybini ort-basdir edeni sever. Giiclii momin zeif mominden Allah iigiin daha 



773 al-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 6/541; 9bu Neim, "al-Hilya", 7/90 

774 el-Buxari, 6009; Muslim, 2244. 

775 el-Buxari, 6563; Muslim, 1016 (68). 

776 



qox zaifdir: Ibn 9bi ad-Diinya, "Qada el-Hevaic", 24; 9bu Yela, 3315, 3370, 3478; el-Bazzar, 1949; el-Beyhaqi, "§uabul- 
iman", 7447; el-Haris, "Miisnsd", 62. 

201 



Sebr Edenlarin Azuqasi $ukr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

sevimlidir. Hemcinin Allah-taala edaleti, bagislamagi, merhemeti olaru, siikur edeni, yaxsihgi va 
eliaciq olani sevar. Zanginlik va eliagiqhq Allahm sifati oldugu iigiin O, eliagiq zangini sevar. Mai sarf 
etmekle edilan goxsayh faydah amallerin fazilati haqda hamin emal sahibinin miikafati 6z etdiyi 
emelin noviinden olacagmi demek kifayet eder. Yard kim bir momini geydirsa, Allah da ona cannat 
libaslanndan geydiracakdir. Kim bir aci doydursa, Allah da onu cannat meyvasi ila doyuduracaqdir. 
Kim bir susuzu igizdirse, Allah da onu cannat serabi ila igizdirecekdir. Kim bir koleni azad etse, Allah 
da o kolenin her bir azasmin qarsiligmda onun azasmi, hetta, cinsi orqaruna qarsi cinsi orqanmi 
Cahannam odundan xilas eder. Kim cetinliye diisen birinin isini asanlasdirarsa, Allah da diinya ve 
axiretde onun isini asanlasdirar. Kim bir miiselmanm derdini yiingiillesdirse, Allah da ona qiyamet 
guniiniin derdlerinden birini yiingiillesdirer. Bende qardasma komek etdikce, Allah da o bendenin 
komeyinde olar. 

Siikur eden zenginlerin iistiin oldugunu iddia edenler deyirler: «Biz yoxsulluga sebir etmenin 
feziletini inkar etmirik, lakin biz hara, yoxsulluga sebir etmeyin fezileti hara?! Allah-taala her sey 
iigiin bir olcii qoymusdur. 

Allahm elcisi yediren sukur edeni, sebir eden oruclunun derecesine qaldinb 777 . Melumdur ki, 
siikur edenin siikrii basqasma yaxsihq etmekle oldugu uciin onun derecesi bir daha artir. §ukiir sebrin 
eksine olaraq sonsuzluga kimi artir. Sebrin ise dayanacagi bir mehdudiyyet vardir. Bu, mesele 
baresinde miisteqil bir delildir ve siikur edenin razi olandan, razi olanm ise sebir edenden ustiin 
oldugunu izah edir. Bele ki, siikur eden razi qalandan, o da sebir edenden ustiindiirse, onda siikur 
eden sebir edenden iki qat efzeldir. 

Buxari ve Muslim Ziihriden, o da Selimden, o da atasmdan Allah elcisinin bele demesini 
revayet edir: «Iki kdSd hdSdd aparmaq olar. Birincisi, Allahin oytdtdiyi Quranla gecd-giindiiz hdrdkdt eddn 
insana, ikincisi isd Allahin bdx§ etdiyi mal-dovbti gecd giindilz Xdrcldydn insana». 778 

Peygember bununla xerclenilen zenginliyin emel olunan Quranla eyni derece oldugunu 
bildirir. 9bu Kebse el-9nmarinin hedisinde de agiqlandi ki, eger mal-dovlet sahibi malmi agilla zeruri 
yerlere serf etse, mal-dovletine gore Allahdan qorxsa, qohumlarma el tutsa ve mal-dovletinde Allahin 
haqqmi tanisa, Allah dergahmda en yiiksek derecede olar. Bu siikiir eden zenginin iistiin olmasi 
barede bir aciqlamadir. Sebir eden yoxsul ise semimi qelbden zenginin etdiyi xeyirxah emelleri 
edeceyini niyyet etse ve bunu diline getirse zenginin qazandigi savaba beraber savab qazanmis olar. 
(^iinki onlarm her ikisi xeyirli bir isi niyyet edir. Biri oru reallasdirmaga imkani olmasa da, digeri 6z 
emeli ile niyyetini heyata kecirir. Elmli yoxsul xeyirxahligi niyyet edib dili ile heyata kecirir ve bu 
cehetden zenginin savabma beraber savaba nail olur. 9sil savabda beraber olmalarmdan keyfiyyet ve 
bigiminde beraber olmalanna liizum yoxdur. Sozsiiz ki, niyyet ve emele gore verilen savab yalniz dile 
getirilen niyyete gore verilen savabdan iistiindiir. Kim hecc ziyaretine getmeyi niyyet eder, lakin 
getmeye maddi imkani catmazsa, bunun iigiin savab qazansa bele, hecc ziyaretini saf niyyetle bir basa 
heyata kecirenin savabi onun savabmdan iistiindiir. Bunun menasmi basa diismek istesen, 
Peygemberin bu hedisi baresinde diisiin. Bele ki, Peygember buyurmusdur: «Kim sidq iltdkld Allahdan 
§dhid olmagi dibrsd, yataginda dlmii§ olsa held, Allah-taala onu §dhidbrin zirvdsind ucatdar» 779 . Siibhe yoxdur 



777 yuxanda verilmigdir. 

778 el-Buxari, 5729; Muslim, 815. 



779 Muslim, 1909. 

202 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

ki, Allah yolunda haqiqi manada §ahid olan insanm qazandigi savabm keyfiyyati va sifatlari §ahidlik 
zirvasina gatsa bela, yatagmda olan insanin niyyatina gora qazandigi savabdan daha ustiindiir. 
Burada iki savab vardir. Biri acr, digari ise yaxmhqdir. Osil savabda bunlann har ikisi berabar olsa da, 
icracisi tarafindan hayata kegirilan emallar alava zehmat ve xiisusi yaxmhq talab edir ve bu da Allahm 
istadiyi §axsa verdiyi bir fazilatdir. 

Allahm elgisi: «"Iki miisdlman bir-birind qilvnc gdksd, oldiirdn dd dldiiriibn dd cdhdnndmlikdir" - 
buyurdu. Sdhabdbr: "Ey Allahin elgisi! Oldiirdn mdlumdur, Bds bldurubnin giinahi nddir?" - deyd sorusduqda 
Peygdmbdr: "Qilnki o da yolda§im dldiirmdk istdyirdi" - deyd cavab verdi». 780 Onlarm har ikisi da Cehanname 
barabar giracaklar. Onlarm cahannamda eyni daracada olmalan va eyni azaba diicar olmalanna 
liizum yoxdur. Allah elgisinin sozlarinin haqqmi ver va onlari 6z yerina qoy ki, onun na demak 
istadiyi sanin iigiin ay dm olsun. 

«Yoxsul miihacirbr Allah elgisind §ikaydt eddrdk: "Ey Allahm elgisi! Mal-dovbt sahibbri savablan 
apardilar. Bizim kimi namaz qilir, bizim kimi oruc tuturlar. Onlarin artiq mallari vardir ki, onunla hdcc vd 
iXmrd ziyatdtbrind gedirbr, cihad edib sdddqd verirbr" - dedibr. Allahin elgisi is? onlara: "Sizd eb bir sey 
oyrddimmi ki, onunla sizi otdnbrd gatasiniz vd sizddn sonrakilari isd arxada qoyasiniz vd sizin etdikbrinizi 
eddnbrddn basqa heg kds sizddn dfzdl olmasin?" — sorusdu. Miihacirbr dd: "dlbdttd, ey Allahin elgisi, oyrdt" - 
dedibr. Allahin elgisi onlara: "Hdr namazin arxasinca Allaha tdsbih edin, Ona hdmdsdna edin vd Onu tdkbir 
edin" - dedi. Bir miidddtddn sonra yoxsul miihacirbr yeniddn Allah elgisinin hiizuruna gdbrdk: "Zdngin 
qardaslarimiz bizim etdiyimizi esidib eynisini onlar da edirbr" - dedibr. Allahin elgisi dd onlara: "Bu, Allahin 
dihdiyi kimsdyd dta etdiyi liitfiidur" (dl-Hddid, 21) - deyd cavab verdi». 781 

Bu hadis da §iikur edan zanginlarin iistim olduqlarmi izah edir. 9gar yoxsullar ancaq niyyatlari 
ila savab miqdarmda zanginlara catmis, olsaydilar, Peygambar onlara: «Onlarm etdiyi kimi etmaya 
niyyat edin ki, onlarin savabi qadar savaba nail olasmiz» - deyardi. Peygamberin yoxsullara sadeqe 
vermekda, kola azad etmekda, hacc va iimra ziyaratlarini yerina yetirmakda aldan cixardiqlan 
savablan zikrla alda etmayi amr etmasindan malum olur ki, zanginlar xeyriyyagilik i§lari ila 
yoxsullardan iistiindur. Zanginlar yoxsullarm zikr etdiklari kimi etdiklari zaman mallarmi sarf 
etmekla ustunliiklari qaldi va yoxsullar zanginlarin onlar uzarindeki ustunluyuniin davam 
etmasindan Allah elcisina: "Onlar oruc va namazda bizimla barabar olduqlari kimi zikrda da bizimle 
barabar oldular" - deyib §ikayatlanarkan Allahin elgisi onlara bunun Allahin istadiyi kasa verdiyi 
fazilat olmasmi xabar verdi. Ogar yoxsullarm niyyat va sozlari ila zanginlara savabda har cahatdan 
barabar olmalan mumkun olsaydi, Allahin elgisi onlara bu imkani gostererdi. 

Yoxsullar zanginlara xitaban bele deyir: «Bu hadis diizgiin ba§a du§uldiiyu zaman bizim iigiin 
dalil hesab olunur. Hadisin manasi beladir: zanginlar imanda, islamda, namazda, orucda yoxsullarla 
barabar olub sonra isa xeyriyyagilikda onlardan ustiin olsalar bela, takbirda, tasbihda va tahlilda 
yoxsullarm saf niyyatlari ila va xeyriyyagilikda onlar kimi ola bilmesalar bela, zanginlara gatmaq 
imkanlan vardir. Hadisin ba§qa revayatlerinda Peygambar bela buyurur: "dgdr onu [sizd oyrdtdiyimi] 
gotiirsdniz, sizddn bncdkibri kegdrsiniz, sizddn sonrakilar isd sizd gata bilmdz". Bu da onu gostarir ki, 
yoxsullarm dediklarini desalar bela, onlara gata bilmazlar. 

Allah elgisinin: "Bu, Allahin dibdiyi kimsdyd dta etdiyi liitfiidur"- demasina galdinca bu riimlenin 



780 al-Buxari, 31; Muslim, 2888. 

781 al-Buxari, 843; Muslim, 595. 



203 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

manasi isa beladir: Allahm fazilati takca yoxsullar iigiin nazarda tutulmami§dir. Allah-taala onlara 
zikr etmalari ila Oz fazilatindan pay verdiyi kimi zanginlara da yoxsullann etdiyi amallarin eynisini 
etdiklari iigiin Oz fazilatindan pay verir. Siz zenginlar fazilat soziiniin manasmi xiisusila§dirib onu 6z 
yerinda i§latmadiniz. Lakin bu soziin manasi iimumi va ahatalidir. Allahm fazilati yoxsullan da, 
zanginlari da ahata edir. Onu aparib takca oziiniiza §amil etmayin. Bu hadisda sizin bizdan iistiin 
olmagmiz haradadir?» 

Zanginlar ise deyirlar ki, «Bu, Allahm fazilatidir» - ifadasi iig ciir ba§a dii§iila bilar. Birinci, 
zenginlarin xeyriyyagilikla yoxsullan arxada qoymasi kimi. Ikinci, zikrin fazilatinda zanginlarin 
yoxsullarla barabar olmasi va bu fazilatin takca yoxsullara xas olmamasi kimi. Ugiincii isa sizin 
Cannata zanginlardan yarim gun avval girmaniz kimi. Ugiincii bu ravayatda qeyd olunmasa da, ba§qa 
yolla galan digar ravayatlarda qeyd olunmu§dur. 

Bezzar oz "Miisnad'mde Valid ibn Omardan, o da Mehemmed ibn Zabarxandan, o da Musa ibn 
Ubeydadan, o da Abdullah ibn Dinardan, o da Ibn Omardan bela demasini ravayat edir: «Yoxsul 
muhacirlar Allah elgisina zanginlarin onlardan iistiin olmasi barada §ikayat edarak: « "Ey Allahin elgisi! 
Qarda§larimiz da bizim kimi tdsdiq edir, bizim kimi iman gdtirir, bizim kimi oruc tutur vd bizim kimi namaz 
qilirlar. Onlarin Sdddqd vermdyd, qohumlanna dl tutmaga vd Allah yolunda sdtfetmdyd mallari var. Biz kasiblar 
isd bunlari edd bilmirik" - dedibr. Peygdmbdr onlara: "Sizd eld bit §ey sbyldyimmi ki, onun etdiyini zaman 
onlarin ustunlukbrim gatasiniz? Eh isd hdr namazdan sonra on bir ddp "Allahu dkbdr" , on bir ddp 
"dlhdmdulilbh", on bir ddp dd "Ed ildhd illallah" kdlmdsini deyin ki, onlarin ustiinlukbrind yetipsiniz" - 
dedi». Beb dd etdibr. Zdnginbr bunu e§itdikdd onlar da beb etmdyd ba§ladilar. Bir mudddtddn sonra yoxsul 
muhacirbr yeniddn Allah elgisinin hiizuruna gdbrdk: "Zdngin qardaslarimiz bizim soybdiyimizi esidib eynisini 
onlar da soybyirbr" - dedibr. Allahin elgisi dd onlara: "Bu Allahin istddiyi kdSd verdiyi bir pzibtidir. Ey yoxsul 
camaatl Yoxsul miisdlmanlann Cdnndtd zdngin musdlmanlardan yarim gun, ydni bes yuz il dvvdl girdCdkbri ib 
sizi mujddbyimmi?" - deyd cavab verdi». Bu sozbrddn sonra Musa ibn Ubeydd «Rdbbinin dargahinda bir 
gun sizin saydigimzin [hesabladiginiz vaxtin] min Hi kimidir!» (dl-Hdcc, 47) - aydsini oxudu». 782 

Bu yoxsullann zanginlarin zikrda onlarla barabar oldugunu soyladiklari zaman Peygambarin 
soylediyi va onlari miijdelayen bir kalamdir. Buradan goriiniir ki, Peygembar fazilatin yoxsullann 
zanginlardan onca Cannata girmasi olduguna aid edir. Obu Kab§in hadisinde da deyildiyi kimi sozda 
va niyyatda onlarin xeyriyyeciliyi ila barabar va onlarin yoxsulluq maziyyatinin olduqlarma gora 
Cannata avval girmalari miijdasi ila xiisusila§dirilmi§lar. 

Zanginlar deyirlar: «Bu hadisi esl manasmdan oz lehiniza cevirmek iigiin gox gah§dmiz. Insafla 
baxsaniz bu hadisin zanginlarin iistiin oldugunu agiqlamasmi gorersiz. Allah elgisinin: "Bu, Allahin 
dibdiyi kimsdyd dta etdiyi liitfiidur" - ifadasi yoxsullann mal-dovlat sahiblarinin zikrda onlarla barabar 
savab aldiqlan, onlar kimi namaz qilib, oruc tutub iman gatirdiklari, xeyriyyagiliyin iistiinliiyiinun 
qalmasi, bu i§de onlara gatacaq imkanlarmm olmamasi va Allah elgisinin onlara oyratdiyi zikrda da 
zenginlarin onlari otiib kegmesi barada Peygembara §ikayat etdiklarina cavab olaraq deyilmi§dir. 
Buradan da Peygambarin §iikiir edan zanginlarin iistiin olmasmi demak istadiyi agiqlanir. Zanginlarin 
xeyriyyagilikla iistiin oldugunu va bundan aciz olduqlarmi bilan yoxsullann qalbi smmca Peygambar 
onlari Cannata yarim gun onca girmalari ila miijdeladi. Bu iistiinliik isa yoxsullann zenginlikdan va 
xeyriyyagilikden iistiinliik aide eda bilmediklarinin miiqabilindadir. Lakin yoxsullann Cannata 



782 zaifdir: el-Bazzar, 3094; el-Heysemi, "Mecmue ez-Ziihd", 10/101 

204 



Sabr Edanlarin Azuqasi $ukr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

zenginlerden evvel girmesi Cennetde zenginlerden yiiksek pillede ve daracada olmalan demek deyil. 
Haqq-hesab iiciin dayananlarm aksariyyatinin Cannatda yeri va daracasi Cannata haqq-hesabsiz giran 
yetmis minin daracasindan ve yerindan yiiksekde olacaqdir. Allah-taala Quranm bir cox ayalerinda 
mail xeyr adlandirmisdir. O bu barada Oz kitabmda buyurur: «Sizin har birinizi oliim haqlayan 
zaman qoyub gedacayiniz maldan valideynlariniza, yaxm qohumlarmiza verilmasi iiciin adalat 
iizra [malm iigde birindan gox olmamaq sertile] vasiyyat etmayiniz zaruridir» (dl-Bdqdrd, 180). Digar 
bir ayade isa bele buyurur: «Haqiqatan, insan var-dovlata qox harisdir!» (dl-Adiyyat, 8). Allahm elcisi 
isa hadislarinin birinde buyurur: «Sozsiiz ki, xeyir ancaq xeyir gdtirdr». Digar bir ravayatda isa bele 
buyurur: «Xeyirin bzu yox, Allaha tisyan xeyird pislik gdtirdr». 

Allah-taala mail insanlann hayatda yasamasi iigiin vermis, onu qorumagi amr etmis, onu safeh 
qadmlara, usaqlara ve digar bu qebilden olan insanlara verilmesini qadagan etmisdir. Peygember mah 
bu sozleri ile medh etmisdir: «Saleh insanda halal mal need dd gozdldir». 783 

Seid ibn Museyyib ise bele deyir: «Halal mal yigmayan insanda xeyir olmaz. Ciinki o yigdigi 
halal malm sayesinde daha insanlardan dilenmez, onunla qohumlarma el tutar ve Allahm haqqmi 

784 

verer». 

9bu Ishaq es-Sebi bele deyir: «Selef zenginliyi dine yardim kimi qiymetlendirirdiler». 78 
Mehemmed ibn el-Munkedir bele deyir: «Teqvah zengine mal-dovlet nece de komekdir». 786 
Sufyan es-Sauri bele deyir: «Mal-dovlet hal-hazirki dovrde mominin silahidir». 78 ' 
Yusif ibn Sebat: «Diinya yaranandan beri mal-dovletin hal-hazirki dovrumiizdeki f aydasi qeder 
faydasi olmamisdi. Mal at kimidir. Kimisi iicun miikafat, kimisi iiciin ortiik, kimisi iigiin de giinahdir» 
- deyir. 

Allah-taala mah bedenin qorunmasi iiciin sebeb etmisdir. Bedeni qorumaq ise Allahi 
tanimagm, Ona iman getirmeyin, elgilerini tesdiq etmeyin, Oziinii sevmeyin ve Ona qayidism yeri 
olan qelbin qorunmasi demekdir. Mal-dovlet diinya ve axireti qurmaq iiciin bir vasitedir. Mal-dovlet 
haram yolla qazanihb haram yolla xerclendiyi zaman, sahibini oziine qui etdiyi ve onun qelbine 
hakim oldugu zaman, onu Allahdan ve Axiretden sapmdirdigi, sahibi onun sayesinde pis meqsedlere 
qursandigi, yaxud terifelayiq meqsedlerden uzaqlasdirdigi zaman mezemmet olunar. Mezzemmet ise 
mal-dovlete deyil, onun sahibine aid olunar. 

Peygember: «Dinar vd dirhdmin qulu hdlak olsun!» 788 — deyerek onlarm qullarmi ve alcaqhqlarmi 
mezemmet etmisdir. 

Imam 9hmed Safvandan, o da Yezid ibn Meyserden bele revayet edir: «Qedimde bir kisi var 
idi. Mal-dovlet yigdi, sonra iiziinii ailesine tutaraq: "Bu giinden sonra xos ve firavan yasayacayiq" - 
dedi. Bu zaman oliim meleyi 789 gelib yoxsul bir adam cildinde qapmi doydii. Aile iizvleri qapmi onun 
iiziine agdiqda melek: "Mene ev sahibi lazimdir"- dedi. Onlar: "Bizim agamiz senin kimisinin ayagma 
nece geler?!"- dediler. Melek bir az gozledikden sonra qapmi yeniden doyerek: "Ona xeber verin ki, 



783 sahihdir: ahmad, 4/197, 202; Ibn Hibban, 3210, 3211; el-Hakim, 2/2, 236; el-Beyhaqi, "§uabul-iman", 1190. 

784 Ibn 9bi ed-Dunya, "Islah al-mal", 55; 9bu Nairn, "Hilyatul-Ovliya", 2/173. 

785 8bu Nairn, "Hilyatul-Ovliya", 4/340. 

786 Ibn 8bi ad-Dunya, "islah al-mal", 58. 

787 ibn 8bi ad-Dunya, "islah al-mal"; 9bu Nairn, "Hilyatul-Ovliya", 6/381. 

788 yuxanda verilmisdir. 

789 Oliim malayi bazilarinin dilinda islanan Ozrayil soziiniin Quranda gakilan diizgiin adidir. 

205 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

man oliim malayiyam"- dedi. Aga bunu esitdikda diksinarak qalxib oturdu va: "Onunla miilayim 
danism"- deya amr verdi. Aila iizvlari: "Allah sani miibarek elasin, agamizdan basqasmi 
istamazsenmi?"- deya sorusdular. Malak: Xeyr - deya cavab verib aganm yanma kegdi. "Dur, vasiyyat 
etmek istediyini et. £iinki man burani tark etmadan sanin canim alacagam" - deya agaya amr etdi. 
Aganm ailasi aglasaraq ciginrdilar. Aga: "Sandiqlan agm, pul olan kisalarin agzini agm"- deya ailasina 
gostaris verdi. Ailasi biitiin kisalarin agzini agdiqdan sonra aga iiziinii mal-dovlatina taraf tutub: 
"Lanat olsun sena! 9calim gatana qadar san mana Rebbimi unutdurdun. San mani axirat amallarindan 
uzaqlasdirdm"- onu lanatleyib soymaya basladi. Bu zaman sarvati dil agaraq dedi: "Mani soyma. San 
insanlann goziinda algaq oldugun halda sani man yiiksaltmedimmi?! Uzarinda manim nisanam 
gorunmadimi?! Bunun sayasinda agalarm, sahlarm maclislarina gedib istirak etmirdinmi?! Allahm 
saleh bandalari isa galirdilar, lakin daxil ola bilmirdilar. Allahm saleh bandalari qiz istayib, lakin 
evlana bilmediklari halda sahlarm, agalarm qizlarmi istayib onlarla evlenan san deyildinmi?! Mani 
haram maqsadlar iigiin xarclayan san deyildinmi?! Lakin man sana qarsi gixmirdim. San mani Allah 
yolunda xarclasaydin heg sana qarsi gixardimmi?! Mandan gox san qmanmahsan. Ey Adam ovladlari! 
Man da siz da torpaqdan yaranmisiq. Insanlardan kimisi giinahla, kimisi da yaxsi amalla dirilar"». 
Mal-dovlat bela dedi. Onun iigiinde mal-dovlati haram yola sarf etmakdan hazar edin. 790 

Sahabalardan galan bir qudsi hadisda Allah-taala bela buyurur: «Mallarmiz Bizim yanimiza 
galdi. Onlarla xosbaxt olanlar saadate qovusdular, onlarla badbaxt olanlar isa badbaxt oldular». 

Mal-dovlatin bir gox faydalan vardir. Ibadatlerin yerina yetirilmesi iigtin baslica amillardendir. 
Hacc ziyaratlarinin taskili va cihad mala baglidir. Vacib va bayanilan xarclamelar onunla hayata 
kegirilir. Kola azad etma, vaqf, mascid va korpularin insaasi, o ciimladan bir gox xeyriyyagilik islari 
onun sayasinda reallasir. Xalvata gakilib nafila ibadatlarla masgul olmaqdan daha afzal olan aila 
hayati malm vasitasi ila qurulur. Alicenabhq mala baglidir. Oliagiqhq va comerdlik sifati onunla iiza 
gixir. Saraf-namus malla qorunur. Dost-asnalar onunla qazanilir. Xeyriyyagilar yiiksak daracalara va 
Allahm nemat verdiyi kaslarla yoldasliga malm sayasinda gatdilar. Mai Cannatin an yuksakliyina 
qalxmaq, Cahannamin isa an asagi tabaqasina diismek iigiin pillakandir. Saxavatli insanm saxavatini 
davam etdiran maldir. 

Salaflardan biri bela demisdir: «Comardlik haqiqatda, haqiqat da maldadir». 

Salaflardan bir qeyrisi isa bela dua edardi: «Allahim! Mani yalniz zanginliyin islah etdiyi 
qullarmdan et!» Mai qulun Allahm qazabina diigar olmasrnin sabablarindan oldugu kimi Allahm 
qulundan razi qalmasinm da sabablarindandir. 

9bu Hiireyraden ravayat 791 olunur ki, o, Peygembarin bela demesini esitmisdir: «Israil 
ogullarmdan biri albinos 792 , biri kegal va biri da kor olan iig kisi var idi. Allah-taala onlari imtahana 
gakmak istadi. Onlarm yanma bir malak gondardi. Malak albinosun yanma galarak: "Na sanin iigiin 
daha sevimlidir?" - deya sorusdu. O da: "Gozal rang, gozal dari va bir da insanlann mandan 
iyranmalarina sabab olan albinizmdan xilas olmagim" - deya cavab verdi. Malak elini [onun badanina] 
gakan kimi iyranc xastaliyi yox oldu va badanina gozal rang galdi. Sonra malak: "Hansi mal sanin 



790 8bu Nairn, "al-Hilya", 5/240-241. 

791 al-Buxari, 3464; Muslim, 2964. Bbu Hureyrenin ravayat etdiyi uzun hadis. 

792 Albinizm (Orqanizmda piqment azligi va bunun naticasinda dari va saclarrn haddan arliq agligi) xastaliyina miibtala 
olan adam. 

206 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

iigiin daha sevimlidir?" - deye soru§du. O da: "Deve (ve ya inak) 793 " - deya cavab verdi, elaca da ona on 
ayliq bogaz (qarnmda balasi olan) dava verildi. Malak ona: "Allah sana bunda barakat versin" - deya 
xeyir-dua verdi. Sonra bu minvalla kegelin yanma galib: "Na sanin iigiin daha sevimlidir?" - deya 
soru§du. O da: "Gozel sac va insanlarm mandan iyranmalarina sabab olan bu gorunu§den xilas 
olmagim" - deya cavab verdi. Malak alini [onun ba§ma] geken kimi eybacar g6riinii§ii yox oldu va 
ba§ma gozal sag galdi. Sonra malak: "Hansi mal sanin iigiin daha sevimlidir?" - deya soru§du. O da: 
"Inak" - deya cavab verdi va belaca ona da bogaz inak verildi. Malak ona da: "Allah sana bunda 
barakat versin" - deya xeyir-dua verarak cixib getdi. Sonra korun yanma galib: "Nayi daha cox 
istardin?" - deya soru§du. O da: "Allahm gozlerimi geri qaytarmasini va insanlan gormeyi" - deya 
cavab verdi. Malak alini [onun gozlerine] geken kimi Allah onun gozlerini qaytardi. Sonra malak: 
"Hansi mal sanin iigiin daha sevimlidir?" - deya soru§du. O: "Qoyun" - deya cavab verdi va belaca ona 
da bir dogan qoyun verildi. Onlarla dava va inaklari balalayib artdi, bunun da qoyunu dogaraq 
coxaldi va belelikle, birinin bir vadiya yerle§ecek qadar dava siiriisii, o birisinin bir vadi qadar naxin, 
digarinin isa bir vadi dolusu siiriisii oldu. Bir miiddetden sonra malak albinosun xasta vaxtmdaki 
cildina girarak onun yanma galdi va: "Man miskin bir insanam. Yolda qalmi§am [safer iicun lazim 
olan qida va ya minik vasitalarim qurtarib]. Bu giin gedeceyim yera yalniz once Allahm, sonra da 
sanin komeyinle geda bilaram. Sani and veriram sana gozal rang, gozal dari va mal verana! Yoluma 
davam etmak iigiin [minik vasitasi olaraq] mana bir dava ver" - deya ondan komek istadi. Ki§i: 
"Mahmda haqqi olanlar goxdur" - deyerek malaya komak etmekden imtina etdi. Malak ona: "Sanki 
man sani taniyiram. San insanlarm sandan iyrandiyi kasib albinos deyildinmi, biitiin bunlan sana 
Allah vermadimi?!" - dedi. O isa: "Xeyr, bunlar mana ata-babalanmdan miras qalib" - deyarak [6z 
kegmi§ini] inkar etdi. Onda malak: "9ger yalan deyirsansa, Allah sani avvalki veziyyatina qaytarsm" 
deya dua edib getdi. Sonra kegalin kegal vaxtmdaki cildina girarak onun yanma galib albinosdan 
yardim istediyi kimi ondan da yardim istadi. Lakin kegal da ona albinos kimi komak etmekden imtina 
etdi. Melek ona da: "9ger yalan deyirsense, Allah seni evvelki veziyyetine qaytarsm" - deye dua edib 
getdi. Bu minvalla kor olan adamm cildinde onun yanma gelib evvelkilere dediyi kimi ona da: "Men 
miskin bir insanam, yolguyam, yolda qalmi§am. Bu giin gedeceyim yere yalniz once Allahm, sonra da 
senin komeyinle gede bilerem. Seni and verirem sene gozlerini qaytarana! Yoluma davam etmek iigiin 
mene bir qoyun ver" - deyib yardim istedi. Ki§i: "Men bir kor ki§i idim. Allah-taala menim gozlerimi 
oziime qaytardi. Istediyini gotiir, istediyin de qoy qalsm. And olsun Allaha ki, bu giin her §eyden uca 
ve boyiik olan Allah iigiin gotiirdiiyiin heg bir §eyde sene mane olmayacagam" - dedi. Melek ona: 
"Malmi saxla. Siz imtahana gekildiniz. Allah-taala senden razi oldu, iki dostuna ise qezeblendi" - 
dedi». 

Cihad emellerin en yiikseyidir, gah canla apanlar, gah da malla. Malla apanlan cihad gox vaxt 
daha eziyyetli ve daha faydali olur. Bes 91i Osmandan daha evvel islami qebul etdiyi ve daha gox 
cihadda i§tirak etdiyi halda, ne ile Osman ondan iistiin oldu?! 

Ziibeyr ve Obdiirrehman ibn Auf goxlu mal-dovlel sayesinde biitiin sehabelerden iistiin 
oldular ve onlarm suffe ehlinden daha gox dine xidmet etdiler. Allahm elgisi mail bos, yere israf 
etmeyi qadagan etmis/ 94 ve bildirmi§dir ki, insanm 6z varislerini zengin halda buraxmasi, yoxsul 



793 Ravi burada dsvenin ve ya ineyin olmasi barade gubhs edir. 

794 Muslim, 1715. 

207 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

buraxmasmdan daha xeyirlidir 795 . Hemginin, xeber vermisdir ki, mal sahibi her defe Allah rizasi iigiin 
bir sey xarcladikca bununla onun daracasi va martabasi artir. 

Allahm elgisi hemise yoxsulluqdan Allaha sigmar va onu kiifrle alaqalandirarak bela dua 
edardi: «Allahim! Kiifrddn vd yoxsulluqdan Sdnd pdnah apanram». 796 

Xeyir iki novdiir. Birincisi, kiifrla tazad teskil edan axirat xeyri, ikincisi isa yoxsulluqla tazad 
teskil edan diinya xeyridir. Yoxsulluq diinya azabmin, kiifr isa axirat azabmin bashca sababidir. Allah- 
taala zakatm verilmasini zenginlar iigiin, alinmasiru isa yoxsullar iigiin bir vazifa etdi. Her iki alin 
arasmi seriet va qadar noqteyi-nezerden ayirmis, veran al alan aldan daha iistiin etmisdir. Allah-taala 
zakati mal-dovletin girki etmisdir. Buna gore da Allah-taala onu maxluqatm an xeyirli insani 
Mahammede va onun ailasina onlari bu girkden qorumaq, hormetini va serefini qaldirmaq iigiin 
haram buyurmusdur. Biz Allah elcisinin avval yoxsul, sonradan isa Allahm onu zangin etdiyini inkar 
etmirik. Allah-taala bir cox fathlar nasib etmis va ona var-dovlet bexs etmisdir. Peygember da ailesinin 
bir illik erzagma qanaat edar va heg bir kasin vera bilmadiyi sekilde paylar vererdi. Payi da 
yoxsulluqdan qorxmayan bir insan kimi verardi va vafat edarkan oziinden sonra Fadaki, an-Nadiri va 
Allahm ona xas etdiyi mallari qoyub getmisdir. Bu barede Allah Qurani-Karimde bela buyurur: 
«Allah Oz Peygambarina [fath olunmus] mamlakatlarin ahalisindan [dine yolla] verdiyi qanimat 
Allaha, Peygambara, [Muhammad aleyhissalama yaxm olan] qohum-aqrabaya, yetimlara, yoxsullara 
va [pulu qurtanb yolda qalan] miisafira [yolculara] maxsusdur...» (dl-Hd§r, 7). Tann Peygembari 
sadeqe aynlacaq bir yoxsulluqdan qorumus va onu Allahm malmi haqsizliq va tacaviizla aide etmis 
diismenlerinden nizenin kolgesi, qilincm sapi ile elde edilen en serefli, en halal ve en efzel mail 
vermekle yoxsulluqdan uzaq etmisdir. Allah-taala mall ibadete komek uciin yaratmisdir. Lakin 
Allahm mail kafirlerin eline haqsizliq ve tecaviiz neticesinde kegmisdir. Mal-dovlet Allahm dostlarma 
ve ibadet ehlinin eline kegdiyi zaman ise onu malm yaranma meqsedine gore serf edirler. Lakin Allah 
elgisinin zenginliyi ve miilkii diinya asiqlerinin zenginliyinin ve mulkiiniin cinsinden deyildir. Qiinki 
onlar mal-dovletle zengin olmuslar, Peygember ise mal-dovletden uzaq olmaqla zengin olmusdur. Bu 
ise en ali zenginlikdir. Diinya asiqleri mal-dovletlerini istedikleri yere serf ederler, Peygember 6z 
emlakmi yalniz agasrnin emri ile serf eden bir qui kimi serf eder. 

Feqihler arasmda feyin 797 Peygemberin miilkii olub olmamasi barede iki revayetde fikir aynligi 
vardir. Bu iki revayet Ohmedden revayet olunur. Revayetlerden gixans budur ki, fey miilkiyyetin 
basqa formasi olub Peygemberin miilkiyyetine mexsusdur ve o, bunu ancaq emrle serf edir. 
Peygember 6z hedisinde bu barede bele buyurur: « Allaha and olsun ki, heg kdSd vermdrdm vd heg kdsddn 
saxlamaram. Qiinki mdn bobcdyim seyi mdnd dmr olunan yerd qoyuram». 798 Bu onun Allaha olan koleliyinin 
en miikemmel derecesidir. Bu noqteyi-nezerden de onun oziinden sonra varisi olmamisdir. Qiinki o 
her cehetden uca ve boyiik Tanrmin xalis qulu idi ve qulun da mall yox idi ki, onun varisi de olsun. 
Allah-taala onu zenginin en yiiksek novii ile yoxsullugun en serefli novii arasmda birlesdirdi, onun 
iigiin kamillik mertebelerini miikemmel etdi. Ona gore de ne siikiir eden zenginler, ne de sebir eden 
yoxsullar bu meselede biri digerinden daha haqh hesab oluna bilmez. 

795 el-Buxari, 2743, 5354; Muslim. 1628. 

796 sahihdir: an-Nesai, "'9mal al-Yaum vel-Leyla", 22, 572; Ibn Siinni, "Bmel sl-Yaum vel-Leyla", 67; 3hmad, 5/42; el- 
Hakim, 1/35, 252-253. 

797 Fey - kafirlerden heg bir doyiis olmadan alman emlak. 

798 el-Buxari, 3117. 3bu Hureyrenin revayeti. 

208 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Peygember yoxsullugunda mexluqatm an sabirlisi va an gox §ukur edani oldugu kimi 
zanginlikda da bela idi. Allah-taala onu zangin va yoxsullar iigiin bir taqlid edilasi niimune etmi§dir. 
Hansi zangin yer uzunun xazinalarinin agarlan va Sefa dagmm qizila donderilmesi taklif olundugu 
zangindan daha varh ola bilar. 799 Peygembere hokmdar-peygemberle qul-peygember olmaq segimi 
verilmi§, o da qul-peygember olmagi segmi§dir. 800 Bununla yana§i Oreb yarimadasmin va Yamanin 
mallari onun huzuruna getirilmi§, onlann hamismi paylami§, bir gop bela olsun oziine 
g6tiirmemi§dir. Hatta Peygember miiselmanlarm ohdesindekileri va borclanni 6z boynuna gotiirerek: 
«Kim ozilnddn sonra mal qoyub geddrsd, onun varisbrinindir. Kim dd bzunddn sonra ohddliyd ehtiyaci olan 
birini buraxarsa, o mdnd aiddir vd mdnim boynumdadir» - demi§dir. 801 Allah-taala onun hormetini 
qaldiraraq sadaqanin halal oldugu yoxsullardan etmadiyi kimi, miras qalan mal vasitasila zangin olan 
zanginlardan da etmemi§, eksina, onu ba§qa yolla zangin etmi§, qelbini butiin zanginliyi ila 
geni§landirmi§ va var-dovlati ba§rnin ustiindan tokmu§dur. O da xasislik etmekdan son daraca 
xeyriyyagilik edarak an boyiik paylar va hadiyyalar vermi§dir. Oziina isa na bir miilk, na da bir torpaq 
sahasi gotiirmug, oziindan sonra miras olaraq na bir qoyun, na bir dava, na bir kola, na bir kaniz, na 
bir dinar, na da bir dirham buraxmi§dir. 

§iikur edan zangin Allahm elgisinin halmi yalniz onun etdiyi kimi etdikde delil olaraq gotiira 
bilar. Hamginin sabir edan yoxsulun da Peygembarin halrni dalil gotiirmasi iigiin onun kimi sebir 
etmesi va macburiyyat qar§ismda qaldigi iigiin yox, istayi ila tarkidiinya olmasi lazimdir. Allahm 
elcisi yoxsulluq va zenginlik martabalarinin haqqmi lazimmca 6dami§dir. Hemginin Allah-taala 
yoxsullara onun sayasinde zenginlik baxs, etmi§ va iimmati onun sayasinda zenginlik tapmi§dir. 
Insanlann en zengini onun sayesinde zengin olanidir. 

Uleyyu bin 9bi Rebah el-Lexmi demi§dir: «Mesleme ibn el-9nsari Misirde olarken men de 
onunla birlikde idim. Abdullah ibn Amr ibn el-As onun yanmda eyle§mi§di. Mesleme 9bu Talibin 
§erlerinden bir beyti misal getirerek: "9bu Talib bu gun bizim iginde uzdiiyiimuz Allahm verdiyi naz- 
nemeti ve §6hreti gorseydi, qarda§i oglunun cenab olub xeyir getirdiyni bilerdi" - dedi. Abdullah ibn 
Amr dedi: "Ele hemin giinde de Peygember cenab idi ve xeyir getirmi§di". Mesleme: "Meger Allah- 
taala: «Meger O sani yetim ikan tapib sigmacaq vermadimi?! Sanin §a§qm [yaxud: u§aq vaxti 
Mekke vadisinde azmisj vaziyyatda tapib yol gostarmadimi?! Sani yoxsul ikan tapib dovlatli 
etmadimi?!» (dd-Duha, 6-8) - deye buyurmadimi?!" - dedi. Abdullah ibn Amr: "Onun yetim olmasma 
gelince, o atadan ve anadan yetim qalmi§dir. Yoxsul olmasma geldikde, ereblerin elinde olan mail az 
idi. Oreblerin hamisi kasib idi. Allah-taala Peygembere ve islami qebul edib deste-deste Allahm 
dinine daxil olan ereblere fethler bexs, etdi. Sonra Allah Peygemberin diinya malma sarilmadan canim 
almi§dir. Peygember insanlan diinyadan ve diinya malmin fitnesinden xeberdar etmi§dir. 
«Haqiqatan, Rabbin sana [qiyamet giinii en uca §efaet meqami, Cennetde tiikenmez nemetler] bax§ 
edacak va san [Ondan] razi qalacaqsan!» {dd-Duha, 5) - ayesinin menasma gelince, diinya Allah 
elgisini razi sala bilmez ve o da diinyani biitiinliikle iimmetinin olmasma razi olmayib onlari bundan 
gekindirmi§dir. Diinya mall ona erz olundugu zaman onu qebul etmekden imtina etmi§dir. Allah- 

799 sahihdir: Bhmed, 1/242, 245: el-Hakim, 4/240. el-Hakim sahihdir demig, ez-Zehebi de razilagmigdir. 

800 sahihdir: Bhmed, 2/231; el-Bezzar, 2462; 3bu Yela, 6105; Ibn Hibban. 6365. Deyirem: Senedleri iki seyxin (el-Buxari va 
Muslim) sertlerine gore sehihdir. 

801 sehihdir: 9bu Davud, 899, 2900; ibn Mace, 2738; 9hmed, 4/131, 133; et-Tayalisi, 1150; ibn Hibban, 1225; ed-Daraqutni, 
4/85-86; el-Beyheqi, 6/215; el-Hakim, 4/344. 

209 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

taalanm Peygembere savab vermesi, ona va onun iimmetine Sasani hokmdan Xosrovun va Sezarm 
emlakini nasib etmesi, insanlann islama daxil olmasi va dinin yayilmasi, bir sozle biitiin bunlar 
Allahm Peygemberine olan sevgi va raziligmdan dogur"». 802 

Sufyan as-Souri el-9vzaiden, o da Ismayil ibn Abdullah ibn Abbasdan Peygemberin bele 
demasini ravayat etmi§dir: «Mdnddn sonra fdth olunacaq ktifr mdmbkdtbri nidnd gostdrildi vd bu mdni gox 
sevindirdi. Sonra bu aydhr nazil oldu: «And olsun sdhdrd; And olsun sakitld§nidkdd olan [vd ya: getdikcd 
zillnidti artan] gecdyd ki, [Sdnd bir negd giin vdhy nazil etm.dm.dkld] Rdbbin Sdni [ya Peygdmbdr!] nd tdrk etdi, 
nd dd sdnd acigi tutdu. §iibhdsiz ki, axirdt sdnin iigiin diinyadan daha xeyirlidir! Hdqiqdtdn, Rdbbin 
sdnd [qiyamdt gunii dn uca §dfadt mdqami, Cdnndtdd tukdnmdz nemdthr] bdxs eddcdk vd sdn [Ondan] razi 
qalacaqsan!» (dd-Duha, 1-5). Allah-taala mdnd torpagi mu§k olan vd mirvariddn min qdsr verdi vd hdr bir 
qdsrdd ona layiq olan seyldr var idi». m 

§ukur eden zanginlerin iistiin oldugunu iddia edanlar deyirlar: «Siz dunyada zahidlikdan va 
diinya mahndan aza qane olmaqdan dam§dmiz. Zahidlik zanginliya zidd deyildir. 9ksina, zangin 
zahid, yoxsul zahiddan daha kamildir. (^unki zangin guclii bir halda, yoxsul isa aciz olaraq 
tarkidunyahga qapihr. Buna gora da aralarmda uzun bir masafa qadar farq vardir. Allahm elgisi 
zenginlik hahnda bela maxluqatm en zahidi idi. Hamginin Ibrahim Xelilullah goxlu var-dovlata sahib 
oldugu halda, dunyada insanlann an zahidi idi». 

Tirmizi 9bu Zardan Peygambarin bela demasini ravayat etmi§dir: «Bu dunyada zahid olmaq 
halahn haram edilmdsi vd onun itirilmdsi demdk deyil. Dunyada zahid olmaq dlindd olanlann Allahm dlindd 
olanlardan daha etibarh olmamasi vd bir miisibdtd diigar oldugun zaman onun savabi iigiin miisibdtin qalmasini 
istdmdndir». 804 

Imam Ohmaddan ustiinda min dinan olan bir insanin zahid olmasi haqda sorus/ulduqda: «Bali / 
zahiddir, bir §ertla ki, pulu artiqda sevinmamali, azaldiqda isa kaderlanmemelidir» - deya cavab 
vermi§dir. 

Salaflardan biri demi§dir: «Zahid odur ki, halal mal §ukriinu, haram mal isa sabrini 
azaltmasm.» 

Bu an yax§i hadlerdandir. Sabir va §ukrla vasf olunmayan insana zahid adi layiq deyildir. Halal 
mal verildikde §ukrii ona ustiin galan, haram mal arz olunduqda isa sabri ona ustiin galan insan 
haqiqi manada asil zahiddir. Halal malm §iikruna iistiin galdiyi, haram malm isa sabrina iistiin galdiyi 
insanin §iikrii va sabri maglub olmu§ olur va o zahid deyildir. 

§eyxulislam Ibn Teymiyyanin bela demasini e§itdim: «Zahidlik sana fayda vermayan §eylari 
tark etmandir. Mominlik sana zarar veran §eylari tark etmandir. Zahidlik diinyadan allari deyil, qelbi 
bo§altmaqdir. Onun aksi xasislik va harislikdir. Zahidlik iic novdiir. Birincisi, harami tark etmek. 
Ikincisi, §iibha va bayanilmayan §eylari tark etmak. Ugiincusii isa artiq mail tark etmakdir. Birinci 
novii tark etmek ferzdir, ikinci novii terk etmek feziletdir. Uciinai novii terk etmek ise §iibhe 
derecesine gore onlarm ikisinin arasmdadir. §iibheli olmasi giiclii olarsa, birinci noviin da§idigi 
hokmii da§iyar. 9ks halda ise iigunciiniin hokmii qalir. ^ox vaxt ugiinciinun vacib olmasi Allah ve 
axiret namine gali§anlar ve terkidiinyaliga qapilanlar iigiin labiid olur. Bele olan halda ehtiyacdan 



802 el-Beyhsqi, "Dalail an-Nubuvva", 7/62; es-Suyuti, "ad-Derul-Mensur", 8/544. 

803 al-Beyheqi, "Delail an-Nubuvva", 7/61. 

804 ?ox zaifdir: et-Tirmizi, 2340; Ibn Maca, 4100; el-Beyheqi, "§uabul-iman", 10775 

210 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

artiq mal onlara zarardir. Ciinki diinyani istamek axirati istamaya zarar verar. Qulun irada maqammin 
saglam olmasi ucun talabinin iradasinin va maqsadinin birlasniasi lazimdir. (^iinki istayanla istanilan 
bir-birindan aynla bilmaz. Istanilanin birliyina galinca, insanm istayinin, iradasinin Allahdan 
qeyrisina va Ona yaxmla§diran vasitalara bagliligi olmamahdir. Yalniz Allaha xas iradanin §ahvat 
amillarini va pis yollara sapdiran nafsin istaklarini kokundan qurutmaq, iradanin qalbin har tarafina 
yerla§ib orada Allahla yana§i qeyrisina taraf calb edan amillara yer vermamasi va bu iradanin yalniz 
Allah ucun qalmasi lazimdir. Bela ki, zahid insan vaxtmi bo§a sarf etmamek va qelbini maqsadina hasr 
etmesi ucun qelbinin mutiliyina zarar vera bilecak tamah maddalarinden bo§altmahdir. Ciinki boyiik 
giinahlann, fasadin, giinahkarhgin asas ozayi tamahkarhqdir. Zahidlik onlarin hamismi mahv edir, 
qalbi onlardan bo§aldib ozii ora hakim olur. O, azalari Allaha ibadata sovq edir, Tann ila qui 
arasmdaki uzaqhgi qaldinr, qulu Rabbina dogru cakir, agar Allaha yaxmhq isteyi qulda zaiflami§sa, 
bunu qiivvatlandirir, quia Allahi tammagm va Onu sevmayin §irinliyini daddinr. Zahid badan va qelb 
baximmdan insanlarm an rahatidir. 9gar zahidin tarkidiinyaligi Allahi va axirati istamasinda onun 
ucun bir giic vasitasi olarsa, yani qalbini Allah ucun bo§aldib Ona yaxinlasniaga haris olsa, vaxtmi bos, 
yera sarf etmakda xasislik gostersa, Allah ondan razi qalar va onu sevar. Zahid da 6z novbasinda 
insanlarm an xosjbaxti, firavani va xo§ iradalisi olar. Malumdur ki, diinyani istamek qalbi param-parga 
edar, qam-qussani, kadari artirar. Bela ki, o, gozlanilan §iddatli azaba aparan hazirki azabdir va qulun 
istadiyi bir cox nematlarin alindan gixmasma sabab olur». 

Imam 9hmad Heysam ibn Camildan, o da Ibn Meysardan, o da Tavusdan Allah elcisinin bela 
demasini ravayat edir: «Diinyada zahid olmaq qdlbi vd bdddni rahatla§dirar. Diinyaya istdk isd qdmi vd kdddri 
artirar». 805 

Qam-qiissa, kadar, uzuntii iki sababdan yaranir. Birincisi, diinyani sevmak va ona haris 
olmaqdan, digari isa xeyirxah emellari va ibadati azaltmaqdan. 

Abdullah ibn 9hmad Bayan ibn Hakemdan, o da Mahemmed ibn Hatamdan, o da Be§er ibn al- 
Harisdan, o da 9bu Bakr ibn 9yya§dan, o da Leysdan, o da Hakamdan Allah elgisinin bela demasini 
ravayat etmi§dir: «dgdr bdndd (ona vacib olan) dmdldd qtisura yol vetdrsd, uca vd boyiik Allah onu uzuntii ild 
imtahana gdkdr» m 

Diinyani istemak goriinan boyiik giinahlann ozayi oldugu kimi qazablanmak, hasad, 
takabbiirliik, oyiinma kimi qalba xas olan giinahlann da ozayi sayilir. Bu da sadaladigimiz manfi 
keyfiyyatlarin alda olmasmdan deyil, qalba dolmasmdan irali galir. Qalbin bu keyfiyyatlarla ahata 
olunmasi §iikiir etmakla tazad ta§kil edir. §iikriin asasi qalbin bu keyfiyyatlardan bo§aldilmasidir. 
Var-dovlatin coxalmasi omriin va §an-§6hratin uzanmasi kimidir. Sizin bu diinyada xeyirliniz 
uzunomiirliinuz va amalisalehinizdir. Belalikla, kimin mall artar, bununla xeyirxahligi da artarsa, 
onda ahsan bela insana, bela var-dovlata, bela §an-§6hrata! Var-dovlat va §an-§6hrat insanm ya 
daracalarini qaldirar, ya da algaldar. 

Yoxsullugun va diinya malmdan aza qane olmanm yolu sabirla birlikde salamat yoldur. 
Zanginliyin yolu isa gox vaxt halak yoludur. 9gar zangin var-dovlatina gora Allahdan qorxarsa, 
qohumlarrna al tutarsa, malmda Allahin haqqmi unutmazsa, takca zakat vermekla kifayatlanmayib 
aclan doydurarsa, gilpagi geydirarsa, iiziintiilii insana, ehtiyaci olana yardim edarsa, onun yolu 



805 zaifdir: 3hmed. "ez-Zuhd", sah. 16; Ibn Bbi sd-Diinya, "Zammid-Dunya", 131; el-Beyheqi, "§uabul-Iman", 10536. 

806 qox zaifdir: 9hmad, "ez-Zuhd", seh. 16. 

211 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

faydali, qanimatli va yoxsulugun salamat yolunun iistunda olar. Yoxsul etmak istadiklarindan 
xastaliyina gora mahrum olunmus, xasta kimidir. Ogar o bu mehrumiyyata gozal §akilda sabir edarsa, 
buna gora savab qazanar. Zangine galdikda, onun var-dovlat yigmaqda, qazanmaqda va sarf etmekde 
tahlukasi boyiikdiir. Ogar saglam yolla qazanib duzgun yera xarclase, bu ona fayda verar. Yoxsul 
insanlardan tacrid olmus, insan kimidir. Xeyriyyagilikla ma§gul olan zangin isa ianagiya, muallima va 
miicahida banzar. Peygambar Allahm baxs, etdiyi mudriklikla hokm veran va onu oyradan insanm 
yaximdir. Bu da ugiinciisu olmayan iki qibta olunan keyfiyyatden biridir. Cahillar insanlardan tacrid 
olub xalvata gakilan va yalniz ozuna faydasi toxunulan insana xeyriyyagilikla ma§gul olan va 
ba§qalarmi oyradan zangindan gox qibta edirlar. Bunlarm hansmin afzal oldugu soru§ularsa, yani 
sadaqa veran, xeyriyyagilikla ma§gul olan zengini seganmi, yoxsa diinya malrndan aza qane olan, 
axirata hazirliq iigiin qelbi titrayan, fitnalardan uzaq, balalardan salamat olan yoxsulu seganmi, yoxsa 
bunlarm hec birini segmeyib Allahm onun iigiin segdiyini seganmi? 

Bu movzu salafi-salehin mubahisa obyektidir. Onlardan Obdiirrahman ibn Auf va digarlari 
kimi zangin sahabalar cihad va xeyriyyagilik ucun mail segmi§lar. Qeys ibn Sad isa bela dua edardi: 
«Allahim! Mani yalniz zanginliyin islah etdiyi qullarmdan et!» 9bu Zar va onun kimi bir qrup 
sahabalar isa yoxsulluga va diinya mahndan azina qane olmaga iisliinluk vermi§lar. ^iinki onlar 
diinyanin balalanna va pisliklarina baxib var-dovlatla fitnaya du§makdan qorxmu§lar. Zanginliya 
ustiinliik veran sahabalar isa xeyriyyaciliyin manfaatina, diinya va axirat savablarma baxib bela secim 
etmi§lar. Ugiincii dasta isa hec birisini secmami§, aksina onlar Allahm onlar ucun segdiyini segmi§lar. 
Diinyada Allahm dinina xidmet etmek va Ona ibadet etmek ucun diinyada uzun omiir ya§amaq da 
beladir. Bir qrup insan bu maqsadla uzun omiirlii olmagi istami^, ikinci dasta Allaha qovu§maq va bu 
diinyadan canlarmi qurtarmaq iigiin oliimii istami§, iigiincii dasta isa bunlarm hec birini arzulamayib 
Allahm onlar ucun segdiyini segmi§dir. ^iinki onlarm bu segimi onlarm 6z iradasi altmda olmayib 
Allahm iradasi altmdadir. Bu, 9bu Baker as-Siddiqin halidir. O, oliim yatagmda olarkan 
atrafmdakilar: «Sanin iigiin hakim gagiraqmi?» - deya soru§duqda: «0 artiq mani gordii» - deya cavab 
verdi. Yanmdakilar: «0 sana na dedi?» - soru§dular. O: «0 mana dedi ki, man istadiyimi ediram» - 
deya cavab verdi. 

Birinci hal, yani diinyada Allahm dinina xidmat etmak iigiin uzunomiirlii olmaq istayanlerin 
hah Musanm halma banzayir. Bela ki, oliim malayi onun canini almaga galdikda, Musa ona bir §illa 
vurub goziinii tokdii. Bu onun diinyaya mahabbatindan va diinyada qalmaq istayindan irali galmirdi. 
9ksina, o bununla Rabbinin amrlarini hayata kegirmak, onun dinini qurmaq va dii§manlarina qar§i 
cihad aparmaq istayirdi. Oliim malayine dedi: «San da Allahm amrini da§iyan bir qulusan, man da. 
Man Rabbimin amrlarini icra ediram va Onun dinini qururam» - dedi. Musaya uzun omiir arz 
olundugu va bundan sonra da yena olacayini bildiyi zaman Allahm onun iigiin segdiyini segdi. 

Peygembarimiz Mehemmeda gelinca, Rabbi ona elgi gondarib diinya va axirat segimini etmesi 
iigiin ixtiyar verdi. O Allahi insanlarm an yax§i taniyani idi. Uca va ulu Tannnin Ona qovu§masmi 
istadiyini va onun iigiin bunu segdiyini bilinca, Allaha qovu§magi segdi. Ogar Peygambar Rabbinin 
onun diinyada qalib amrlarini yerina yetirmasini va dinini qurmasini istadiyini bilsaydi, Onun istayi 
xaricinda heg nayi segmazdi. Onun ixtiyan uca va boyiik Rabbinin ixtiyan idi. Rabbi ona hokmdar- 
peygambarle qul-peygambar olmasi arasmda segim hiiququ verdiyi zaman Rabinin onun qul- 
peygambar olmasmi segdiyini bilib Onun segdiyini segdi. Allah elgisinin biitiin hallarda segimi Allahm 

212 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

segimine tabe idi. Buna gore da o, Hiideybiyya giinii bir gox aziyyatlara dozdii. Onun bu maqammda 
har cahatdan sabitqadam olan 9bu Bakr as-Siddiq olmu§dur. Peygember heg vaxt Allahin onun va 
sahabalari iigiin segmis, oldugu haldan ba§qasmi segmeyib va Onun segmis, oldugunu segerek razi 
qalib. Budur Allaha bandalik etmeyin an yiiksek formasi 807 . Allah-taala Peygemberin §ukur 
etmesinden razi qalib onun qar§iligmda Fath surasinin avvalinda onu miijdelemi§dir. Sahabalari da 
onu tabrik edarak: «San neca da baxtiyarsan, ey Allahin elgisi!» - demi§dir. Ciinki an layiqli tabrika va 
en layiqli miijdeye haqqi olan Allahin elcisidir. 

Malum oldugu kimi Allah-taala biitiin fazilet keyfiyyatlarinin an alasmi elgisine halal etmi§ va 
onu bu keyfiyyatlarin an yiikseyine aid etmi§dir. Buna gore da iimmetinden olan har bir firqa 
ozlerinde olan bu keyfiyyatlarla digar firqalardan iistiin olduqlarma dair Peygambarin halmi dalil 
getirmi§ler. Har bir firqa bu yolla oziiniin iistiin olmasi bareda dalil gatira biler. Qazilar va miicahidler 
dalil gatirarak ozlerinin biitiin icmalardan iistiin olduqlarmi iddia edirlar. Hemginin alimlar da 
avvalkilar kimi ozlarinin iistiin olmasi bareda deliller getirirler. 

Zahidler ve diinyadan geri qalanlar ozlerinin iistiin olmalan barede deliller getirirlerse, dine 
xidmet etmek ve onun emrlerini heyata kegirmek iigiin diinyaya, rehberliye ve siyasete giri§enler de 
ozlerinin iistiin olmalan barede deliller getirirler. Sebir eden yoxsul delil getirdiyi kimi §iikiir eden 
zengin de delil getirir. Ibadet ehli nafile ibadetlerin iistiin oldugunu delil getirdikleri kimi elm ehli de 
elmin feziletli olmasi barede deliller getirirler. Tevazokar agil-kamal sahibleri ozlerinin iistiin olmasi 
barede delil getirdiyi kimi batil ehlini meglub eden giic-qiidret sahibleri de ozlerinin efzel olmasi 
barede delil getirirler. Viiqarh, hormetli, ciddi insanlar iistiin olmalan barede delil getirdikleri kimi 
gozel exlaqli, yalanin bula§madigi zarafatlar eden, ailesi ve dostlan ile gozel davranan insanlar da 
iistiinliikleri haqda delil getirirler. Her yerde haqqi agiq-a§kar soyleyenler iistiin olmalan barede delil 
getirdikleri kimi sozii yerinde deyen, insanlarm xo§una gelmedikleri §eyi iize demekden gekinen 
heyali insanlar da iistiinliikleri barede delil getirirler. Radikal movqeli dindarlar ozlerinin iistiin 
olmalan barede delil getirdikleri kimi §erietden kenara gixmamaq §erti ile dini asanla§diranlar da 
iistiin olmalan barede delil getirirler. Diqqet ve qaygisini dinin ve qelbinin islah edilmesine serf 
edenlerin delil getirdikleri kimi canim, ya§ayi§mi ve diinyasmi qoruyub saxlayanlar da Peygemberin 
hem diinyasmi, hem de dinini ya§amasi iigiin gonderildiyini delil getirirler. Qelblerini sebeblere 
baglamayib onlara meyl etmeyenler delil getirdikleri kimi, qelblerini sebeblere baglayib onlan 
yerbeyer eden ve onlann haqqmi verenler de delil getirirler. Ac olub buna sebir edenler delil 
getirdikleri kimi, tox olub ona §iikiir edenler de delil getirirler. Bagi§lama yolunu tutanlar delil 
getirdikleri kimi, intiqam meqamlannda intiqam alanlar da delil getirirler. Allah iigiin verib Allaha 
dost olanlar delil getirdikleri kimi, Allah iigiin saxlayib Allaha iigiin dii§men olanlar da delil getirirler. 
Sabaha bir §ey saxlamayanlar delil getirdikleri kimi, ailesinin bir illik erzagmi saxlayanlar da delil 
getirirler. Arpa goreyi ve sirke kimi quru qidalarla dolananlar delil getirdikleri kimi, qizardilmi§, §irin, 
meyve, qarpiz ve s. leziz yemeklerle qidalananlar da delil getirirler. Orucu davam edenler de, orucu 
kesenler de « Allahin elgisi bize: "Dex/dSdn orucunu kdsmir" - deyenecen oruc tutar, "Dex/dSdn heg oruc 
tutmur" - deyenecen ise oruc tutmazdi» - hedisini getirirler. Qadmlan sevmeyenler delil getirdikleri 
kimi, diinyada en gozel nemetin oldugu qadmlan sevenler de delil getirirler. Qadmlara qar§i 
miilayim davranib qanadmi onlann ayagi altma aganlar delil getirdikleri kimi, onlan terbiye edib 



el-Buxari, 3407; Muslim, 2372. 

213 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

bosayanlar da, yataqlarmi onlarin yatagrndan ayiranlar va bosanmaq movzusunda onlara secim 
veranlar da dalil gatirirlar. Maisat sabablarini birbasa tark edanlar dalil gatirdiklari kimi, maisat 
meselalarini tark etmayib kiraya veran, icaraya gotiiren, satan, alan, avans istayan, bore veran va bore 
gotiiren da dalil gatirir. Qadrnlarin aybasi va oruclu olan vaxti onlardan tamamile uzaqlasanlar dalil 
gatirdiklari kimi, aybasi zamani qadmlarla cinsi alaqada olmayib onlarla yaxmliq edan oruclu ola-ola 
arvadmi opanler da dalil gatirirlar. Miimkiin olan qadar cinayatkarlari bagislayanlar dalil gatirdiklari 
kimi, Allahm caza qanunlarmi (hadlarini) onlara tatbiq edib ogrunun alini kasan, zinakan das-qalaq 
edan va serab iceni sallaqlayanlar da dalil gatirirlar. Zahiri siibutlara asaslanaraq hokm veranlar dalil 
gatirdiklari kimi, agiq-askar siibutlara asaslanib adalatli hokm gixaranlar, bir gunahdan otrii habs edib 
cazalandiranlar da dalil gatirirlar. 

Peygember Allahm peygemberi Suleymandan xabar verarak bildirir ki, o, qadinin usagm 
refiqesine aid olmasmi etiraf etmesine baxmayaraq aciq dalille usagm onun oziine verilmesi hokmiinii 
verir. Agiq dalilla yalan olmasi iize gixan etiraf a uygun hokm vermemisdir. 808 

Obu Obdurrahman 809 hadisdan gixan§ olaraq iki hokmii qeyd edir. Onlardan biri hakimin 
heqiqeti uza cixarmasi iigiin etmeyacayi bir §ey haqda "edacayam" - demasi caiz olmasidir. Ikincisi isa 
eleyhina hokm edilanin etirafmm aksina olaraq hakim heqiqatin onun etirafma uygun olmadigmi 
bildiyi zaman onun lehina qarar vermasinin caiz olmasi. Sahabalar da istar Peygambarin sagligmda, 
istarsa da ondan sonra bu ciir siibutlarla amal edardilar. 91i Hatibin maktubunu gazdiran qadma: «Ya 
mektubu gixaracaqsan, ya da paltarmi soyundurub ozum axtaracagam» - demisdi. 810 Omar zina caza 
qanunu hamile qalmaga gora tatbiq etmis, agzmdan serab iyi galana isa sarab caza qanunu tatbiq 
edilmasi hokmunii vermisdir. 

Allah-taala Quranda Yusifdan bahs edarkan onun koynayinin arxasrnin cinlmasma asasan 
sahid Yusifin giinahsiz olmasi barada hokm gixarmisdir. 

Peygambar Ibn Obi Huqeyqe Huyey ibn Oxtabm xazinasinin harada oldugunu sorusduqda 
xazinanin xarclanib qurtardigmi soyladi. Peygambar miiddatin az, malm gox oldugunu fikirlasdikda 811 
bu iki faktla malm xarclanilmadiyini diisuniib onu xazinanin harada olmasmi etiraf edanadak 
sixisdirdi. 

Peygambar bir nafarin qatil oldugunu tasdiqlayan delillara asasan olduriilanin adamlarma 
hamin adamm qatil olmasmi and igib ondan qisas almalarrna icaza vermisdir. 

Allahin qanunlan kisi 6z arvadmin zina etmasini iddia etdiyi va arvadrnin bu iddiani redd 
etmesi taqdirda kisinin iddiasmin haqiqat olmasmi gostaran agiq siibut olarsa, qadmin das-qalaq 
olmasma icaza verir. 

Allah elcisinin sariati dusiinanlar iigiin bu ciir agiq siibutlarla doludur. Agiq dalillarla hokm 



808 el-Buxari, 3427; Muslim. 1720. Bbu Hureyranin revayetina gora Peygember demisdir: "Vaxti ile iki qadm usaqlan 
yanlannda oldugu halda canavar birinin usagini aparir. Biri digarina "canavar senin usagrni apardi" deyarek miihahisa 
edirlar. Davud peygambarin hiizurunda muhakima olunduqda, o usagrn boyiik qadrna aid oldugunu hokm edarkan 
qadrnlar Siileyman peygambara xabar verirler. O: "Bicaq verin bolub ikiniza da verim"- dedikda, kicik qadm: "Xeyir! Dur, 
marhamat et, usaq onundur"- demisdir. Bundan sonra Siileyman peygambar usagm kigik qadma aid oldugunu hokm 
etmisdir". 

809 Bu an-Nasaidir, Allah ona rahmat elasin! 

810 al-Buxari, 4274. 

811 sahihdir: ibn Hibban, 5199; al-Beyheqi, 9/137. 

214 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

vermak sariatin ozimdandir. Allah elcisinin gatirdiklari adalatsiz va zahm hakimlarin aleyhina dalil 
oldugu kimi adalatli qazilarin va rahbarlarin da lehina bir dalildir. Yardim dilemek iicun iiz tutulan 
yegana varhq Allah-taaladir. 

Bu fasil haqda natica etibari ila onu deya bilarik ki, sabir edan yoxsullar hec da sukur eden 
zanginlardan Peygambara daha yaxm deyillar. 

Peygambara insanlann an yaxmi olan onun siinnatini an yaxsi bilib ona riayat edanlardir. 

Muvaffaqiyyat Allahdandir. 

25-ci bolma 

sobro zidd olan vo onu pozan amillor 

Sabir dili Allahdan qeyrisina sikayatden, qalbi qazablanmakdan, azalan, iiz-gozii va paltari 
cirmaqdan qoruyursa, sabir etmemak butiin bunlann aksina sabab olur. Bunlardan biri da bandanin 
Allahdan maxluqa sikayat etmasidir. Bela ki, agar banda Rabbindan ozii kimi bir mexluqa sikayat 
etmis olsa, ona rahm edandan etmayana sikayat etmis olur. Sikayatin Allaha edilmasi isa sabra zidd 
deyildir. Bu Yaqubun «Gozal sabir etmak» (Yusif, 18, 83) - demekle Allaha sikayatinda da 6z tesdiqini 
tapmisdir. Bandanin maxluqa ondan yol gostarmasini, yaxud ona yardim etmasini, yaxud da zarurati 
aradan qaldirmaqda ona komek etmasini istamak meqsadila 6z vaziyyatini danismasi da sabri 
pozmur. Xastanin 6z dardindan hakime sikayat etmasinda, haqsizhqla uzlasanin ona yardim ede 
bilacak birina hahni danismasmda, balaya mubtala olan bir kasin onu bu baladan qurtarmaqda 
vasitagi olmasina iimid baslayan saxsa 6z musibatini danismasmda hec bir qabahat yoxdur. 
Peygambar bir xastanin yanrna getdiyi zaman ondan hahni sorusar va: «Ozunu need hiss edirsdn? » 812 - 
deyerdi. Peygemberin bu suah onun hahni oyranmek meqsedi gudurdii. 

Bes inilti va sizilti sabri pozurmu? Bu barede Imam Ghmedden iki ravayat neql olunur. Onlarm 
an sahihina gora bu makruhdur. Tavusdan da ravayat olunur ki, o xasta olarkan inildamayi 
bayanmazdi. 

Miicahid isa bela deyir: «Xastalandiyi zaman iniltisi da daxil olmaqla har bir sey Adam 
ovladmin boynuna yazihr». 

Imam Ohmadin oglu Abdullah bela deyir: «Atam oliim xastaliyinda mana: "Abdullah ibn 
Idrisin kitabmi yanima gatir" - dedi. Yanrna gatirdikda: "Indi da Leys Ibn 9bi Suleymin hadislarini 
gatir" - dedi. O: "Oxu Leysin hadislarini. Man Talhaya Tavusun xastalandiyi zaman inildamayi 
mekruh saydigmi soyladim. Olana qadar ondan inilti esidilmedi" - dedi. Man da atamm bu 
xastaliyinda vafat edanacan inildamasini esitmadim». 

Ikinci ravayata gora inilti na makruhdur, na da sabri pozur. Bakr ibn Mahammad atasmdan 
ravayat edir ki, Ohmaddan: «^!akdiyi agridan sikayetlanan xasta barade Allah elgisinden bir sey 
bilirsenmi?» - deya sorusuldu. O da bela cavab verdi: «Beli, Aisenin hadisini. Bir defa Aisanin basi 
bark agriyirdi. O: "Of basim!" - deyarkan Peygambar onu sakitlasdirmaya basladi» 813 . 

Marvazi bela deyir: «9bu Abdullah xasta olarkan yanrna galdim. Halmi sorusdum. Goz yaslan 
axitdi va geca gakdiyi agnlardan damsdi». 



812 sahihdir: et-Tirmizi, 983; Ibn Maca, 4261. 

813 al-Buxari, 5666. 



215 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Sehih ise budur ki, inilti iki air olur. Birincisi, §ikayet xarakteri da§iyan iniltidir ki, mekruhdur. 
ikincisi ise makruh olmayib istirahat va agnkesici xarakteri da§iyan iniltidir. 9n duziinii bilan isa tabii 
ki, Allahdir. 

Bir asarda ravayet olunur ki, agar xasta "alhemdulilleh" deyib sonra 6z hahndan dani§arsa, bu 
§ikayet hesab olunmur. 

§eqiq al-Balxi bela deyir: «Miisibete diigar olunan Allahdan qeyrisina §ikayet edarsa, qalbinda 
heg vaxt Allaha etdiyi ibadatin lazzatini duya bilmaz». 

§ikayet iki novdiir. Birincisi dilla olan §ikayetdir. Ikincisi, hal-vaziyyatla olan §ikayetdir. 
Ikincisi balka da birincisindan daha boyiikdur. Buna gore da Peygember Allahm nemat bexs, etdiyi 
kasa Onun nematini gostermesini amr elmi§dir. Hah yax§i ola-ola Rabbindan §ikayetlenen kas Tanri 
yanmda maxluqatm en menfurudur. 

Imam 9hmed Abdullah ibn Yeziddan, o da Kahmesdan, o da Abdullah ibn §eqiqden bela 
demasini ravayat etmi§dir: Kaab 9hber: «G6zal amallardan biri: "Subhatul-hadis", pis amallardan biri 
da "at-Tahzif"dir. Abdullahdan "Subhetul-hedis"in na oldugunu soru§dular. O da: "Sohbet asnasmda 
Subhanallah va bihamdih demekdir" - deya cavab verdi. "at-Tahzif"in ne oldugunu soru§duqda isa: 
"Hal-vaziyyati yax§i oldugu halda soru§arken pis oldugunu soylamakdir" - deya izah etdi». 

Sabra zidd olan amallardan biri da ba§a bir miisibat galdiyi zaman uz-gozu, allari cirmaq, sag 
yolmaq, vay-§ivan qaldirmaqdir. Bunun ugiin da Peygambar miisibat zamani faryad edandan, iiz- 
goziinii cirandan va paltarmi yirtandan uzaq olmu§dur. Lakin aglamaq va kadarlanmak sabre zidd 
deyildir. Allah-taala Yaqub haqqmda dani§arkan bele buyurur: «Dard-qamden [hemi§e aglamaqdan 
Yequbun] gozlerina ag galdi. O, [biitiin derdini] icinda cakirdi [oglanlarma bildirmirdi]» (Yusif, 84). 
Qetade bu aye haqda deyir: « Yaqub hiizn ve kederi bogur ve xeyirden ba§qa bir soz soylemirdi». 

Hemmad ibn Seleme 91i ibn Zeydden, o da Yusif ibn Mehrandan, o da Ibn Abbasdan 
Peygemberin bele demesini revayet edir: «Gozddn vd qdlbddn gdten [kdddr] Allahdan vd onun 
mdrhdmdtinddndir. dlddn vd dilddn gdbn [kdddr] isd §ex/tandandir». 814 

He§im Obdiirrehman ibn Yehyadan, o da Hessan Ibn 9bi Cebeleden Allah elcisinin bele 
demesini revayet etmi§dir: «Kim [ba§ina gdbn bir miisibdti] yaysa, sdbir etmi§ olmaz». 815 

Xalid ibn Osman demi§dir: «Oglum olerken Seid ibn Cubeyr meni ba§i ortulmus, veziyyetde 
goriib: "Ba§mi ag, giinki bu acizlikdendir" - dedi». 

Bekr ibn Abdullah el-Muzeni demi§dir: «Deyilene gore miisibetden sonra evde oturmaq 
acizlikdendir ». 

Ubeyd ibn Umeyr demi§dir: «Sebirsizlik ve keder goziin ya§ tokmesi, qelbin iiziilmesi deyil, 
sebirsizlik ve keder pis soz ve pis zendir». 

Qasim ibn Mehemmedden sebirsizlik ve kederin ne oldugu haqda sorus/uldu, o: «Sebirsizlik ve 
keder pis soz ve pis zendir» - deye cavab verdi. 

Besre qazilerinden birinin oglu 6lmu§dii. Yas merasimine topla§an alim ve feqihler 6z 
aralarmda insanm sebirli ve sebirsiz olmasinin nece miieyyen olmasi barede fikir miibadilesi 
apanrdilar. Bele qerara geldiler ki, eger insan hemi§e etdiyi bir §eyi terk ederse, sebirsizlik etmi§ olar. 

Hesen ibn Abduleziz el-Huri demi§dir: «Menim gozel bir oglum oldii. Anasma: "Allahdan 



814 sanadi zaifdir: "Kenzul-amel", 15/616/42451. 

815 sanadi mu'daldir. 

216 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

qorx, savabmi Allahdan urn ve sebir et!" - dedim. O ise: "Miisibetimin [savabi] onu sabirsizlik etmakla 
pozmagimdan daha boyukdur" - deya cavab verdi». 

Abdullah ibn Mubarak demi§dir: «Yezid ibn Yezid namaz qilarkan yanma bir ki§i galdi. 
Yezidin oglu can verirdi. Ki§i: "Oglun can verir, san da namaz qihrsan?!" - dedi. Yezid ise: "Oger insan 
hemi§e etdiyi bir amali (miisibat) galinca bir gun bela tark etsa, bu onun amalinda qiisurun olmasmi 
gosterir" - deya cavab verdi». 

Sabit bela demi§dir: «Abdullah ibn Mutarrafm ba§ma bir miisibat gelmi§di. Onu gozel paltarda 
ve gozel taravetli atir vurmus, oldugunu gordiim. "Bu ne meseledir?" - deya soru§dum. O: "Ey 9bu 
Mahammed! Na deyirsen, §eytana tabe olum, yoxsa ona ba§ima miisibatin galdiyinimi gosterim? Ey 
Obu Mahammad! And olsun Allaha ki, agar biitiin diinya manim olsa, sonra Allah-taala onu mandan 
ahb qiyamat giinii onun avazine bir udum su versaydi, bu bir udum su manim iiciin daha deyarli 
olardi" - deya cavab verdi». 

Sabri pozan amillardan biri da miisibati yaymaq va onun haqqmda dam§maqdir. Miisibatin 
gizladilmasi isa sabrin ba§idir. Hasan ibn Sabah "Miisned'mde Xalaf ibn Tamimdan, o da Zafir ibn 
Siileymandan, o da Abdulaziz Ibn Obi Revaddan, o da Nafindan, o da Ibn Omerden Allah elcisinin 
bela demesini ravayat etmi§dir: «Musibdtbri, xdstdlikbri vd sdddqdni gizldtm.dk yax§ihqdandir». 816 

Digar bir ravayatda ise Peygember: «Kim [ba§ina gdbn bir musibdti] yaysa, sdbir etmi§ olmaz» 817 - 
buyurmu§dur. Hesen el-Besriden ba§qa yolla revayet olunan bir merfu hedisde ise bele buyurur: 
«Miisibdtbri gizbtm.dk yax§ihqdandir. Kim [ba§ina gdbn bir musibdti] yaysa, sdbir etmis olmaz». 

9ta ibn Rebahm bir goziine su yigilmi§, iyirmi il ailesi bundan bixeber olmu§dur. Lakin bir gun 
oglu atasmin gozleri oniine geldikde qocanin gozlerinin kor oldugunu bilmi§dir. 

Bir ki§i Davud et-Tai yatagmda xeste yatarken onun yanrna geldi. Onun titrediyini goriib: «Her 
§ey Allah uciindiir ve her §ey Ona qayidacaqdir» - dedi. Davud ona: «Besdir! Bunu hec kese 
bildirmirsen. Bundan evvel de dord ay xeste yatmi§dim ve heg kes bilmemi§di» - dedi. 

Mugire demi§dir: «9hnef emisine di§ agnsmdan §ikayetlendi ve bunu bir nece defe tekrar 
soyledi. Omisi ona: "Mene tekrar-tekrar bunu soyleme! Goziimiin biri qirx ildir ki, kordur, hele 
indiyedek ondan hec kese §ikayetlenmemi§em" - dedi». 

Sebre zidd olan emellerden biri de miisibet bas, verdiyi zaman heyecan ve qorxu kecirmek 
haqq-edalet geldiyi zaman ise onun qar§ismi almaqdir: Bu barede Allah-taala bele buyurur: 
«Heqiqeten, insan [servete] qox haris [tamahkar ve kemhovsele] yaradilmi§dir! Ona bir pislik iiz 
verdikda faryad qoparar. Ona bir xeyir nasib olduqda isa xasis olar» (dl-Mdaric, 19-21). 

Bir hedisde bele deyilir: «Qulda olan dn pis keyfiyydt ifrat Xdsislik vd ifrat qorxaqhqdir». 818 

Xesislik ve qorxaqhq qulda olan en menfi keyfiyyetlerdir. Olalxiisus da insan xesisliyinden 
zovq alirsa ve qorxudan qelbi yerinden titreyirse, onda ne comerdlikden, ne §iicaetden esar-elamet 
olmaz, ne mail, ne de bedeninin ona bir faydasi olar. Ne qovulmaz, ne de qagmaz. Oksine xesislik, 
qorxaqhq ve tamahkarhq onu yatirar, kigilder, algaldar ve rezil eder. Oger qorxaqhgm ne oldugu 
bilmek isteyirsense, bil ki, o, insani achq yaxaladigi zaman onu hamiya yayar ve dilenmeye teleser, 



816 zaifdir: el-Beyhaqi, "§uabul-Iman", 10047; Abdurrazzaq, "Tefsir", 1/2/327-328; Ibn Cerir, "Tafsir", 13/32. 

817 sanadi zeifdir. 

818 sahihdir: 8bu Davud, 2511; 9hmad, 2/302, 320; ibn 8bi §eybe, 9/98; ibn Hibban, 3250; 8bu Nairn, 9/50; el-Beyheqi, 9/50; 
al-Albani, "ss-Sehih", 560. 

217 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

harasisa agndigi zaman tez sikayat edarak hamiya xasta oldugunu bildirar, agar bir maglubiyyata 
ugrarsa, darhal itaat gostarar, agar qarni ac olarsa, boyrii iista yixilib sikayatini hamiya bildirar, 
goziina qida manbayi daydikda ucaraq oziinii ora salar, onu aide edib ruhunun yerina qoyar. Na 
doziimii olar na bir ustiinliiyii. Biitiin bunlar nafsin kicikliyindan, rezalatindan, badana 
soxulmasmdan, onun gizlatmasindan va alcaltmasmdan irali galir. Yardim dilemak iiciin iiz tutulan 
yegana varhq Allah-taaladir. 

26-ci bolma 
S9BIR Va SUKRUN ALLAHIN SiFaTLeRINe DAXIL OLMASI V9 ALLAHIN OZUNU 9§- 

§9kur va es-seBUR adi \lo adlandirmasi 

9gar sabir va siikriin bundan basqa fazilati olmasaydi, bu da ona bas edardi. 

On arif va boyiik insanlar Allahi biitiin noqsanlardan tanzih edarak sabri mubaliga formasmda 
Ona aid etmislar. 

Omas Said ibn Cubeyrdan, o da Obu Obdiirrahman Salmidan, o da 9bu Musadan Peygembarin 
bele demesini revayat edir: «Heg kds e§itdiyi bir dziyydtd [soyu§d vd ya tdhqird] uca vd boyiik Allah qdddr sdbir 
edd bilmdz. Lakin [insanlar] Allahin ovladi olmasini iddia edirhr, Allah isd onlara §dfa verir, ruzi bdx§ edir». 819 
Allahm gozal adlari arasmda mubaliga formasmda olan as-Sabur JJ^^' adi vardir. as-Sabur adi sabir 
jjUall va sabbar jU^t formalarmdan mana baximmdan daha genis va daha ahatalidir. Allah-taalanm 
sabri mexluqatm sabrinden farqlidir va bir gox baximdan ona banzamir. Masalen, tarn bir qudrat 
baximmdan Allahin sabri maxluqatm sabrina oxsamaz. Allah-taala komek etmekden qorxmaz. Qui ise 
qorxuya va yardima talasir. Allah-taalanm sabrina heg bir vachla agri, hiizn, naqislik daxil ola bilmaz. 
Diinyada as-Sabur adiran alamatinin goriinmasi al-Halim ftH^ t admin goriinmasi kimi ayani sakilda 
musahida olunur. Sabirla halimlik arasmda farq ondan ibaratdir ki, sabir halimliyin ham bahrasi va 
onun yaranma sababidir. Qulun sabri onun halimliyina baghdir. Allah-taalanm sifatlarindaki halimlik 
isa sabirdan daha ahatali va genisdir. Bunun iicun da Allahin al-Halim adi bir neca yerde qeyd olunur. 
O, genis va ahatali oldugu iiciin Allah-taala onu al-Alim j»^*^' adi ila yanasi qeyd edir. Bela ki, Allah 
buyurur: «...Allah [har seyi] bilandir, halimdir!» (dl-dhzab, 51); «...Allah [har seyi] bilandir, 
halimdir!» (dn-Nisa, 12). 

Bir esarda qeyd olunur ki, arsi dasiyan maleklar dorddiir. Onlardan ikisi «Subhamkd Allahummd 
va bihdmdikd, bkdl-hdmd aid hulmikd badd ilmikd» - deya Allahi zikr edir, digar ikisi isa: «Subhamkd 
Allahummd va bihdmdikd, bkdl-hdmd aid afvikd badd qudratikd» - deya zikr edirlar. 

Maxluq bilmemasina gora halimdir va acizliyina gora afv edir. Allah-taala isa mukemmel elmi 
ila halimdir va qudratinin tamami ila afv edir. Bir-biri ila yanasi olanlarm an gozali elmla halimlik, 
cazalandiraraq iqtidannda ola-ola afv etmakdir. Bu sababdan da Allah-taala kadarli vaziyyatda edilan 
duada azamatla yanasi halimlikla vasf edilmisdir. Allah-taalanm halim olmasi Onun zatinm tarkib 
hissesindandir. Allah-taalanm sabri qullarmm kiifrii, siikrii va Onu soymasina va giinahlarmm 
novlarina baghdir. Biitiin bunlar Allahi narahat va cazani tezlasdirmasina sovq etmez. Oksine, 
qulunun bu harakatlarina sabir edar, ona mohlat verar, onu islah etmak istar, ona qarsi miilayim va 
halim davranar va maxluqa bahana iigiin yer buraxmaz. Biitiin bunlara baxmayaraq qui ona verilan 



! al-Buxari, 7378; Muslim, 2804. 

218 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

mohletden, Allahm ona qarsi miilayim ve helim davramsmdan yararlanmaz, Rebbine qayitmaz ve 
sonda Rabbi ona yaxsiliq va nemat, bala va intiqam qapilarmdan deyil, an son iizrlerden, nasihatdan 
va har bir qapidan Ozuna sari gagmsdan sonra har seye qadir olan gucluya layiq bir terzda quluna 
miidaxile edir. Biitiin bunlar Allahm helimlik sifatinin sabablarindandir ve bu sifat Onun abadi zati 
sifatidir. 

Oger sabrin baghhgi hikmetden dogaraq movcud olan va kasilan digar fellar kimi baghhgi 
kesilirse, onda bu barada fikirles! Ciinki bu gox inca bir farqdir ki, mahir insanlar bele onun 
ondabirina bela rast gelmemisler. De, gorek bu kimin aghna galib, kim ona diqqat yetirib?! Bu ad 
onlarin aksariyyati iigiin anlasilmaz olaraq qahr. Onlar Quranda bunun galmadiyini deyir, ona 
ahamiyyat vermayib sonra qulun sabri va bu sabrin novleri haqqmda damsirlar. Oger onlar bu adin 
haqqmi vermis olsaydilar, Allahm al-Alim, al-Qadir, as-Sami, al-Basir, al-Heyy va digar gozel adlarma 
haqqi gatdigi kimi bu ada da maxluqatmdan daha gox haqqi catdigmi bilardilar. Allah-taalanm sabri 
ila onlarin sabri arasmdaki farq Allahm hayati ila onlarin hayati, Allahm elmi ila onlarin elmi, Allahm 
esitmesi ila onlarin esitmesi arasmdaki farq kimidir. Onun digar sifatlari da beladir. Oger bunu an arif 
insan bilsaydi, onda: «Bali, heg kas esitdiyi bir aziyyate [soyiise va ya tahqira] Allah qadar sabir ede 
bilmaz» - deyardi. 

Basirat ahli Allahm rehmetinin, elminin, efvinin, gizlatmasinin sabri kimi olmasmi bilirlar. 
(^iinki Allahm elmi, qiidreti, izzati va azamati qarsismda sahlarm, hokmdarlarin, giinahkarlarm 
Allahm kamalma, adlarma, sifatlarina hormetsizlik etdiklari, Allaha ovlad aid etmak kimi an cirkin 
seyleri bulasdirdiqlan, Allahm ayalarini va peygambarlarini takzib etdiklari, peygambarlari soyiib 
tahqir etdiklari, aziyyatlar verdiklari, Onun ovliyalarmi yandirdiqlan, oldurdiiklari va alcaltdiqlan 
halda sabirda heg kasin ona gata bilmadiyi as-Sabur onlara sabir edib dozdii. Ogar Allahm sabri va 
halimliyinin na oldugunu bilmek istasan, bil ki, onlar arasmda heg bir farq yoxdur va asagidaki ayalar 
barasinda diisiin! Bela ki, Allah-taala buyurur: «Haqiqatan, Allah goylari va yeri zaval tapmasmlar 
[6z mehvarindan gixmasmlar] deya, tutub saxlayir. 9gar 6z mehvarindan gixsalar, Ondan ba§qa 
onlan hec. kas tutub saxlaya bilmaz. Dogrudan da, [Allah] halimdir, bagi§layandir! [Bandalarina 
caza vermakda talasmaz, tovba edanlari efv eder]» (dl-Fatir, 41); «[Musriklar:] "Rahman oziina ovlad 
g6tiirmii§dur!» - dedilar. Siz, dogrudan da, olduqca pis bir §ey etdiniz [gox boyuk-boyiik 
damsdmiz]! Buna gora az qaldi ki, goylar pargalansm, yer yanlsm va daglar yerindan qopub ugsun! 
- [Musriklarin] Rahmana ovlad isnad etdiklarina gora!» (Mdrydm, 88-91); «[Kafirlar Peygambara va 
islam dinina qarsi bacardiqlan qadar] hiyla qurdular. Onlarin hiylasi Allah dargahmda malumdur 
[va buna gora da cazalarmi da alacaqlar]. Onlarin hiylasi ila daglar [islam dini, onun hokmlari] 
yerindan oynayan deyildir! [Va ya onlarin hiylasi daglan yerindan oynatsa bela, yena da Allahm dini 
qarsismda acizdir!]» (Ibrahim, 46). 

Allah-taala halimliyinin va bagislamasmm goylerin va yerin yox olmasma mane olduqlarmi 
bildirmisdir. Halimlik, goylari va yeri saxlamaq ela Onun sabridir. Allah-taala halimliyi ila 
diismanlara tez caza vermaya sabir edir. Yuxandaki ayalarda goylarin va yerin qullarm etdiklari 
pisliklara gora yox olmaq ugiin Allahdan izn istadiklarina va Allahm onlan Oz halimliyi ve 
bagislamasi ila saxladigma isare edilmisdir. Bu da Allah-taalanm insanlarm pisliklerine qarsi onlan 
cezalandirmagi saxlamasi ve Onun sebrinin heqiqetidir. Yerle goylerin saxlanilmasi Onun helimlik 
sifetinden ireli gelir. Onlan saxlamaq ise sebirdir ve bu da cezalandirmanm saxlanilmasidir. Ceza 

219 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

vermani saxlamaqla onu saxlamanm yarandigi varhq arasmda farq vardir. Bu haqda diisiin. 

Imam Ohmadin "Musnad'mda marfu isnadla ravayat olunan bir hadisda bela deyilir: «Eb bir 
gtin olmaz ki, ddniz Addm ovladlanni batirmaq tigun Rdbbinddn izn istdmdsin». 820 

Bu danizin tabiatinin talabindan irali galir. Ciinki su kurasi tabiatina gora torpaq kurasinden 
daha yiiksakdadir. Lakin Allah-taala onu Oz qiidrati, halimliyi va sabri ila tutub saxlayir. Daglann 
yixilmasi, goylarin catlamasi da beladir. Allah-taala onlari da Oz sabri va halimliyi ila saxlayir. (^unki 
Allahm azamati, boyukliiyii, alicanabligi qarsismda kafirlarin, musriklarin, giinahkarlarm etdiklari 
pislikler daglann ucmasmi va goylarin catlamasmi talab edir. Lakin Allah-taala biitiin bunlarm 
muqabilinde sevacayi, razi qalacagi va amalli-bash sevinacayi sabablar yaratmisdir. Bu sabablar 
diinyanin yox olmasma va dagilmasma sabab olan amillarla qarsilasaraq onlari daf edir. Bu metod 
Allahm rahmatinin qazabini daf etmasinin va rahmatinin qezabini kecmasinin nisanalarindendir. 
Allahm rahmeti qazabina qalib geldiyi kimi rehmat alameti da qazeb elametine qalib galir. Buna gora 
da Peygambar Allahm qazab sifatindan raziliq (riza) sifatina, cazasindan isa afvina sigmmisdir. Sonra 
bunlan Allahm zatmda birlasdirarak: «Sdnin qdzdbinddn rizana, cdzandan dfvind vd Sdnddn Sdnd 
siginiram» 821 - deya dua etmisdir. ^iinki Allaha sigmilan seyler Onun istayi, yaratmasi, izni va hokmii 
ila meydana galir. Sigmilan sabablerin bas vermasina icaza veran da Allahdir. Sabab da sabab olan da 
Allahdandir. Canlari va badanlari harakata gatiran, onlara tasir qiivvasi veran, onlari yaradan, 
hazirlayan, inkisaf etdiran, onlari istadiyi seya hakim edan, onlarla onlarm quvvasinin va tasirinin 
arasma giran Allahdir. 

Allah elcisinin «Allahim! Sdnddn Sdnd siginiram» - ifadasi haqda diisiin! Bu ifadenin altmda 
Allahm birliyi, Ondan qeyrisina yonalmamak, yalniz Allaha tavakkiil etmak, takca Ondan yardim 
istamak, yalniz Allahdan qorxmaq va Ona umid etmak, zarari daf, xeyiri calb etmak, zararin 
toxunmasi da Allahm istayile, daf edilmesi da Onun istayila olmasma, Allahdan Allaha sigmmaq, bala 
va amin-amanhgi yaradanm da Allah olmasma inam dayanir. Ogar maxluqatm asiliklari, kiifrii, sirki 
va haqsizhqlan Allahi qazablandirirsa, malaklarinin va momin bandalarinin Onu tasbih etmalari, 
yalniz Ona hamd-sana oxumalan va Ona itaat etmalari Onu razi salir. Bunun iigiin da Allahm 
qazabindan rizasma sigmihr. 

Abdullah ibn Mesud demisdir: «Rdbbinizdd gecd-giindilz yoxdur. Goyldrin vd yerin nuru Onun 
sifdtinin nurundandir. Sizin bir giiniinuzun miidddti Allah yaninda on iki saatdir. Dtimn etdiyiniz dmdlbr 
gunun dvvdlindd Allaha dtz olunur. Onlara tig saat baxir, bu dmdlbrddn bdydnmddikbri Onu qdzdbldndirdr. 
Onun qdzdbbndiyini ilk bibnbr isd dr§i da§iyan mdbkbr olar. Qtinki Allah qdzdbbndiyi zaman onlar dr§in 
tizdrbrindd agirla§digini hiss edirbr. Bu zaman drsi dasvyan vd digdr mdbkbr Cdbrayihn boruya tiftirmdsindddk 
Allahi zikr edirbr. Eb ki Cdbrayil boruya tiftirtir, onun sdsini e§itmdydn qalmir. Onlar Rdhmani tig saat zikr 
edirbr, ndhaydt Rdhman mdrhdmdtb dolar vd bu alti saat davam eddr. Sonra bdtnbr Onun htizuruna gdtiribr. 
Onlara da tig saat baxar. Beb ki, Allah-taala buyurur: «Bdtnhrdd [analann bdtnindd] sizd istddiyi sunti 
venn Odur!» (Ali-imran, 6); «Goyhrin vd yerin hokmii Allahin dlindddir. O, istddiyini yaradir, 
istddiyind ancaq qiz, istddiyind dd ancaq oglan verir. Yaxud hdr ikisinddn - hdm oglan, hdm dd qiz 
verir, istddiyini dd sonsuz [ovladsiz] edir» (d§-Sura, 49-50). Doqquz saat bebcd davam eddr. Sonra ruzibr 



820 zaifdir: ahmad, 1/43; Ishaqbin Rahuye, "al-Mstlub sl-Aliys", 2/176, 8hmed §akir, "§arh al-Miisnad", 1/286; al-Albani, 
"Daif el-Cami'i es-Sagir", 4935. 

821 Muslim, 486. Aisenin revayet etdiyi hadis. 

220 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

gdtiribr. Ona da Allah-taala ug saat baxar. Yend dd Allah buyurmu§dur: «Allah istddiyi bdtiddttin ruzisini 
bol da eddr, azaldar da» (dr-Rdd, 26); «0 hdr gun [hdr an] bir i§dddir [birini oldiirdr, birini dirilddr; acizd 
komdk, zalima ziilm eddr; birinin duasini qdbul eddr; birind mdrhdmdt dta edib digdrind cdza verdr]» (dr-Rdhman, 
29). Buyurun, bu sizin i§iniz, bu da Rdbbinizin i§i» 822 . Bunu Obulqasim at-Tabarani «as-Sunna»da, Osman 
ibn Said Darimi, Seyxiilislam al-9nsari, Ibn Munda, Ibn Xiizeyma va ba§qalan da ravayat etmi§lar. 

Allah-taala al-9nam surasinda du§manlarini, onlarm kufrlarini, elcilarini takzib etmalarini 
xaber verdikdan sonra sevimlisi Ibrahimi, ona goylerin va yerin saltanatini gostardiyini, Ibrahimin 
Allahm dinini va birliyini yaymaq ugrunda qovmii ile miibarize aparmasmi, sonra Ibrahimin 
ziirriyyatindan olan peygambarlari, onlari dogru yola yonaltdiyni, onlara kitab, miidriklik va 
peygambarlik verdiyini qeyd edir va bela buyurur: «Onlar Bizim kitab, hokm va peygambarlik 
verdiyimiz kimsalardir. 9gar [indi] bunlar [Qiireys, mu§rikleri va ba§qa kafirler] bu dalillari 
dansalar, Biz onlara hamin dalillari inkar etmayan bir tayfani muvakkil edarik [onlarm yerina 
dalillarimizi inkar etmayacak bir ziirnra gatirarik]» (dl-dnam, 89). 

Allah-taala yer iizunda Onu va tovhidini inkar edan, peygambarlarini takzib edan kafirlarla 
yana§i onlarm inkar etdiklarina iman gatiran, onlarm takzib etdiklarini tasdiq edan va onlarm zay 
etdiklarini qoruyub saxlayan qullar da yaratdigmi xaber vermi§dir. Buna gora da yuxari alamle 
(goylarla) a§agi alam (yer) bir-birindan tutub dayanirlar. 9ks halda agar haqq Allahm du§menlarinin 
istayina tabe olsaydi, goylarla yer va onlar arasmda olanlar fesada ugrayar va bu alam mahv olardi. 
Buna gora da Allah-taala alami mahv edan sebeblerdan onu saxlayan sabablari yer uzunden 
qaldirmi§dir. Alami saxlayan sabablar ise Allahm kalami, Onun evi, dini va hayatlarmi onun 
hokmlarina uygun tanzimlayanlardir. Alamin mahvini talab edan hamin sabablarin qar§ismda dayana 
bilacak va onlara angal olacaq sabablar olmazsa, diinya mahva ugrayar. 

91-Halim adi vesflara, es-Sabur adi isa fellara daxil oldugu iiciin halimlik sabrin asasidir. 
Quranda al-Halim adi as-Sabur adiran avazina i§lanarak onu ozuna ahata edir. 9n dogrusunu bilan 
isa tabii ki, Allah-taaladir. 

Allah-taalanm Oziinii a§-Sakur j j^ ' "^ va a§-Sakir j^'— ^ adlandirmasma galinca, bu 9bu 
Hureyradan ravayat olunan hadisda 823 va Quranda qeyd olunur. Bela ki, Allah-taala buyurur: «Allah 
§tikra qiymat verandir, [har §eyi] bilandir!» (dn-Nisa, 147), diger bir ayada isa bela deyilir: «Allah 
qadirbilandir, halimdir!» (dt-Tdgabun, 17), «[Onlara bela deyilecekdir:] "Bu sizin [diinyada etdiyiniz 
yax§i amallara gora] mukafatmrzdir. Zahmatiniz [Allah yanmda] maqbuldur [taqdiralayiqdir]!"» (al- 
Insan, 22). Allah-taala bu ayada iki masalani birla§dirarak qullarmm zahmatini taqdiralayiq hesab 
etmi§ va buna gora onlari mukafatlandirmi§dir. Qui Allaha olan ibadat va itaatini daha da 
takmille§dirdiyina gora Allah-taala ona ta§akkur edir, Ona tovba etdikde giinahlarmi bagi§layir. Allah 
quluna yax§i amalina gora ta§akkiir edir, pis amallarina gora isa onu bagi§layir. ^iinki O, bagi§layan 
va qadirbilandir. 

Iyirminci fasilda bandanin §ukrunun haqiqati, onun sabablari artiq qeyd olunmu§dur. Allahm 
§ukruna galinca, Onun sabrinin sonsuzlugu kimi §ukrii da sonsuzdur. Buna gora da O, a§-Sakur 
sifatina biitiin §iikur edanlardan daha layiqdir va haqiqi §akurdur (ta§akkur edandir). Allah-taala 
quluna Ona s/iikur etdiyi iigiin verar va onu muvaffaq edar. Allah-taala qulunun az amalini da 



822 zaifdir: et-Tabarani, "al-Kebir", 8886; ed-Daraqutni, 91: 9bu Nairn, "al-Hilya", 1/137. 

823 zaifdir: "Sehih el-ezkar va Daifa", 302/80. 

221 



Sebr Edenlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

qiymetlendirir ve bu deyerlendirmeni az hesab etmir, qulunun etdiyi bir yax§iligm evezinde on qat 
artigmi verir. Allah-taalanm sozde bir quluna s/iikiir etmasi onu meleklari va boyiik malaklarin 
toplumu arasmda tariflemasi, qullan arasmda isa ona 6z harakati ila tarifini bildirmasidir. Qui Onun 
rizasi iicun bir §eyi tark edarsa, Allah ondan da afzelini ona verar. Oger onun iiciin sarf edarsa, Allah 
ona qat-qat artigmi qaytarar. Qulu har hansi bir §eyi tark etmasina va Allah iigiin galisniasina 
miiveffeq edan Allahdir. Siileyman Peygember onu Allahin ibadatindan yaymdirdiqlarma 
qazablanarak va bu halm bir daha takrar olunmamasi iigiin ilxmi qurban kesdi. Allah-taala isa ona 
atlarm avazina kulak verdi. Ondan sonra Siileyman istediyi yera kiilekla gedardi. 

Sahabalar Allah yolunda yurdlarmi tark edib oradan gixdiqlarmm avazina Allah onlara diinya 
miilkiinii va fathlar verdi. 

Yusif as-Siddiq zindanm dansqalligma dozdiiyii iigiin Allah-taala onu yer iiziina da 
yerle§dirdi. Bele ki, Yusif istediyi yerde qala bilardi. 

Sehidler Allah yolunda canlarmi qurban verdiklari iigiin, hatta dii§menler badanlarini delik- 
de§ik etdiklari iigiin Allah onlara te§ekkiir etdi va canlarmin avazinda ruhlarmi ya§il qu§larm 
bogazma yerle§dirdi. Qiyamat giiniina kimi ruhlan hamin qu§larm bogazmda Cannatin caylarmi 
gazarak onun meyvalarindan yeyecaklar. Qiyamat giinii isa onlarm ruhlan badanlarina an gozel 
§ekilde qaytanlacaqdir. 

Elgileri Onun yolunda biitiin cahdlarini sarf edib dii§menleri tarafindan haqsizliga va tahqira 
qaldiqlari iigiin bunun miiqabilinda hem Ozii, ham de melekleri onlara salavat getirmi§, goylerde ve 
mexluqati arasmda onlan teriflemis, ve onlarm qelbine sirf axiret diinyasmm zikrini yerle§dirmi§dir. 

Allah du§meninin Allah dergahmda mexluqatm en menfuru olmasma baxmayaraq, eger bu 
diinyada etdiyi yax§i bir emeli varsa, Allahin onun evezini ya bu diinyada vermesi, ya da saxlayib 
qiyamet giiniinde ezabmi yungulle§dirmesi Onun §ukriindendir. Hemginin susuzluqdan torpagi 
yeyen ite su verdiyine gore zinakar qadmi 824 , miiselmanlarm yolundan tikanh budagi gotiiriib qiraga 
qoyan 825 ba§qa birisini bagi§lamasi Allahm §ukriiniin elametidir. Qui oziine etdiyi yax§iliga gore 
Allah-taala ona te§ekkur edir. Qui ise ona yax§ihq edene §iikiir edir. Bunu daha da qabanq §ekilde 
desek, Allah qulun oziine etdiyi yax§ihga gore ona miikafat verir ve az emelinin evezini qat-qat 
coxaldir. Belelikle, Allah-taala Ozii yax§iliq edib Ozii de s/iikiir edir. Bele olan halda e§-Sekur adma 
Allahdan daha gox kimin haqqi cata biler?! Ele ise bu aye haqqmda dii§iin! «9ger siz §uktir etseniz ve 
iman getirseniz, Allah size ne iigiin ezab versin ki, Allah §ukre qiymet verendir, [her §eyi] 
bilendir!» (an-Nisa, 147). Bu xitabdan melum olur ki, Allah-taalanm te§ekkurii qullarmm zehmetini 
hec etmeye razi ola bilmediyi kimi, giinahsiz bendelerine de ezab vermeye razi ola bilmez. e§-Sekur 
adi ile vesf olunan Allah yax§iliq edenin emelini itirmez, giinahsiz olana ise bos, yere ezab vermez. Bu 
"Allah qulunun boynuna giicii catmadigi i§i tap§inr, sonra da ona buna gore ezab verir" - deyenlere 
aciq reddir. Allah-taala bu yalan zenden ve edaletsiz haqq-hesabdan tamamile uzaq ve ucadir. Allahin 
§iikrii §iikiir eden momine ezab vermemeyi ve onun emelini hec etmemeyi teleb edir. O, kamalma, 
zenginliyine ve hemdine zidd olan eyb ve noqsanlardan uzaq oldugu kimi bunun eksinden de tarn 
uzaqdir. 

Zerre boyda edilen bir yax§iliga gore qulunu cehennemden gixarmaq ve bu kigik bir miqdan 



824 el-Buxari, 3467; Muslim, 2245. 

825 el-Buxari, 2472; Muslim, 1914. 



222 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

pug etmamak Allah-taalanm sukriindandir. 

Qullarmdan birinin insanlar arasmdaki daracasini onu razi salacaq qadar qaldinlmasi, ona 
tesakkur etmesi, onu anmasi, onu melaklerina va momin qullarma xabar vermasi Allahm 
tasakkuriindandir. Buna misal olaraq Allah-taala Firon ailasindan olan momina tasakkuriinu onu bu 
maqama qaldiraraq, tariflamis va qullari arasmda admi anmisdir. Qullan arasindan Sahibu-Yasini 
haqqa davat etmasina gora insanlar arasmda daracasini qaldirmasi Allahm tasakkuruna misaldir. 
Allahm sukrii va magfirati arasmda yalniz halaka layiq olan halak olar. Cunki O, bagislayan va 
qedirbilandir. Coxlu gunahlan bagislar, az amallerin isa mukafatmi artiqlamasi ila verar. 

9s-Sakur sifatila vasf olunan Allah-taala haqiqi qadirbilan oldugu iigiin insanlar arasmda an 
cox sevdiyi qui da sukur sifatila vasf olunanidir. Insanlar arasmda Allahm an gox nifrat etdiyi qui isa 
nasukur olanidir. Allahm digar gozal adlari da beladir. Onlarla vasf olunan Allah dargahmda an 
sevimli qui, aksi ila saciyyalenanlar isa an manfur qui hesab olunur. Buna gora da nankor, zalim, 
avam, qaddar, xasis, qorxaq, algaldici va razil insanlar Allah dargahmda manfur insanlar sayihrlar. 
Allah-taala gozaldir va gozalliyi sevir. Bilendir, alimlari sevar. Marhamatlidir, marhamatli olanlan 
sevar. Yaxsiliq edendir, yaxsihq edenlari sevar. Qadirbilandir, siikiir edanleri sevar. Sabirlidir, sabir 
edanlari sevar. Comarddir, aliagiqlan sevar. Giinahlan gizladandir, eybleri gizladanlari sevar. Har 
seya qadirdir, acizliyi qrnayir. Giiclii momin zaif momindan Allah ugiin daha sevimlidir. 
Bagislayandir, bagislamagi sevir. Takdir, taki sevir. Allahm sevdiyi har bir sey Onun ad va sifatlarinin 
elametlerindendir. Nifrat besladiyi har bir sey isa ad va sifatlarina zidd olanlardir. 

SON SOZ 

Ey Allah va axirat yolcusu! Artiq qarsmda bir meqsed vardir. 91-qolunu girmala, maqsadina 
gat. Cunki bu meqseda nail olmaq imkani hala tukanmemisdir. Bu safarini Allahm marhamati ila 
nafsinin eyblarini, amallarini va amallarindaki qiisurlan gormak arasmda reallasdir. Allahm 
nematlarina tamasa etmak neca da davamlidir. Arif bir insanm amallarina baxib: «Bu mani yanar 
azabdan xilas edacak» - demasi onun iigiin gunahdir. Bunda yalniz Allahm afvina va bagislamasma 
iimid edilmelidir. Har kas Ona mohtacdir. Har bir bande: «Mana bexs etdiyin nematinla Sane 
qayidiram. Mani bagisla! Man giinahkar va miskinam, San isa marhamatli va bagislayansan» - 
demelidir. 

Biitiin amallarini tarazinin bir gozuna Allahm sana baxs etdiyi an kigik bir nemati isa tarazinin 
digar gozuna qoysan, amallarini pug edan amillerdan salamat olsan bele, Allahm nemati olan taraf 
agir galacakdir. San isa o nematlarin sana verildiyi andan onlara gora sukur etmayin qarsiligmda 
girovsan. O nematlara gora Allahm haqqmi layiqinca verdinmi? O nematlar sanin istifadandadir. 
Umid kandirindan yapis, tovba va amal qapismdan daxil ol! Ciinki O, bagislayan va qadirbilandir. 

Allah bandaya qurtulus yolu gostermis, onun iizuna bu yolun qapilarmi agmis, saadatin neca 
alda edilmasi yollarmi bildirmis va ona bunun sabablarini vermisdir. Eyni zamanda Allah bandasini 
giinahlarm musibatindan gakindirmis, ona oziinii va basqasmi bu giinahlarm badbaxtliyina va 
azabma sahid tutmus va: «Itaat etsan, fazilatimle sanin miikafatmi vereram. Yox agar asi olsan, 
hokmumla seni bagislaram» - demisdir. Heqiqatan, Rabbimiz bagislayan va qadirbilandir. 

Allah qulunu xastaliklardan qorumus, acizlikdan va tanballikdan Ona sigrnmasmi amr etmis, 

223 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

ona az amalinin qarsihgmda bela miikafat veracayini va goxlu giinahlarmi bagislayacagmi vad 
etmisdir. Haqiqatan, Rabbimiz bagislayan va qadirbilandir. 

Allah-taala quluna siikiir edaceyi nemati baxs edir, sonra quluna Allah iiciin deyil, ozii iigiin 
yaxsihq etdiyina gora tasakkiir edir. Allah quluna ona verdiyi nemati oziina sarf edaceyi taqdirda ona 
an yaxsi miikafat veracayini, onu Oziina yaxmlasdiracagmi, Ona tovba etdiyi halda giinahlarmi 
bagislayacagmi va qiyamat giinii qarsisinda onun pis amallarini ifsa etmayacayini vad etmisdir. 
Haqiqatan, Rabbimiz bagislayan va qadirbilandir. 

Allahm afvi yanilaraq giinah edanlari da ahata etmisdir. Allah Onun alicanabligma baglanaraq 
yaxsihq edanlarin iimidlarini asla kasmaz. Tovba edanlarin va dua edanlarin dualari yeddi qat goyii 
desib kecar va Allah onlarin duasmi esidar. Allahin afvi, bagislamasi va ruzisi biitiin maxluqati ahata 
edir. Yer iizarinda ela bir canh tapilmaz ki, Allah-taala onun ruzisini Ozii vermesin va onlarin 
yasadigi va saxlamldigi yeri bilmasin. Haqiqatan, Rabbimiz bagislayan va qadirbilandir. 

Allah bandalarina onlarin dilamasindan onca alava nematlar verir. Dua edanlara va iimid 
edanlara istadiklarinin va iimid etdiklarinin qat-qat artigmi verir. Ona tovba edanin giinahlan danizin 
kopiiklari, das, torpaq va qum deneciklarinin sayi qader olsa bela, yene da onu bagislar. Haqiqatan, 
Rabbimiz bagislayan va qadirbilandir. 

Allah qullanna qarsi ananm 6z ovladmdan da marhamatlidir. Allah qulun tovba etmasina bir 
kimsanin susuz bir sahrada azuqasi iizarinda olan davasini itirdikdan sonra yenidan onu taparkan 
sevindiyindan da cox sevinir. Allah biitiin qullannin gordiiyii az amalinin miiqabilinda onlari qat-qat 
artiq savabla miikafatlandmr. Kim ona zarra qadar xeyirla yaxmlasarsa, Allah ondan razi qalib onu 
tariflar. Haqiqatan, Rabbimiz bagislayan va qadirbilandir. 

Qullanna ad va sifatlarini tanitdirdi, onlara Oz halimliyini va nematlarini sevdirdi, giinahlan 
onlara nemat verilmasinin qarsismi almaz. Tovba edanin va gozal itaat gostaranin giinahlarmi Allaha 
qovusacagi giin bagislayacagmi Allah-taala vad etmisdir. Haqiqatan, Rabbimiz bagislayan va 
qadirbilandir. 

Saadat butiinliikda Allaha itaatdadir. Biitiin galir Onunla yaxsi davranmaqdadir. Biitiin balalar, 
fitnalar, imtahanlar Allaha asi va miixalif olmaqdadir. Qui iigiin Allaha siikiir va tovba etmakdan 
faydah bir sey yoxdur. Haqiqatan, Rabbimiz bagislayan va qadirbilandir. 

Maxluqata nematini axidib Oziina marhamati vacib bildi. Yazdigi Lovhii-mahfuzda rahmatinin 
qazabina iistiin galdiyina 826 zamanat verdi. Haqiqatan, Rabbimiz bagislayan va qadirbilandir. 

Allah-taala itaat olunar va Ona itaat edanlara qat-qat artiq miikafat verar. Ona itaat etmayin 
ozii da Allahin miivaffaqiyyati va sayasiladir. Qui asi olur, Allah isa ona qarsi helim davranir. Qulun 
asi olmasi oziina qarsi haqsizligrndan va avamligmdandir. Pis amal sahibi Ona tovba edir, Allah da 
onun tovbasini qabul edir va o sanki heg o pisliyi etmemis kimi olur. Haqiqatan, Rabbimiz bagislayan 
va qadirbilandir. 

Bir yaxsiligm avazinda Allah on qat miikafat verir, yaxud da saysiz-hesabsiz daracada onu qat- 
qat artirir. Bir pisliya bir giinah yazir va bu giinahm aqibati isa Allahin afvi va bagislamasi olur. Tovba 
qapisi Allahin dargahmda goylari va yeri yaratdigi giindan qiyamata kimi agiqdir. Haqiqatan, 
Rabbimiz bagislayan va qadirbilandir. 

Allahin saxavat va marhamat qapisi iimidlarin toplandigi, giinahlarm isa atildigi yerdir. 



el-Buxari, 3164; Muslim, 2751. 

224 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

Allahm pay, bax§i§ samasi yagmaqdan kasilmaz. Oksina, leysan kimi yagar. Onun xazinasi doludur 
va geca-gimduz xarclansa da, tiikanmaz. Haqiqatan, Rabbimiz bagi§layan va qadirbilandir. 

Allahm nasihatlarini yalniz sebir edanlar qabul edar, onun bax§i§larini yalniz §ukur edanlar 
qazanar, azabi isa yalniz Ona usyan edanlar qazanacaq. Haqiqatan, Rabbimiz bagi§layan va 
qadirbilandir. 

Ey asi! Allahm sanin canmi birdan almasindan cakin! (^iinki Allah qisqancdir. Allah sana 
nemetini uzadarkan Ona asilik etmekdan cakin! Allah sana qar§i laqeyd deyildir. Lakin O sabirlidir. 

Ey tovbakar! San isa Allahm bagi§lanma va marhemeti ila mujdalanirsan. (^iinki O, bagi§layan 
va qadirbilandir. Kim Allahm ta§akkur edan oldugunu bilarsa, Onunla ce§idli iinsiyyatlarda olar. Kim 
da Allahm magfiratinin genis, oldugunu bilsa, magfiratinin quyrugundan yapi§ar. Kim Allahm 
rahmatinin qazabina qalib galdiyini bilarsa, rahmetindan umidini kasmaz. Haqiqatan, Rabbimiz 
bagi§layan va qadirbilandir. Kim Allahm sifatlarinin birina baglanarsa, hamin sifat onun elindan tutub 
Allahm hiizuruna aparar. Kim Allahm gozal ad va sifatlari ila Ona sari getsa, miitlaq Ona qovu§ar. 
Kim Allahi sevsa, Onun ad va sifatlarini da sevmis, olar. ^iinki ad va sifatlar Allah iigiin an sevimli 
§eylardir. Qalblar Allahi tanimaq va sevmakle doyiinmakdedir, azalarm kamilliyi itaatla Allaha 
yaxmla§maqda va Ona xidmet etmakdadir, dil Allahi zikr etmakda, Ona hamd-sana oxumaqda va 
vasflari ila Onu madh etmakdadir. Allaha s/iikur edanlar, Onun nematina nail olanlardir. Allahi zikr 
edanlar Onun daracalarina nail olanlardir. Allaha itaat va ibadat edanlar Onun hormatina nail 
olanlardir. Allah Ona asi olanlarm rahmatina olan iimidlarini kasmaz. Ogar tovba etsalar, Allah 
onlarm habibi [sevimlisi], etmesalar da tabibi [hakimi] olub onlari giinahlardan va eyblardan 
tamizlamak iigiin ge§idli bala va miisibatlarla imtahana gakar. Ciinki Allah bagi§layan va 
qadirbilandir. 

Bolluca hamd olsun alamlarin Rabbi olan Allaha! Rabbimizin sevib va razi qaldigi, Onun 
rizasma va boyukluyiine layiq, yer-goy dolusu qeder Ona hamd-sana edirik. Ey Rabbimiz! Sana 
istadiyin qadar va Sana edilan bildiyimiz va bilmediyimiz hamdlarin sayi qadar, verdiyin bildiyimiz 
va bilmadiyimiz nematlarin sayi qadar hamd edirik. Ey Rabbimiz! Sana hamd edanlarin, Sanin 
zikrindan qafil olanlarm, qeleminin yazdiqlarmm, kitabmm saydiqlarmm sayi qadar va elminin 
ahatasi geni§liyinda hamd edirik. 

Sonda peygdtnbdrimiz vd cdnabimiz Mdhdtnmddd onun aihsind, btittin sdhabdterind vd digdr 
peygdmbdrldrd Allahin salami vd xeyir-duasi olsun, onlarin yolunu qiyamdtd qdddr layiqincd davam 
etdinnldrddn isd Allah razi olsun deymm! 



225 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 



B9ZI H9DIS TERMINL9RININ IZAHLI LUG9TI 

Ceyyid - sahih va ya ona yaxm darecada olan hedisdir. 

Daif - ham raviya, ham da hadisa aid ola hilar. Naql etdiyi hadisa etimad olunmayan, etibarsiz 
raviya deyilir. Hamginin hasan hadisdan a§agi saviyyada yerla§an, va ya ozunda hasan hadisin vasfini 
cemle§dirmayen, har hansi §artlardan biri olmayan hadisa da deyilir. 

Hafiz - azbarladiyini va ya yazdiqlarim qoruyan, deqiq olan. 

Hadis - Peygambara istinad edilan kalma, harakat, tasdiq etma, sifatdir (fitri va ya axlaqi 
dayarlar). 

Hasan - Ibn Hecarin tarifina gora isnadirun avvalindan axirma qadar daqiqliyi az olan insafli 
ravinin aramsiz, sapdirmadan ("§azz"siz) va qiisursuz ("illa'siz) olaraq ozii kimisindan xabar verdiyi 
hadisdir. 

Hasan li-qeyrihi - daraca etiban ila hasan hadisdan a§agi olub, istilahi manasi bir cox yollarla 
(isnadlarla) ravayat olunan zaif hadisdir ki, zaifliyinin sababi ravinin yalanci va ya fasiq olmasi 
deyildir. 

Hasan-sahih - Ibn Hacarin tarifina gora agar hadisin iki va daha gox sanadi varsa, bu ifada: "Bu 
hadis bir sanadla hasan, digar sanadla sahihdir"- manasmi verir. 9gar hadisin bir sanadi varsa, bu 
ifada: "Bir qrup alimin rayina gora hasan, digar qrupun reyina gora sahihdir"- manasmi verir. 

Ilia - hadisin motabar olmasmda naqislik amala gatiren gizlin, anla§ilmaz sababdir. Iki §artla 
"ilia" hesab olunur: 

anla§ilmaz va gizlin olmasi; 

hadisin motabar olmasmda naqislik amala gatirmesi. 

Isnad - istilahda iki mana verir: 

hadisi istinad edarak ravayat edana aid etmak; 

hadisin matnina gatirib cixaran ravilarin silsilasi. Bu manada isnad sanadin sinonimidir. 

Qarib - tak bir ravinin fardi olaraq 6z ravayatini xabar vermasi qarib hadis adlanir. 

Maqbul - istilahi manada bu o ravidir ki, az sayda hadis ravayat etmis, ravayat etdiyi hadisin 
qabul olunmamasma dair hec bir amil siibuta yetirilmamis, va hamin hadis da ba§qa hadisla 
guclandirilmi§dir. 

Marfu - istilahi manada Peygambara istinad edilan kalma, ya harakat, ya tasdiq etma, ya da 
sifat (fitri va ya axlaqi dayarlar) marfu hadis adlanir. 

Matn - sanada gatiran kalmedir. 

Matruk - bir kimsanin ravayat etdiyi hadisin tark olunmasmda butiin alimlar hamfikir 
olarlarsa, onun ravayat etdiyi hadis tark olunur. 

Mavquf - sahabaya istinad edilan kalma, ya harakat, ya da tasdiq etma "mevquf " hadis adlanir. 

Mavsul - "marfu" va ya "mavquf" qrupuna aid, sanadinda baglihq olan isnaddir. 

Mu'dal - isnadmdan iki va ya daha cox ravinin adlarrnin ardicil buraxildigi hadisdir. 

Mtiallaq - isnadirun avvalindan bir va ya daha gox ravinin adlan ardicil olaraq buraxildigi 
hedisdir. 

Mtidallis - yalangi, finldaqgi, kalakbaz va s. manalarmi verib uc novdiir: 

226 



Sabr Edanlarin Azuqasi $iikr Edanlarin Tadariikii www.ehlitevhid.com 

a) "tadlisu al-isnad" - ravinin rastla§digi kimsadan (ba§qa ravidan) e§itmadiyi ravayati ela bir 
formada ravayat etmasidir ki, ham e§itmesi, ham da e§itmamasi ehtimal olunur; 

b) "tadlisu at-tasviya" - "mudallis" ravinin ozundan evvalkindan e§itdim demakle hedis ravayat 
etmasidir ki, o, isnadm tarkibinda olan, bir-biri ila rastla§mi§ iki "siqa" ravinin arasmda (hadisi 
birindan e§idib digarina catdirmaqda vasita) olan "daif " ravinin admi vurgulamir va onlardan birincisi 
("daif " ravinin hadis e§itdiyi kas) "mudallis" da deyildir. 

v) "tadlisu a§-§uyux" - bir ravinin digarindan e§itdiyi hadisi hamin ravi hadisi ravayat edan 
§axsin tanmmamasi iiciin onu ma§hur olmadigi adi ila, kunyasi ila va s. qeyd edarak ravayat 
etmasidir. 

Miihaddis - hadislari ravayat edib onlan arasdiran, hadis elmi ila ma§gul olan §axsdir. 

Miinqati - isnadinin har hansi bir yerinda baglihq olmayan sanaddir. "Miirsal", "muellaq", 
"mu'del" kimi isnadlar "miinqati" adlana biler. 

Miinkar - etibarsiz ravinin etibarh raviya miixalif olaraq ravayat etdiyi hadisdir. 

Miirsal - isnadinin sonundan, tabiundan sonra galan (Peygambarla tabiun arasinda olan) ravi 
buraxilmi§dir. 

Miisalsal - tarkibinda olan ravilar eyni xassada (dediklari sozlarin va ya ozlarinin eyni 
xususiyyata malik olmasi) va ya eyni vaziyyatda (dediklari soziin va ya harakatlarinin eyni olmasi), va 
ya revayatin ozii (ravayatin eyni iisulla ravilar arasinda bir-birina otiirulmasi) eyni formada olan 
sanaddir. 

Musnad - bir nege manasi var: 

har bir sahabanin ravayatlarini ayri-aynhqda oziinda camla§diran kitab; 
senad baxmundan bagliliq olan hadis; 
hadisin matnina gatiran ravilar silsilesi. 

Miitavatir - bir cox ravi tarafindan ravayat olunub, sahihliyinda heg bir §ubha olmayan, 
hamiliqla qabul olunan hadis. 

Sanad - istilahi manada hadisin matnina gatirib gixaran ravilarin silsilasidir. Buna ham da isnad 
deyilir. 

Siqa - istilahi manada 6z i§larinda adalatli va daqiq olan ravi siqa adlandinhr. 

Sahih - isnadm avvalindan axinna qadar daqiq olan insafli ravinin aramsiz, sapdirmadan 
("§azz"siz) va qiisursuz ("illa'siz) olaraq ozii kimisindan xabar verdiyi hadisdir. 

Sahih li-geyrihi - oziiniin mislinde va ya ozundan da qiivvatli ba§qa yolla ravayat olunmu§ 
hasan hadisdir. 

§azz - ravayati maqbul (sahih, hasan) sayilan ravinin ozundan da niifuzlu raviya miixalif olaraq 
ravayat etdiyi hadisdir. 

Vahin - inanilmi§ oldugu qeyd olunmayan va onda olan noqsanla etibarsiz sayilan ravi. 



227